out, outwardly.
ἕξω foras, foris, extra Արմատ նախընթաց եւ հետեւորդ բառից. որպէս ծագեալ ի ձայնիցս Արտ, եւ աք. (անդք, եւ ոտք). եւ ըստ այսմ նշանակէ Յարտս, յանդս, ի դաշտ. զոր օրինակ,
Այլուր՝ ըստ յն. յագարակի, ի մեզ՝ ի բացի, ի վայրի։ Կամ Արտաքս՝ ծագէ ի հյ. մասնկանէս արտ, որ ի բաղադրութիւնս ըստ յն. է էք, էքս. եւ յանգն հյ. աքս, (յորմէ եւ աքսոր) նոյնանայ ընդ յն. էքսօ, այսինքն արտաքս. ի դուրս. արտաքոյ. տրական եւ ներգոյական նշանակութեամբ. թո՛ղ զի գրիչք՝ ուր տեսանեն առ հինս դրոշմեալ ԱՐՏԱՔՈ, այսինքն արտաքոյ, ստէպ երեւին ընթերցեալ եւ գրեալ՝ ԱՐՏԱՔՍ. դո՛ւրս, դո՛ւրսը.
Այս անիրաւ գատաստան եւ ո՛չ ի կարի չար դատաւորացն արտաքս ելեալ հաստատի։ Գնալով ես արտաքս ընդ դուռն բնակութեանս (այսինքն ըստ դուռն, կամ քան զդուռն (161). (Պիտ.։)
Զխորին խոզի արտաքս մարմնոցյն իւրոյ ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to put out, to drive out, to exclude.
ἑκβάλλω, ἑξωθέω ejicio, expello Արտաքս հանել. ի դուրս ձգել. ի բաց վարել. հալածել. դուրս ընել, վռընտել.
field, country.
Զգնայր Յիսուս ընդ արտօրայն։ Տեսէ՛ք զարտորեայն։ Արտորայ, եւ հունձքն։ Արտորեայ սպիտակացեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 22։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
stray, misled;
— շաւիղ, by-way;
ըստ — անկանել՝ մոլորել, to go wrong way, to err.
Որ ընթանայ արտուղի մտօք, ոչ միաբանի չարչարանացն Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Զ։)
ԱՐՏՈՒՂԻ. գ. Ուղի արտաքոյ արահետ ճանապարհի. թիւր ճանապարհ կամ ընթացք.
tear;
cf. Արտասուք.
Գոլոշիք ջերմութեան ի գլուխն ամբարձեալ՝ ընդ աչսն ցնդին, որոյ անուն արտօսր մակագրեմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
sun and moon.
Զի՞նչ է շրջան մի. ամք ՟Շ՟Լ՟Բ. զի արփադեղքն շարադրեալ միական ընթացիւք երթալ ընդ չափողին գիշերոյն պարառութիւն, եւ այլն. (Տօմար.։)
to fly in the air.
ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.
solar;
luminous, bright, celestial.
Ի քեզ ընդունիս զլոյս վերնոյն արփենի. (Ոսկիփոր.։)
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.
Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)
Յարփին վերին ընծայեցար. (Նար. կուս.։)
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
royally.
Արքայաբար որդեգրեալ՝ ընդ քեզ ի ժառանգութիւն հօրդ մատուսցես. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) Եւ այնպէս արքայաբար մտանէ ի կայսերականն մարզարան ... Արեւելեայց ամենեցուն արքայաբար առնել տեսչութիւն. (Կաղանկտ.։)
royal regiment or guard.
Գունդ կամ զօր արքունի, որ է ընդ արքայի.
royal.
ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ԿԱՂԻՆ. որ եւ ԱՐՔԱՅԱԿԱՂԻՆ. κάρυον βασιλικόν nux juglans, omnis fructus durioris corticis Ազնիւ եւ արքայավայել կաղին. այսինքն պտուղ եւ արքայավայել կաղին. այսինքն պտուղ փեճեկաւոր եւ իւրղային անոյշ. որպիսի են ընկոյզն, եւ նուշն. հանգէտ պրս. ձայնիս շահպէլուտ, շահպալուտ
Գաւազանն ահարոնի պտուղ եբեր վաղվաղակի արքայական կաղին. (ուր ի մեզ դնի ընկոյզ. այլք իմանան նուշ) (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
royalty, reign, kingdom;
heaven, paradise.
Օծ արքայութիւնս, օժանդակեաց թագաւորս։ Արձանացուսցես ընդ հովանեաւ թեւոց սուրբ խաչիդ զարքայութիւնն՝ յաղթող. (Նար. ՟Լ՟Դ. եւ Նար. գանձ խչ.։)
archbishop, metropolitan.
Զգլխաւորս արքեպիսկոսացն վրաց եւ աղուանից՝ արքեպիսկոպոս ընդ ձեռամբ նորա կարգեալ։ Յարքեպիսկոպոսէ կոստանդնուպօլսի. (Յհ. կթ.։)
archimandrite.
ԱՐՔԻՆԻ կամ ԱՐՔԻՆ ԱՐՔԻ. Բառ ռմկ. որպէս Արքայենի, արքայական. կամ Յարգի, ազնիւ, ընտիր, լաւ, պատուական։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Թ. ՟Մ՟Խ՟Ե։)
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
ԱՐՔՈՒՆԻՔ. մերթ՝ Բնակիչք արքունեաց. պալատականք. արքայ եւ ընտանիք եւ մեծձաւորք նորա.
Զառընթերակայ արքունիսն վարդապետէր. (Ագաթ.։)
bustard.
Ժողովեցան արագիլք, եւ կռունք, եւ արօսք, եւ կռուեցան ընդ միմեանս. (Ուռհ.։ տե՛ս եւ ԱՐՕՍԻ։)
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
Եդիր ընդ ցիռս վայրի զարօտ նորա. (Ագաթ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
Զանթիւ արօտականս ընտան իշանց։ Ի տեղի՝ յոր ոչ հասանէր արօտական. (Փարպ.։)
older.
Անհնազանդս աւագագունից. (Շ. ընդհանր.։)
robbery, depredation, assassination.
full of robbers;
who loves robbery.
sandy, gravelly;
—ք, sand-banks, quick-sands, downs;
sand-pit;
խրել յ—ս, to run upon a sand.
Ծով ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ. իմա՛, աւազով շինեալ ափունք ծովու։
Ծով ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ. իմա՛, աւազով շինեալ ափունք ծովու։
cf. Աւազին.
Ծով ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ. իմա՛, աւազով շինեալ ափունք ծովու։
to pity, to complain, to bewail, to lament, to be displeased.
ταλανίζω miserum dico, aerumnosum voco, οἱκτείρω miseror, defleo, lugeo Աւաղ կարգալ կամ տալ. աւաղս արկանել. վա՛յ տալ. ողբալ. կարեկից լինել. ապաշաւել. եղկելի համարել. ափսոսալ, լալ, վա՛խ վա՛խ ըսել կամ ընել, խղճալ.
Ո՞վ ոք ընդ մի չարեացն հազարս չաւաղեաց։ Որո՞վք ձայնարկութեամբք զքեզ աւաղեցից։ Յորդւոցն լուսոյ աւաղիմ։ Աւաղել զօտարացեալսն մեղօք. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
cf. Աւանդակիր.
Պահօղ զաւանդն ընչից, կամ օրինաց, ուխտից, եւ այլն. եւ Որ ինչ հայի ի հաւատարմութիւն նորին.
to consign, to deposit;
to leave, to commit, to deliver, to remit, to transmit;
to recommend;
to toach;
to give;
— զոգի, to give up the ghost, to die.
Զաւանդն՝ զոր աւանդեցաւ նմա։ Որպէս աւանդեցին մեզ։ Ես ընկալայ ի տեառնէ, զոր եւ ձեզն աւանդեցի։ Աւանդեսցես զնա որդւոյ քում ի խրատ։ Աւանդեաց իւրոց հնազանդելոցն խորհուրդս եւնուէրս. եւ այլն։
Տալ եւ ընծայել ումեք զորի ի՛նչ եւ է, կամ դնել եւ պահել ինչ ուրեք։ Տուեալ, դնել.
Զոր ի ներքս ի գերեզմանիդ աւանդեցէք։ Այնչափ մեծարեաց զդանակսն գայլախազեայ, մինչեւ ընդ իւր աւանդեաց ի թամնաքարի. (այսինքն յանձնեաց գնել). (Եղիշ. թղմ. եւյես։)
ԱՒԱՆԴԵԼ ԶՈԳԻ. Յանձն առնել ի ձեռս Աստուծոյ զհոգի իւր. հանել զհոգին. վախճանիլ. փոխիլ ի կենաց. հոգին տալ. ճանընը թեսլիմ էթմէք, թէսլիմ օլունմագ.
ԱՒԱՆԴԵՄ կամ ԱՒԱՆԴԻՄ. որ եւ ԱՒԵՄ, կամ ԱՒԻՄ. Յաւիւն հարկանիլ. իբր ցնորեալ աստանդիլ. մոլեդնիլ. παροιστρέω. oestro captus insanio (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի, զայրանալով զայրանալ լծընկէց լինել).
that consigns, deposits;
that teaches;
that gives.
Միաբանել ընդ ուղղափառութեանն աւանդիչս. (Յհ. իմ. կանոն.։)
consignment, deposit;
tradition.
Որպէս Պատմութիւն անընդհատ իջեալ յառաջնոց առ յետինս.
voice, sound;
melody, harmony;
— ասեմ, to sing.
Թուլաբար աւաչաւ ընթեռնուլ. (Արզն՞ քեր։)
tender, mild.
Յարդարեաց աւաչական ձայնիւ զնորա զանցմ ընդ ուղղափառս. (Սոկր.։)
sack, pillage.
Այնուհետեււ ընդարձակեալ փոխանորդի առնուլ աւարառումն. (Պիտ.։)
to make booty;
to sack, to pillage, to ravage.
pillage, sack;
devastation.
Աւարումն ընչից. (Մաշկ.։)
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
τέλος finis, terminus, κορωνίς summitas լծ. եւ նոյն ընդ Վերջ. վախճան. ծայր. կատարած, յանգ, եւ կատար իբր պսակ, գլխաւորումն. բովանդակութիւն.
to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.
Ամենայն ընթացք շաւղաց իւրոց յոչինչ աւարտի. (Կլիմաք.։)
to cure, to deliver from sickness;
cf. Հաւաքեմ.
ԱՒԱՔԵՄ ԱՒԱՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁποσυνάγω dispello Նոյն ընդ Ապաքինել. փարատել զցաւս, ցրել. ի բաց պարուրել. ըստ յն. բացահաւաքել, կամ ապհաւաքել.
broom;
hair or feather broom;
brush;
coat-brush;
— ածել, to sweep;
to brush;
to dust.
Զաշխարանաց (կամ զապաշաւանաց) աւելըն կապեալ, զեկեղեցիս ի մեղաց մաքրեալ. (Գանձ.։)
pleonasm, redundancy of words.
περισσολογία sermo supervacuus Աւելորդ բան կամ խօսք. ընդունայնաբանութիւն, զրախօսութիւն. աւելորդաբանութիւն, փճախօսութիւն.
very abundant, much.
Մի՛ նախանձել ընդ շնորհս ընկերին, եթէ աւելագոյն ինչ ունիցի քան զնա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
avaricious, greedy.
exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
Զի՞նչ աւելի է, զի պահեցաք զպահպանութիւնս նորա։ Զի՞նչ աւելի է հրէին, կամ զի՞նչ օգուտ ի թլթատութենէ անտի։ Աւելի առնուցուն։ Աւելի դատաստան ընդունիցին։ Աւելին քան զայն ի չարէն է.եւ այլն։
Գործ աւելի համարիմ կալ եւ գնել ընդ նոսա յանդիմանութիւն. (Վեցօր. ՟Ա։)
առնէ զնոսա աւելիս ի կենաց իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ.) կա՛մ ընթերցի՛ր ատելիս, կամ իմա՛ անպէտ եւ անշահ։
Արս չորեքհարիւր լոկ՝ թէ աւելի կամ պակաս՝ ունէր ընդ իւրն. (Զենոբ.։)
exceeding, redundant, superfluous, too much;
rest;
—ք որովայնի, excrement.
περισσός, -όν, πλεονάζων redundans, superfluus Աւելի քան զպէտս. յաւելեալն քան զարժանն. անկարեւոր. ումպէտ. ընդունայն. անդէպ. էւելորդ, փուճ.
Որ զաւելորդսն խօսին ընդդէմ հոգւոյն. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Աւելորդ եւ կատարեալն. իսկ դարն, եւ այլն։ Աւելորդքն ընդ դարսն համաբանեցին։ Մի ըստ միոջէ ի միակէն աւելորդք։ Ի դարէն եւ ի կոճատէն, կողմանաւորս ունելով դարին զնիւթական տեսակն, եւ աւելորդին զգործական տեսակն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 49. 61. եւ այլն։)
Աւելո՛րդ ընդդիմաբանէք ո՛վ հրէայք. (Վրք. սեղբ.։)
good news.
Քաղցրաձայնութեան նուագք՝ աւետալուր հնչեցուցանելեն զընդհանուրս. (Խոր. վրդվռ.։)
Gospel;
պատմել, քարոզել զ—, to preach the -.
Քրիստոսեան աւետարանն՝ կեանս է ամենեւին։ Քո կտակն աւետարան է (այսինքն ընդունարան ամենայն աւետեաց). (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Գ։)
to give good news, to announce;
to evangelize, to preach the Gospel.
Անունդ իսկ մեծիդ զգթութիւն եւ զընտանութիւն աւետարանէ։ Ի մէջ դառնութեանս մահու՝ կեանս անտարակոյսս աւետարանեն։ Աւետարանեա՛ բանիւդ օրհնութեան զկենդանութիւն իմ մահացելոյս. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Ը։)
notification of goodnews;
preaching the Gospel.
Նա զամնեսեան կոչեաց. բայց ընկալան զաւետարանութեան կոչումն ոմանք. (Լմբ. յովէլ.։)
to give, to bring good news, to announce.
Ուրբաթուն ընթերցուածք եւ սաղմոսք խորհրդաբար զմարդն մասնաւոր յարութեամբն աւետաւորեն. (Արշ. ՟Ի։)
good news, notification of good news;
երկիր աւետեաց, land of promise;
աւետիս տալ, cf. Աւետեմ;
տօն աւետեաց, Lady-day.
ՏՕՆ ԱՒԵՏԵԱՑ՝ է Օր աւետեացն, զոր ընկալաւ սուրբ կոյսն ի ձեռն գաբրիէլի. ռմկ. աւետում։