likewise, equally;
like, same, conformable.
ՆՄԱՆՈՒՆԱԿ ՆՄԱՆՑՕՐԷՆ ՆՄԱՆՕՐԷՆ. Նմանապէս. նոյնպէս. նմանակի. նոյնպիսի.
Որպէս յարդարընկալ կամացն ինքնատիրութեամբ արտազանցեաց (Ադամ), նմանունակ եւ մահընկալ, պատուհասիւ՝ բնականաւն զարհուրեցաւ երկիւղիւ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Դէմ եւ անձն եւ երեսք, եւ որ այլ ինչ նմանունակ. (Խոսրովիկ.։)
Յերանգաներկութենէ, եւ յիւղեփեցութենէ, եւ ի նմանցօրէն հանճարոյ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ոչ եւս ստուգել ճշմարտապէսն նմանօրէն, եւ այլն. (Փիլ. իմաստն.։)
Կարիցէ նմանօրէն սրբել եւ կենսացուցանել. (Լմբ. հանգ.։)
Եւ ոչ նմանօրէն սմա զծոմականսն դատարկացուցանել եւ փափկացուցանել զաւուրս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սերմանել ի մեզ (տեառն) զբանն հաւատոյ, եւ նմանօրէն կրօնիցն խաչակցութեան. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
almond-oil.
Նռան ջրով, զոր նշաձիթով զուգած լինի՝ ի բանի պահէ՛. (Մխ. բժիշկ.։)
Իւղ նշի. նշի եղ. պետէմ եաղը.
sign-observer, soothsayer, augur, aruspex.
τερατοσκόπος prodigiorum inspector, sive interpres, divinator e portentis, haruspex, hariolus. որ եւ ՆՇԱՆԱԴԻՏՈՂ. (գրի եւ Նշանագէտ) Հրաշագէտ. կիւսահմայ. դիտօղ եւ մեկնիչ նշանաց. ըղձապատում. հաւահմայ. մեռելահմայ.
Մի՛ գտանիցի ի քեզ, որ նշանագէտ լինիցի առ ի զմեռեալս հարցանելոյ. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 11։)
cf. Նշանակաբար.
Նշանակապէս՝ այսինքն այլաբանաբար զտեսիլ մարգարէիս առնու ի խրատ միայնակեցաց. (Լծ. եւագր.։)
Դրախտն՝ նշանակաւ է իմացութիւն։ Այր է նշանակաւ միտք, եւ սորա կող մի՝ զօրութիւն զգայական. (Փիլ. ստէպ։)
Նշանակաւ եւ վերածապէս երեւեալս, ի նշանակաւ աստուածաբանութեան ցուցանի. (Դիոն. երկն.։)
Եւ ո՛չ նշանակաւ պատուանդան միայն, այլեւ տաճար։ Նշանակաւն ոչ ունի զկատարելութիւն, այլ օրինակաւն ցուցանէ զստուգութիւն. (Շ. բարձր.։)
goat-faced.
τραγοειδής hircinam formam habens. Ունօղ զդէմս նոխազի. որ է ի կերպարանս այծեաց.
Զպայն (որ եւ պան) մինդիս կոչեն եգիպտացիքն. վասն որոյ եւ զնոխազ մինդիս կոչեն. զի եւ պայն նոխազադէմ է. (Նոննոս.։)
after the same manner, in like manner, equally, as much as, as well as, also, idem;
նոյնպիսի —սւոյ սեաց, even, like, equal, alike, the same.
ὠσαύτως eodem modo, itidem, pariter, aeque ὀμοίως similiter. Նոյնապէս. նոյնաբար. նոյնօրէն. նոյնօրինակ. միօրինակ. նմանապէս. անոր պէս, անանկ ալ.
Անսուրբն ի քեզ եւ սուրբն նոյնպէս կերիցեն։ Կաթիլ հանէ զմարդ ի տանէ, նոյնպէս եւ կին անզգամ ի տանէ իւրմէ զայր.եւ այլն։
Որպէս մահ ի կնոջէ է, նոյնպէս եւ կեանք. (Արշ.։)
likewise.
Եւ նոյնօրէն յառասանիցն այն պարպատեալ զմէջս եւ զկողս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
new-built.
Եդին ի նորաշէն եկեղեցւոջն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Նոյնպէս լինիցի քաղաքդ ձեր նորաշէն նորակերտ իբրեւ զանօթ ինչ նոր. (Ոսկ. ես.։)
Հաստատունքն եւ նորաշէնքն թերեւս ի միոջէ իսկ որոտմանէ կործանիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ի գեղջէն, որ նորաշէնք կոչի. իմա՛ իբր նոր գիւղ.
newly, recently, freshly.
Վասն վարդապետութեանցն՝ զոր առնեն նորապէս յանձանց իւրեանց, եւ վասն օրհնութեանցն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
fond of novelty or news, modish, fashionable;
fashionist.
Որ արդ եւս նորոգ ամուսնութիւնք ի միմեանս հասեալ թերալից ուրախութեամբ նորասէր առագաստիցն. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
Հայր ուրախ առնէ զոչ յուղացեալսն ագարակօք, կամ լծօք եզանց, եւ կամ նորասէր կնաւ. (Արշ.։)
cf. Նոր.
νεοσφάτως, νεωστί recenter, recens, novo modo. որ եւ ՆՈՐՈԳ. Վերստին նորոգմամբ. եւ Այն ինչ. նոր. նորապէս. նոր օրինակաւ. դեռ նոր, նորանց, նոր կերպով.
Պահեա՛ դու յաւիտեան զայս նորոգապէս սրբութեամբ զտաճար քո. ((յն. զնորոգ սրբեալ). ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 36։)
Արարածք նորա եմք ստեղծեալ նորոգապէս ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Եփր. եփես.։)
Գրեաց վասն յօժարութեան համբերութեան, որ մկրտէինն նորոգապէս. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 13։)
Որ նորոգապէս ի հաւատալդ մատուցեալ ես. (Կոչ. ՟Բ։)
Նորոգապէս յարդարել զպատերազմ, կամ պայծառանալ, կամ ընդունել զպատիժ. (Ասող.։ Յհ. կթ.։ Խոսրովիկ.։)
Նորոգապէս բղխէք զնոսա ի սրտէ եւ ի մտաց ձերոց. (Շ. ընդհ.։)
Սէրն բորբոքեցաւ ի սիրտ նոցա նորոգապէս. (Լմբ. համբ.։)
Խորհուրդ Մարիամայ, զի նորոգապէս յղացաւ Քրիստոս յարգանդի նորա. այսինքն նորահրաշ օրինակաւ. (Եփր. թագ.։)
ՆՈՐՈԳԱՊԷՍ. ἁκριβῶς, ἁκριβέστερον, μετὰ ἁκριβείας accurate, diligenter. Ստուգագոյնս. հաւաստեաւ. անվրէպ. մեծաւ խնամով.
Երկրորդ ձայնիւն, նորոգապէս՝ զոր լուան, հաստատեսցէ։ Եկաց հաստատուն՝ քննելով նորոգապէս։ Արժա՛ն է զայսոսիկ նորոգապէս դիտել։ Ի մի՛տ առցուք այսուհետեւ նորոգապէս զասացեալսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. 19։ ՟Բ. 20. 42։)
in a new, unheard of or extraordinary manner, prodigiously;
unheard of, extraordinary.
Նորապէս. եւ Նորօրինակ.
Նորօրէն անձրեւեալ հրածին ամպովք ըստ նորագիւտ հրոյ ցանկութեանն. (Գր. հր.։)
Քանի՞ցս անգամ նորօրէն յանցանաց միտք իմ եղեն գտիչ։ Վասն նորօրէն հաւատոցն. (Բենիկ.։ Ճ. ՟Ա.։)
concert;
դահլիճ —դիսի, concert-room.
offer, offering, present, oblation;
libation;
sacrifice;
—ք, liberality;
cf. Ձօնի;
հաց նուիրաց, shew-bread;
արգադիր —, votive-offering.
• , ի-ա հլ. «ընծայ և տաճարին ըն-ծայուած որևէ բան, երախայրիք պտուղ, նու-բար, զոհ, ձօն, գինու բաժակ կամ իբրև Աս-տուծոյ ձօնելու համար կաթեցրած գինի» ՍԳր. Եւս. քր. որից նուիրել ՍԳր. նուիրակ «բաժակ» Փիլ. ել. նուիրաբեր Ել. լզ. 3. նուի-րական Յես. զ. 8, 13. Սեբեր. Եւս. քր. Ոսկ. նուիրամսակ Փիլ. լին. նուիրանոց ՍԳր. ան-նուէր «ամռարիշտ» Հռովմ. ա. 3I. Բ. տիմ. գ. 3. դիւանուէր Անան. եկեղ. Նար. բազմա-
(որպէս թէ նոր իր, կամ նոր բերք. լծ. եւ յն. եէրօ՛ս, որ է սրբազան) Որպէս ἁπαρχή primitiae. Երախայրիք. պտուղ նախծին. պ. նէվպէր։ (Ել. շը. 24։)
ՆՈՒԷՐ. որպէս προσφερομένα oblata. ինչ մի ընծայելի աստուծոյ կամ տաճարի. ուղերձ. պատարագ. ուխտ. ձօնի. փէշկէշ, հէտիյէ, արմաղան, նէվալ։ (Ել. ՟Լ՟Զ. 3։)
Որպէս գլխաւորքն առ ի սրբազանսն մեր՝ նուէրս ասեն. (Դիոն. երկն.։)
ՆՈՒԷՐ. θέμα, ἁνάθεμα, ἁνάθημα donarium sacrum ἁφαίρημα, ἁφόρισμα separatio, oblatio. Եդեալ կամ կախեալ ինչ ի տաճար աստուծոյ առ յիշատակէ. որ եւ ՎԵՐԱԴԻՐ, կամ ՆՈՒԷՐ ԱՐԳԱԴԻՐ։ (Ղեւտ. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Գ. ՟Ի՟Դ. ՟Ի՟Է։ Թուոց. ՟Զ. ՟Ժ՟Ը. եւ այլն։)
ՆՈՒԷՐ. մանաւանդ՝ որպէս σπονδή libamen, libatio. Ճաշակ գինւոյ, կամ բաժակ կաթեցուցեալ, եւ ընծայեալ աստուծոյ. նոյնպէս եւ իւղ, եւ որ նման սոցին։ (Ծն. ՟Լ՟Ե. 14։ Ել.։ Ղեւտ.։) առաւել ի գիրս Թուոց.։
Նուէր ասեմք զխոստացումն իրիք բարեպաշտութեան ընծայից. (Երզն. մտթ.։)
Յովբ նուէրս մատոյց աստուծոյ զվարսն իւր. (Իսիւք.։)
Հարսն Քրիստոսի հարազատ, պատկեր կենդանի, նուէր անկողոպտելի. (Ածաբ. կիպր. եւ յուստ.։)
Նուէր արգագիր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Անտիոքոս պղծեաց զտաճարն նուիրօք պատկերացն, զոր կանգնեաց անդ։ Ղակեդմոնացիք եւ աթենացիք նուէրս ձօնեաց կատարեցին. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
collimator.
week's labour.
speculator.
interested, selfish, venal, mercenary, covetous.
Շահասէր յափշտակող անիրաւութեանցն սովորութիւն. (Պիտ.։)
Ի սատանայէ է, որ շահասէր զմարդիկ (լինել) ուսուցանէ, եւ զրկող. (Կանոն.։)
cf. Շահաւոր.
εὕπορος, κερδάλεος expeditus, lucrosus, utilis. Որ ունի կամ բերէ զշահ յաւէտ. շահաւոր. շահեկան. կարի պիտանի եւ օգտակար.
Բառնալ զ՝ի հեռուստ շահաւէտ բերս բեռնակրութեան. (Պիտ.։)
Զշահաւէտսն ժողովելով, եւ զխոտանսն ի բաց ընկենլով. (Ճ. ՟Ը.։)
Բազում ինչ բանս շահաւետս խօսլ։ Ի խրատս շահաւետս։ Բարի ինչ եւ շահաւէտ։ Նոյն ինքն շահաւէտ եւ օգտակար. (Իգն.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Շ. ընդհանր.։)
Ո՛րպիսի շահաւէտ բարբառովք կարիցեմք զաստուծոյ ճառել. (Սեբեր. ՟Ա։)
Գեղեցիկ նաւօք զշահաւէտ մեծութիւն նոցա յայտ առնէ. (Գէ. ես.։)
yellow-legged hawk, aesalon, merlin, sparrow-hawk.
• (սեռ. -հենի) «ընտիր և վարժուած բազէ» Մխ. առկ. Երզն. քեր. ասւում է նաև շահին.-նոյն է նաև շահեան «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 509ա)։
• -Պրս. [arabic word] šāhmn «սպիտակ ազնիւ բազէ», որից նաև արաբ. [arabic word] sahīn (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 657), քրդ. sahin, šain, šīn թռք. šahin qušə, սերբ. šahin «բազէ»։ -Հիւբշ. 210։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. Սեբ. շահէն, Ալշ. շահէն-բազա, Մշ. շահենբազա.-ոճով ասւում է Սեբ. շահէնի աչք ունի «խոշոր աչքեր ունի»։
պ. շահին. ἰέραξ falco, hierifalco, aesalon. Ազգ բազէի՝ իբր արքունի, ընտիր եւ կիրթ.
burnt offering, holocaust, sacrifice.
ὀλόκαυτος totus crematus, combustus ὀλοκαύτωμα, ὀλόκαυστον , ὀλοκάρπωμα, ὀλοκάρπωσις holocaustum, totum oblatum, vel adolens. Ողջոյն կիզեալ եւ ծախեալ՝ պատարագ աստուծոյ. կենդանի յօշեալ եւ բոլորն բոլորովին այրեալ եւ ծախեալ ի պատիւ աստուծոյ. բոլորապտուղ բոլորանուէր պատարագ.
Եթէ ողջակէզ իցէ պատարագ նորա։ Ամենայն զոհք քահանային ողջակէզ լինիցի, եւ մի՛ ուտիցի։ Ընծայ ողջակիզին։ Ողջակէզ զոհի է ի հոտ անուշից տեառն։ Ի վերայ սեղանոյ ողջակիզացն։ Առ յատակաւ սեղանոյն ողջակիզաց։ Ուր սպանանիցեն զողջակէզսն. (Ղեւտ. եւ այլն։)
nothing;
void, vacuum;
հաստել յոչէից, to create from nothing;
ստայօդ ոչէիցն երկիր պագանել, to adore false gods.
οὑκ ὅν, οὑκ ὅντα non existens, nihil, nullum, nulla. Այն որ ոչն է. անգոյ. ոչինչ. որ չկայ, չեղած.
Էիցս, եւ ոչ էիցն։ Քան զէսս, եւ զոչէսն։ Ոչէիցն երկիր պագանել։ Իբր զճաճանչ փոքու կայծական սահմանեալ ի չափ ոչէից՝ անկեալ ընկլուզեալ։ Զամբարհաւաճութիւնն իբր ոչէիւք առ վեհսն գոռոզութիւն. (Դիոն.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ե։)
Զոչ էն ի վերայ աստուծոյ էացուցանեն՝ ըստ մեզ զիջանելով։ Որքան ինչ միանգամ ոք ասէ զնմանէ, զոչէն սահմանէ ի վերայ նորա. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Զէրն կոչեաց. եւ ոչ զոչ էրն գգուեաց. (Երզն. մտթ.։)
Իմանամք զամենայն եղեալքս յոչԷԷ է ացեալ յԷ էն աստուծոյ. (Ասող. ՟Գ. 1։)
Որ զէսս էացոյց յոչէից, օրհնի ի յէիցս։ Յոչէից ի լինելութիւն էած, կամ եկաք. (Խոսր.։)
Գոյացուցեալ յոչ էից։ Հաստիչ յոչէից. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Ծ՟Գ։)
cf. Ոչնչանամ.
Տունն ջնջեցաւ, եւ քաղաքն ոչէացաւ (առ աչօք ցուցեալն ի դիւաց). (Վրք. հց. ձ։)
Սատանայ ոչէացաւ՝ տկարացեալ յետ խաչին. (Լմբ. յայտն.։)
nothingness, void, nothing;
յ— դառնալ, to be reduced to nothing.
Ոչնչութիւն. չքութիւն. չգոյութիւն. ոչէ՝ (ըստ ՟Բ նշ). ոչինչ.
Մեղայ ստացողիդ յոչէութենէ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Ոչ զօրէն անասնոց յոչէութիւն դառնան, կամ դառնայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ. եւ ՟Է. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Ի կարծիս ոչէութեան ձգեն զաստուծոյ իմանալի տէրութիւնն. (Լմբ. առակ.։)
cf. Ոսկեղինիկ.
χρύσεος, χρύσειος aureus. որ եւ ՈՍԿԻ՛ ասի. Յոսկւոյ յօրինեալ. ոսկեկերտ. ոսկէզարդ. ոսկեզօծ. ոսկիէ.
Անօթս ոսկեղէնս։ Աստուածս ոսկեղէնս։ Գօտի ոսկեղէն։ Ի վերայ ոսկեղինաց նստցի եւ ննջեսցէ. (Ել. ՟Ժ՟Ա. 2։ ՟Ի. 23։ Յայտ. ՟Ա. 13։ ՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։)
Ոչ եթէ ոսկի ինչ սպասք պիտոյ են աստուծոյ, այլ ոգիք ոսկեղէնք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Սափոր ոսկեղէն։ Խոյր ոսկեղէն։ Գահոյք համակ ոսկեղէնք։ Ոսկեղինօք ըմպել նուագօք։ Ոսկեղէն գրով։ Ոսկեղէն տունն. (Շար.։ Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։ Խոր. ՟Բ. 44։ Փարպ.։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Քրիստոսի նմանեալ ոսկեղէն բնութեանն, որ առնէր եւ ուսուցանէր անկեղծ. (Վրդն. երգ.։)
fond of gold , loving riches, avaricious.
Զոսկէսէրն՝ որ բազում դահեկանս ունիցի, մի դահեկան թէ կորնչիցի՝ կարէ տրտմեցուցանել վասն առ հասարակն զամենայն սիրելոյ. (Ոսկ. ես.։)
Լնուլ զպասքումն ոսկէսիրաց՝ ազգին գիսաւորաց (հոնաց). (Կաղանկտ.։)
Հրճուին ոսկէսէրք կապեալ ձեռակապօքն. (Բրս. ընչեղ.։)
Արք ոսկեսէրք։ Ոսկեսէրք, նախանձոտք։ Զաղքատացն՝ ոսկէսիրաց (իշխանաց) տուեալ. (Պրոկղ. յոսկ.։ Խոր. ՟Գ. 68։ Կիւրղ. կուս.։ եւ Վրք. ոսկ.։)
adorned with, or wearing gold rings or buckles.
Հանեալ զոսկէօղ շիկափոկ պարանն ... եւ ձգեալ զոսկէօղ շիկափոկ պարանն. (Խոր. ՟Բ. 47։)
gold armour;
gold-armoured.
Զէն ոսկի. կամ որպէս դնի ի յն. սպառազինութիւն ոսկեղէն.
Այր մի սպիտակաձի յոսկիազէն վառեալ՝ ճօճէր զնիզակն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
having a golden boss.
ՈՍԿԻԿՄԲԵԱՅ ՈՍԿԻԿՄԲԷ. որ եւ ՈՍԿԵԿՄԲԵԱՅ, կամ ՈՍԿԵԿՆԲԵԱՅ. Ունօղ ի միջավայրի զկումբ ոսկի. այն է պորան կամ միջին ուռուցիկն վահանի գմբեթաւորեալ.
Սակրաւորքն երկու ի թիկանց կուսէ կային ի սպասու ոսկիկմբէ վահանօքն. (Բուզ. ՟Ե. 32։)
bony, made or consisting of bone.
cf. Հակառակասէր.
since.
since, since that;
— մեկնեցար, since you set out.
fond of orphans, charitable.
Քահանայ եղիցի քաղցր, որբասէր, օտարասէր, հիւրասէր. (Եւագր. ՟Ժ՟Է։)
adoptively.
Որ ոչ ըստ հնոյ կտակին օրինադրի, այլ աւետարանաւն ընդ աստուծոյ որդեգրապէս միաւորի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
killing one's progeny.
filially.
Զանհայրն մանուկ՝ մայրդ որդեպէս գերագգուեցեր. (Նար. կուս.։)
fond of one's son, loving one's children.
φιλότεκνος, φιλόπαις filiorum amator, -trix. Սիրօղ որդւոց. զաւակասէր. գորովագութ առ որդիս իւր.
Այրասէրս լինել, որդեսէրս. (Տիտ. ՟Բ. 4։)
Որպէս հարք գթածք առնեն, եւ մարք որդեսէրք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Հարք որդեսէրք. (Խոսր.։)
Դու միայն աննանդդ եւ որդեսէրդ. (Սարկ. աղ.։)
Աւետիքն յաղթահարեցան յորդեսէր սիրոյ անտի. (Եփր. ծն.։)
cf. Որպէս.
Ո՛րկէն. այս ինչ սպիտակ։ Շարունակ. ո՛րկէն, գիծ, մակերեւութիւն, մարմին. (Արիստ. ստորոգ.։)
Զզի՞դ բազում անգամ դնեմք փոխանակ ընդէ՞ր՝ ի. ո՛րկէն, զի՞ (յն. դի՛) ասես, զի՞ գնաս, զի՞ խօսիս. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Որկորամոլ.
Որկորաժէտք տրտնջելով զմանանայէն. (Սանահն.։)
cf. Որկորամոլութիւն.
Յաղագս որկորաժէտութեան դիւաց ... ամենայն դեւքն ընդ ճենճերս խնդալով ագահեն։ Յորկորաժէտութենէ, եւ ի ճակաճանութենէ եւ ի շուայտութենէ։ Դատարկութեամբն եւ որկորաժետութեամբն. (Նոննոս.։ Փիլ. լին.։ Պիտ.։)
cf. Արուէգ.
Եսէ, թէ որ յետին աստուածոցն էր, որձ եւ էգ էր ... այս ինքն իմաստութիւն Կոչ. (՟Զ։)
organ.
considerately.
Մտածօրէն յանձն իմ խոկացայ. (Պղատ. տիմ.։)
Հոգի մտածօրէն (գործէ), եւ մարմին ներգործօրէն։ Զիմանալիս միշտ առնէ աստուած մտածօրէն. (Ճ. ՟Է.։ Վրդն. ծն.։)
Ոչ գիտեմ, զիա՛րդ հաւանեալ, մտածօրէն մինչեւ յիս իսկ՝ տրտմական ախտիւ յուզեալ. (Մագ. ՟Ի՟Դ։)
(Գործնականն եւ տեսականն) առ միմեանս առաջնորդելով մտածօրէն՝ իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ զիւրն կատարէ։ Դիտաւորութեամբ մտածօրէն իմն ըստ տնաշինութեան առակի. (Մագ. քեր.։)
abounding in fruit.
Մրգալի. պտղաւէտ. բերրի. միշտ անպակաս մրգօք.
Էին ծառք պտղաբերք մրգաւէտք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Դալարութեամբ ծաղկեալ մրգաւէտ պտղոցն անուշութիւն. (Ագաթ.։)
marshy, slimy.
Յորոյ ի մէջն իցէ մօր՝ տիղմ կամ ճահիճ.
Վասն մօրին կռուին ... եկեալ պատերազմեցան ընդ նմա ի մօրամէջ դաշտին պայիկայ. (Ղեւոնդ.։)
moorish;
— հաւք, moor-fowl.
Որ սիրէ զմօր կան զտիղմ եւ զլիճ. աղմասէր. աղտեղասէր։
Ի ձեւ տզրկին իմանամք զկերիչ չար բոլոր կենդանեաց զսատանայ զմօրասէրն. (Համամ. առկ։)
Բազումք մօրասէր եւ տղմասէր սողունք կային. (Կիր. պտմ։)
cf. Յախուռն.
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Մի՛ ոք զառաքելոյ բանս վարկպարազի յախրապէս պարծանս համարի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
eager to win;
contentious, quarrelsome, litigious.
φιλόνικος rixae sive superationis studiosus, contentiosus. Սիրօղ յաղթութեան. որ սիրէ եւ նկրտի յաղթօղ հանդիսանալ ի կռիւս եւ ի հակառակութիւնս.
Չէ՛ արժան յաղթասիրի պարծանս առնուլ ի վերայ ճշմարտաբանութեան նորա. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Յաճախ.
Տօնս առնեն եբրայեցւոցն ազգն յաճախապէս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յաճախապէս յեղյեղուլ, կամ շրջեցուցանել զբան, կամ ճառել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1. եւ Ոսկ. ի մելիտ.։)
Սրբեցաւ յայսոյն պղծոյ, որ յաճախապէս լլկէր զնա. (Ճ. ՟Գ.։)
Յաղօթս կայր յաճախապէս. (Աթ. անտ.)
Յաճախապէս եւ խորհրդովք մերովք մարտնչի եւ կռուի ընդ մեզ. (Խոսր.։)
Յաճախապէս լուաք. (Իգն.։)
Ոչ եթէ բանիւք միայն զայս ցուցանէր, այլեւ իրօք յաճախապէս. յն. բազմօք առաւել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Յաճախապէս ուղղագոյն յարմատոյն եղեգնաձեւ ի վեր ընթանալով ցօղուն շուշանին. այսինքն իբր ի բազումս, սովորաբար. (Նիւս. երգ.։)
dish, platter, tray;
basket, hamper;
crumbs;
raspings;
filings, chips;
*inn, hostelry.
• , ի. հլ. «ափսէ, սինի» ՍԳը. որից խանակիր «գլխի վրայ սեղանով կամ սինիով րան տանող» Նիւս. կազմ. գրուած խոն «սե-ղան» Բառ. երեմ. էջ 144։
• -Պհլ. *xuān «սեղան» ձևից, որ հաստա-տում են պրս. [arabic word] xuān (նոր հնչումով xan և xōn) «սեղան», քրդ. kān «սեղան պատրաստեալ», աֆղան. xvān, բելուճ. v'ān «սկաւառակ, ափսէ». այս ձևերը ըստ Gald-ner, Studien 1, 17 և Horn, Grdr. էջ 116 ծագում են զնդ. xvaini-«գորգ, ծածկոց, ծածկոյթ» բառից։ Հայերէնում նոյն բառը ներկայանում է նաև խօն, խուն ձևերով. ռ-րոնցից կազմուած են խօնասէր, խունաւա-գութիւն (տե՛ս այս բառերը)։-Աճ.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 94 յն. ϰανοῦν «սակառ» բառից։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. canistrum, հյ. սան, թրք։ սինի, սահան, երր. սալ, թրք. սէլե։ Հիւնք. ϰανοῦν։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աճառ. (անտիպ), որից անկախաբար Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 178 (գրում է ❇ xān, որ սխալ է)։
• ԳՒՌ.-Լ. Ղզ. խան «ցորենի մի տեսակ չափ է», Խտջ. խան «հաց թրելու տաշտ», Ագլ. խուն «սեղան»։
• = Պհլ. xan «քարվանսարա», պրս. [arabic word] xān «տուն, իջևան, կայարան». Արևեւռում շատ տարածուած մի բառ է։ Horn § 465 հանում է khan-«փորել» արմատից։-Հիւբշ. 158։
• . անստոյգ բառ. գտնւում է հետևեալ տեղերում. «Իբև զխան ինչ զանց արարեալ անարգագոյն» Ածաբ. մկրտ. «Խան կարել, որ զկարուակէ նշանակէ» Երզն. և Նչ. քեր։-ՆՀԲ մեկնում է «փշրանք, նշխարեալ կոտոր. և կոտորակ կամ կապերտ ինչ»։ Առաջին վկայութեան համար ասում է նաև թէ «կառ-ծի գրեալ և խրան, իբր ռմկ. խրընթը, գըրըն-թը, կտորտանք»։ ՋԲ մեկնում է խան «փըշ-րանք (հացի)»։
Նոյն բառ է եւ ի յն. եւ լտ. κανοῦν canistrum. (լծ. եւ հյ. Սան. թ. սինի, սահան. եբր. սալ. որպէս թ. սէլէ.) Անօթ ի սպաս սեղանոյ յորմէ եւ է նիւթոյ, եւս եւ հիւսեալ ի պրտուոյ.
Երիս խանս նաշհւոյ ունէի ի գլուխ իմում։ Ի վերնում խանին։ Ուտէն ի խանէ անտի։ Դիցես ի վերայ խանին մերոյ, եւ մատուսցես զայն խանիւն։ Պան մի բաղարջ ի խանէն։ Զմիսն եդ ի վերայ խանի. (Ծն.։ Ել.։ Թուոց.։ Դտ.։)
Բառ ռմկ. որպէս պ. թ. այսինքն Իջեւան. օթեւան. խան.
Ձիովն իւրով ... ելանէ ի խանս կարգեալս. (Խոր. Բ. 46։)
Խան կարել, որ զկարուակէ նշանակէ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
trace, footstep;
ի — անկանել, to trace, to follow a track.
• . նշանակութեամբ անյայտ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Ոսկ. մ. բ. 28. «Չգնայր ուրեք հետի, զի մի՛ ի խանաթ ան-կեալ՝ զհետ երթայցեն. այլ ի նաւ մտանէ». Յոյն բնագրի մէջ կայ միայն «զի մի՛ հետե-ւեսցին», որով հայ թարգմանչի յաւելուածը անհասկանալի է մնում։ ՆՀԲ մեկնում է «հետք, ճանապարհ ցամաքի, կամ փոյթ, խայրէթ, ջանք», ԱԲ «ճամբայ կամ միատեղ երթալը». ՋԲ չունի։
Բառ անյայտ. որ թուի Հետք. Ճանապարհ ցամաքի. կամ Փոյթ ( խայրէթ )։
Չգնայր ուրեք հետի, զի մի՛ ի խանաթ անկեալ զհետ երթայցեն, այլ ի նաւ մտանէ. յն. լոկ, զի մի՛ հետւեսցին. (Ոսկ. մ. 28։)
disorder, confusion, disturbance;
waste, ruin, corruption;
perversion, depravation;
overthrow;
disordered, confused, spoiled;
— առնել, cf. Խանգարեմ.
• (գրուած նաև խանկար) «շփո-թութիւն, խռովութիւն, կռիւ» Ոսկ. մ. գ. 6. Բուզ. «աւերեալ, եղծուած» Ոսկ. մ. ա. 11, որից խանգարել «եղծել, ապականել» ժզ. է. 14. Գ. թագ. ժը. 18. Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 8 միջին հյ. խանգրել «թշնամուն յաղթել» Սամ. անեց. 128. խանգրիլ «յաղթուիլ» Ան-նիզք 61. խանգարիչ Գ. թագ. ժը. 17. խան-գարումն Դիոն. երկն. Յճխ. դիւախանգարիլ «այսահարիլ» Ոսկ. մ. ա. 18. անխանգար Փիլ. լին։
• Աճառ. Նորք 1925, ж 5, էջ 393 լիշում է կամիս. xunik «վնասել, աւրել»։
• ԳՒՌ.-Երև. խանգարէլ, Զթ. խանգ'արիլ, Ոզմ. խանգ'ըրիլ «խանգարել», Ռ. խանքըրէլ «խառնշտորել, տակնուվրայ անել», Մշկ. Ք. խանգար «չեփած, չհասած, հում կամ խակ», Մշ. խանգար «մթագնած, մրրիկ սկսելու մօտ (երկինք)».-նոյն բառն է Ախց. Կր. Խրբ. խանգռիլ, Ալշ. Մշ. խանգրիլ, Պլ. խան-ղըռիլ, խաղռիլ, խաղռիլ, Զթ. խանդրըլ, Ռ. խաղռիլ, Ակն. Սեբ. խառղիլ «դոյնը այն-պէս աւրուիլ՝ որ լուացուելով չմաքրուի».-սրանից էլ փոխաբերաբար՝ Ննխ. «բնութիւ-նը վատանալ», Եւդ. «հիւանդութիւնից կա-տարելապէս չապաքինիլ, հետքը վրան մը-նաւ»։-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. խանգրէլ օլմաք «շորը կրակից մրկիլ» (Արևելք 1888 նու. 8-9) որի հետ նոյն է և Բառ. երեմ. 204 մանձիր «խանգարեալ»։
Կամեցաւ խանգար լինել ի մէջ թագաւորին հայոց։ Եթէ ոչ կամիս խանգար ինչ առնել, տո՛ւր զքաղաքսն ի բաց. (Բուզ. ՟Դ. 16։ ՟Ե. 32։)
Ոչ զայն գիր գտանեմ, որ ըստ իւրաքանչիւր կիրակէիցն գրեմք ի ձեզ, եւ արձակեմք. այլ՝ այլընդայլոց, խանգարս եւ կամակորս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11.) յն. աննշանս եւ խեղաթիւրեալս։
Սա քարոզէր զքեզ իշխանաբար, եւ զհեղձուածողսն առնէր սա խանկար. (Գանձ ածաբ.։)
swaddling-band, swaddling clothes;
cradle;
ապտել ի —ս, to swathe, to swaddle;
արձակել ի խանձարրոց, to unswathe, to take out of swaddling clothes;
ի խանձարրոց՝ անդստին ի խանձարրոց, from the cradle, from childhood, from infancy;
ուր —ք են նորա, his birthplace;
—ք քաղաքակրթութեան, the cradle of civilization.
• = Ասոր. ❇ 'azrurā «խանձարուր», որ ծագում է [other alphabet] 'əzīr «փաթթ» արմա-տից։-Հիւբշ. 517։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Götting Nachrichten (ՀԱ 1889, 159), որ կաս-կածելի էր գտնում Հիւբշ. Arm. Gram 517, բայց յետոյ IF Գ, էջ 478 (թրգմ. ՀԱ 1907, 251) ընդունեց։ Հիւնք. խանձ, խանձիլ բառից։
σπάργανον fascia. բայիւ σπαργάνω fascio . Երկայն եւ նեղ կտաւ, որով փաթութեն կամ երիզապնդեն զմանուկ նորածին. նմանութեամբ Բուն մանկութիւն. տղայութեան ժամանակն. լայնաբար՝ Որ եւ է պատանք. Բալուլ. գունտագ. տե՛ս (Իմ. ՟Է. 4։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 4։ Յոբ. ՟Լ՟Ը. 9։ Ղկ. ՟Բ. 7։)
Խանձարրօք կամ ի խանձարուրս պատեցար։ Խանձարրովք պատեալ լինէր. (Շար.։ ՃՃ.։)
Անդստին իսկ ի խանձարրոց ուսեալ, կամ արժան էր ուսանել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. բագն.։)
Թողուլքեզ զաստուածսն, զոր ի խանձարրոցն պաշտեալ պատուէիր։ Ի տղայական տիոց, եւ ի մայրական խանձարրոց հրահանգեալ. (ՃՃ.։)
Տնօրինականքն քրիստոսի, պաճմուճանն եւ հանդերձն, վարշամակն. որ ի աղայութենէ պատմաճիւր խանձարուրբք։ Առեալ յովհաննու զխանձարուրսն (պատանաց կուսին), եւ զայլ կտաւսն, գնաց յեփեսոս. (Պիտառ.։)
shop;
manufactory;
treasure;
store, warehouse, magazine.
• , ի հլ. (գրուած նաև հանութ Ոսկ. ես. 419) «կրպակ, մթերանոց» Եւս. պտմ. Ոսկ. փիլ. և ես. 419. և մ. բ. Ագաթ. «մթե-րուած բան, դէզ» Ղև. լէ. 155. որից խանու-թապան Ոսկիփ. Շնորհ. =խանութպան Զքր. սարկ. Բ. 31. խանութայք Յայսմ. փոխաբե-րութեամբ ասւում է՝ խանութք ալեաց «ծո-վի խորագոյն խորշերը» Թէոդ. կուս։
• = Ասոր. [arabic word] xānū̄ϑā «խանութ», որից փոխառեալ է նաև արաբ. ❇ hānūt նոյն նշ.-Հիւբշ. 304։
• Նախ ՆՀԲ դրաւ արաբերէնից։-Lag. Psalterii versio memphitica 155 ասոր,
• кānū9, լտ. canaba, որից էլ գերմ. Kneipe «հասարակ գինետուն»։ Karolides, Iλ. ὄυγϰρ. 100 հայերէնը փոխառեալ է դնում կապադովկ. χανοῦτε «քարտաշի մուրճ» բառից! որ հանում է սանս. han «զարնել, սպանել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. խանութ, Ոզմ. խանօւթ, Ասլ, խընիւթ, խընիւ*, Ննխ. խանութ, խանթ (Չալ-թըր գիւղում խամութ1), Հմշ. խօնութ.-նոր բառեր են խանութատէր, խանութչէք, խա-նութւոր։
Որպէս յոսկերչացն խանութս կարգեալ յօրինեսցէ. (Ոսկ. փիլ. ՟Ժ։)
Դանիէլ մանուկ էր, եւ յովսէփ ծառայ, եւ ակիւղաս՝ ձեռագէտ, եւ ծիրանէվաճառն խանթի տիկին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Կինն ծիրանէվաճառ ի խանութ նստէր. (Բրսղ. մրկ.։)
Դարձեալ բանալով անդէն զխանութս ալեաց. (Թէոդոր. կուս.։)
Գանձն ի խեցեղէն ամանի դնի, զի ագարակն բրտին է խանութ. (Եփր. աւետար.։)
Թագաւորացն տուրք պէտս ունին խանթից բացման դրանցն. (Խոսր.։)
Համբարս խանթից խաւարասէր իշխանին. (Բենիկ.։)
Յաղքատիմաց խանթէ իմոցս ոտաց յառաջ ձգեցից բան. (Սկեւռ. լմբ.։ Ռամկական է հոլովս.)
Այս դեղք թիւրապէս՝ ի յայս խանութէս. (Գանձ.։)
ԽԱՆՈՒԹ որպէս Մթերք, եւ այլն.
Բացեալ զխանութս գանձուցն արքունեաց՝ սփռէր զօրացն։ Լերինք արծաթոյ յայտնեցան յաշխարհիս հայոց՝ հատանել ի նոցունց զխանութս արծաթոյ զըտոյ առ ի պէտս մարդկան. (Ղեւոնդ.։)
stew of sheeps trotters;
pennyroyal.
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է արդեօք Մշ. խաշմ «մի տեսակ վայրի բանջար, որ պանրի մէջ են ռնում»։
• ՆՀԲ խաշ համարում է «լուադեղ կամ խաշնդեղ». վերի ձևով են դնում
Անուն խոտոյ, որպէս Լուադեղ. կամ ըստ ոմանց, Խաշդեղ, եւ այլն։ Գաղիան.։ յն. βλήχων pulegium. որ եւ ըստ յունաց ստուգաբանի բառաչ խաշանց։
cf. Խոշոր;
young tree, shoot, sucker;
stake, pile.
• . նշանակութեամբ անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Գ. 8 «Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրավարին հանեւ ևա-շար յաշխարհէն բազում և բերել զվայրենի կաղին մայրեաց և տնկել»։ ՆՀԲ մեկնում է «խարձ, յն. χαρας, տունկ ի պէտս ցանգոյ կամ պատնշի, ցից ևն», ՋԲ «տնկելի շառա-ւիղ ծառոյ կամ ցից», ԱԲ «խարձ, թուփ՝ ցանգ շինելու ցից». ՀԲուս. § 998 «թուի թէ խարձի կամ ցախի տեսակ է»։ Այս բոլորը ի նկատի ունին անշուշտ Արդ. Խտջ. խաշար որ նշանակում է «բարակ ձող՝ որ մագլցող բոյսերի կողքին են տնկում, որպէս զի վրան փաթաթուին ու բարձրանան». սրա հետ էլ նոյն են վրաց. ხამარი խաշարի «նեցուկ, ցից», լազ. խաշարի «կաշի քաշելու գաւա-զան» (Արրտ. 1911, 420)։ Այսպէսով վերի հատուածի միտքն այն է լինում, որ թագա-ւորը հրամայել է «ծառերի ձողեր կտրել և բերել տնկել»։-Բայց հատուածը այնպէս է կազմուած (հանել խաշար յաշխարհէն և բե-րել զվայրենի կաղին), որ յայտնի երևում է թէ խօսքը ո՛չ թէ ձողերի մասին է, այլ «մարդկանց բազմութեան, հասարակ գիւղա-ցի մշակների»։ Այսպէս է հասկանում նաև Մառ, ЗВО 20, 116 և մեկնում է «խումբ, ամբոխ»։-Տես և խոշոր։
Որպէս Խանձ. յն. χάραξ . Տունկ ի պէտս զանգոյ կամ պատնշի, ցից, եւ այլն.
Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրաւարին իւրոյ հանել խաշար յաշխարհէն բազում, եւ բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել. (Բուզ. Գ. 8։)
Զօրէն կոկեցելոյ իմն մոմոյ ... այլ խաշար է յայնմանէ որ յառաջնորդոյն գրեալ են ի նմա տիպք կերպարանացն. (Փիլ. քհ. Թ։)
Գիրս խաշար է. (Յիշատ.։)
cf. Մեկոն.
• «մեկոն. papaver, ռ. макъ» Մխ. առակ. Բժշ. Վստկ. 96, 165. (գրուած է և խաժխաժ, ինչպէս յիշում է ՀԲուս. § 962, որ և հաստատւում է արդի գաւառաևան ձև-ւերով).-իբրև խաշխաշի տեսակներ յիշուած ևն խաշխաշի զապտի «փրփրոտ խաշխաշ, pavot écumeux» Ամիրտ. (=ՀԲուս. § 1002) և խաշխաշ նարքիվիա «վայրի խաշխա՛շ» Ա-միրտ. (=ՀԲուս. § 1003)։
• = Պրս. [arabic word] xašxaš, որից փոխա-ռեալ են նաև արաբ. xašxaš (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. 327), թրք. քրդ. xašxaš. վրաց. ხამხამი խաշխաշի, բոլորն էլ նոյն նշ։ Ըստ Pictet 1, 295 պրս. բառը ծագում է սանս. [other alphabet] khaskhasa հոմանիշից (Bohtlingk 2, 609)։-Խաշխաշի զապտի ձևի համապատասխանն է արաբ. [arabic word] xašxaš-i zabdī (տե՛ս Stein-schneider WZKM 12, 16 հաւաքածոյքը)։-Հիւբշ. 267։
Զխաշխաշն կոչեցեալ սերմն տքնութեան օգտակար ասէր. (Մխ. առակ.։)
Խաշխաշի շարաբ, որ օգտէ հազի եւ նազլայի. (Բժշկարան.։)
flock of sheep, sheep.
• , ն հլ. (-շին, -շինք, -շանց) «ոչ-խարի և կամ այծի հօտ» ՍԳր. Ագաթ. որից խաշնադարման Ծն. խզ. 32, 34. խաշնասի-րութիւն Մծբ. խաշնարած Ծն. դ. 20. խաշնա-րօտ Մծբ. խաշնաւէտ Վեցօր. խաշնդեղ Բժշ, խաշնտես «հովիւ» նորագիւտ Բ. մնաց. ժդ. 15. խաշնահաւ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• Հիւնք. հանում է իշխան բառից։ Pe-dersen-ի մեկնութիւնը ընդարձակ տե՛ս խոյ բառի տակ։ Patrubány ՀԱ 1910, Չ3 հնխ. seqā «կտրել»+k'éuo «ուռիլ» արմատներից։
Ո՞ ոք արածիցէ խաշն, եւ ի կաթանէ խաշինն ոչ ուտիցէ։ Խաշն արօտի քո։ Ի վերայ խաշին արօտի քո։ Առաջնորդեցեր որպէս խաշին՝ ժողովրդեան քո։ Եղեն նորա խաշինք եւ անդեայք։ Զխաշինս պահեստի.եւ այլն։
thorny shrub.
• «փուշ կամ փշոտ թուփ». որից խառի պտուղ «փշոտ թփերի պտուղ, ինչպէս ծոր, շնխաղող ևն» Գաղիան։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (բայց դնում է նաև լծ. հյ. կառ), յետոյ Պատկ. Ma-πen. I. 10։
• «ոլորում, ոլորք». արմատ առանձին անգործածական. երևան է գալիս հետևեալ բառերի մէջ.-խառամանել կամ խառմանել «մանել, հիւսել» Վրդն. սղ. ճժը (էջ 401 տպ. խառնամանեալ). խառան «չուան» Ագաթ. Ոսկ. բ. տիմ. 209. խառանել «չուանով կա-տել» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 26. խառանաձից «չուանով քաշած» Գ. մակ. դ. 7. խառխա-ռոտ «գալարաձև, ոլորուն (սիւն)» Երզն. ժ. Խոր. էջ 9 ա (չունի ՆՀԲ). խառնել «անա. սունի գլուխը ոլորելով փրցնել» Ղևտ. ա. 15. է. 8. խառատել «ոլորելով՝ քաշկռտելով փրցնել, ծամծմել» Ոսկ. գծ. 62. Տօնակ. խա-ռատումն Յհ. կթ. 265. խառեալ «միջատ». որ և միջախառ «միջատ». երկուսն էլ Վեցօր. էջ 175(տպագրում խառնեալք, միջախառն, այսպէս ուղղել ըստ Ս. Վ. Նազարէթեանի ձե-ռագրի. տե՛ս Պատկեր 1893, էջ 284)։
• ՆՀԲ կար բառի հե՞տ։ Justi, Zendsp. 79 ցնդ. kar «կտրել», պրս. kirnidan. Հիւնք. էջ 65՝ յառել բայից։ Karst, Յու-շարձան 401, 404 սումեր. g'ar «շրջա-նակաձև, շրջափակ, կապել, շդթայ, գօտի»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 172 պրս. [syriac word] xar «փուշ» բառից։
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
mixed, compound;
confused, in disorder;
complicated, indistinct;
impure, obscene, lewd;
confusedly, indistinctly;
together, conjointly;
mixture, conjunction;
coition, copulation, coupling, pairing, rut, rutting;
ի խառնս լինել, to be in rut, on heat, in pairing time;
ի —ս գալ, to pair, to couple, to leap, to mount, to cover;
ածել ի —ս, to yoke, to match, to pair, to couple, to join together.
• , ի հլ. «խառնուած, բաղադրեալ, ոչ պարզ» Դան. բ. 43. Յհ. ժթ. 39. Եզն. Ագաթ «հասարակ, սովորական, պարզ» Ոսկ. յհ. ա. 1I. 12. «խառնակ, պիղծ» Հռ. ժգ. 13. «միասին, իրար հետ» ՍԳր. Եւս. քր. «զու-դաւորութիւն» (անեզական գործածութեամբ) Կոչ. Ոսկ. կող. և մտթ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն, Ագաթ. Եզն. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] xilāt «խառնուիլ. 2. ա-նասունների զուգաւորուիլը» Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 469). որից խառնել «իրարու խառնել, բաղադրել. 2. գինի լցնել. 3. միաց-նել. 4. իրար կցել. 5. մխել, վարել, առաջ ոշել. 6. սիրով միանալ. 7. բանակներն ի-րար ընդհարուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. Ա-գաթ. խառնելիք «թակոյկ» Ել. իդ. 6. Առակ. թ. 3. «հրաբուխի բերան» Արիստ. աշխ. Նանն. «ղեկի չուանը» Գծ. իէ. 40. խառնա-բանջար Եւս. պտմ. խառնագնաց Եզեկ. ժը. 1Ո. Ոսկ. Բուզ. խառնախուժ Եւագր. խառ-նակ ՍԳր. խառնակել ՍԳր. խառնակեաց Եւագր. խառնաղանջ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Կո-րիւն. խառնիճ «ամբոխ» Մխ. այրիվ. 41. խառնամառն Կոչ. խառնարան Առակ. թ. 2, խառնուած. Եզն. Վեցօր. գիրկընդխառն Եւս քր. ընդխառնել Գ. թագ. ի. 29. երկախառնել Կորիսն. ոգեխառնել Ա. եզր. դ. 21. դիւցա-խառն Ագաթ. գիշերախառն ՍԳր. ևն (-խառն ձևով բարդութեանց ամբողջ ցանկը տե՛ս Հ1 1924. 350-59). նոր բառեր են խառնակիչ, խառնակչութիւն, խառնակեցութիւն, խառնա-շփոթ, խառնաշփոթութիւն ևն։-Արմատիս երկրորդ ձևն է (իբրև նրա ձայնդարձը՝ խուռն ն հլ. (սեռ. խռան) «ամբոխ, խառչ բազմութիւն» Դ. թագ. է. 17. Եւս. քր. «շա-տութիւն» Բ. մակ. բ. 25. «խիտ» Ագաթ. «խռնեալ ամբոխով» Մրկ. զ. 33. որից խրո-նել ՍԳր. Ոսկ. խուռնընթաց Ոսկ. յհ. ա. 1. խառնիխուռն Իմ. ժդ. 25. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. բազմախուռն Ագաթ. Կորիւն. թանձրա-խուռն, Ագաթ. Բուզ. միախուռն Երեմ. ա. 15. ի. 10. ի խուռն ի խուռն Ոսկ. մ. բ. 6 ևն։
• ՆՀԲ ւն. ϰεραννώω և թրք. qarəsdər-maq «խառնել»։ Windisch. 8 յն. ϰεραν-տμւ. Böttich. ZDMG 1850, 356, Arica 45, 20, Lag. Urgesch. 252 սանս. kլ, յն. ϰεραν, ϰεράννυμι, ϰιοναναι «խառ-նել»։ Müller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5, 256 խուռն=լիթ. kruvà «կոյտ, բազմութեամբ», kruvóms «բազ-մութեամբ, խուռն», որ կրկնում է նաև Bugge KZ 19, 420։ Lag. Arm. Stud, § 971 խառնել բառի դէմ կասկածով դնում է պրս. xarman «կալ»։ Պատկ. Иаслед. էջ 9 սանս. kar և լն, ϰίոνոιι։ Նոյնը նաև Bopp, Հմմտ. քերակ. Գ. 105։ Justi, Dict. Kurde էջ 339 քրդ kilan «ողողել, ցօղուել» ձևի դէմ դնում է սանս. kջ և հյ. խառնել։ Thomaschek SWAW 1893, 63, թրդմ. ՀԱ 1894, l9 հյ. խառնաբան ձևի հետ համեմատում է թրակ. χαρναβων անունը։ Հիւնք. թրք. qarəsdərmaq (սրա հինն է արևել. թրք. [arabic word] qar-maq «խառնել»)։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰεράννυμι, իսկ ՀԱ 1908, 314 հնխ. kheyā «խօսիլ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. խառնել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խառնէլ, Ասլ. խառնէ՝լ, Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. խառնիլ, Հմշ. խառնուշ, Հճ. խարնել, Տփ. խա՛րնիլ, Ագլ. հա՛ռնիլ.-նոր բառեր են՝ խառնիչ, թոնիրխառնի, խառնըխ-տել, խառնշտել, խառշտկել, խառնշտկել, խոնշտորել, խառնոտել, խառնտել, խա սունք, ունքախառն, խառումառ, սիրտխառ-նուք ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ՝ թրք. lemek բայակերտ մասնիկով աճած՝ խառնէլլէմէք «խառնել» Ատն. (Արևելք 1883 նոյ" 8-9)։
(յորմէ թ. գառըլըգ. եւ յն. քեռաօ՛, խառնել). μικτός, συμμιγής mistus, mixtus, commixtus. Բաղադրեալ կամ խառնեալ ի զանազանից. ոչ պարզ, այլ բաղկացեալ. կցեալ. կից. զոյգ. զուգեալ. զոդեալ.
Տեսանէիր զերկաթն ընդ խեցին խառնեալ. եղիցին խառն ի զաւակէ մարդկան. (Դան. ՟Բ. 43։)
Եբեր զմուռս խառն ըադ հալուէս. յն. զխառնուրդ զմրսոյ եւ հալուէի. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 39։)
Օդ ընդ ջուրս եւ ընդ երկիր խառն է։ Եւ զի ընդ օդս հուր խառն է. (Եզնիկ.։)
Խառն է դա յամենեցունց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պետք ... բանականք, գործածանք, եւ խառնք։ Ոմանք են տրտմանք, ոմանք բարոյականք, եւ կէսք խառնք։ Իսկ խառնք, ուրանօր բարք միանգամայն եւ տրտմութիւն ի միասին գան. (Պիտ.։)
Որոյ իշխանութիւնն իսկ խառն էր ընդ աշխարհին հայոց. (Եղիշ. ՟Է։)
Խառն դրակցութեամբ սահմանին առ միմանս՝ փոքր աղբակ, եւ աշխարհն կորճէից։ Զմտաւ նծեալ եւ խառն ընդ աշխարհիս զդրակցութիւնն. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ 4։)
Երբեմն առանձնակի, եւ երբեմն խառն ձայնակցութեամբ բերեալ մատուցանէին. (Պիտ.։)
Եւ բանն ի խառն սովորութենէ անտի հաւատարիմ ցուցանել։ Զի այնպէս էր խառն եւ խոնարհ տեսիլ նորա, զի եւ սամարացի կանայք, եւ մաքսաւորք մատչել եւ խօսել կարէին. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 11. 12։)
Ի մէջ խառնից այսպիսեաց երազոց. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Ի խառնից մարդկանէ վճարեալ (վայր). (Բրս. թղթ.։)
Ոչ եթէ անցիցանցիւք ինչ հայր եղեւ, եւ ո՛չ խառնիւ. (Կոչ. ՟Է։)
Հաց ի կերակուր (տուեալ է), եւ խառն՝ յորդէծնութիւն։ Քանզի խառնքն զնոյն գործեն, ձուլեն եւ խառնեն զերկոցունց մարմինս ընդ միմեանս։ Ոչ միայն ասէ յանօրէն խառնից ազատ է, այլեւ ի վեր եւս քան զբնութիւնս է յղութիւն. (Ոսկ. կող. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Զկծէին խաչինքն ի խառնսն, եւ յղանային. (Ծն. ՟Լ. 41։)
Իմացաւ եւ այլ ինչ խառնս արտաքոյ քան զբնութիւն, զէշ՝ ձիոյ արձակել. (Սեբեր. ՟Է։)
Եզն եւ արջ ի միասին ճարակեսցին, եւ որդեակք նոցա խառն ընդ նմա եւ աշխարհս առ անզգամսն։ Բուռն ի վերայ եդեալ՝ զփախստեայսն տանէր, խառն խոցեալ, խառն հարկանել. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 7։ Իմ. ՟Ե. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 23։)
grasshopper.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ մանը մո-րեխ» Սղ. ժդ. 34. Վրդն սղ. Նար. 176. Արծր. (ըստ Հայբուսակ § 1015 նշանակում է նաև «մարուխ», այս բանը յառաջացած է ան-շուշտ մարախ և մարուխ բառերի նմանա. թիւնից շփոթուելով)։
• Հիւնք. էջ 323 պրս. xōranda «ու-տող» բառից (հմմտ. հյ. ուտին), իսկ էջ 114 պրս. xarak «մի տեսակ մորեխ»։
βροῦχος bruchus. Ազգ մանր մարախոյ. որ եւ ասի ԽԱՐԱԳՈՒԼ, ՋՈՐԵԱԿ. (յն. լտ. Վռու՛խօս. պռուքուս, զոր Մենինսքի համարի՝ պօգ պեօճեյի, որ է ազգ բզէզի)
Խառնիճն ազգ ինչ է մարախոյ մանր։
dried grapes, raisins;
bun, plum-cake.
• . անստոյգ բառ. մէկ անզամ ու-նի Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 19 (ովս. գ. 1). «Կտա-պրս չամչեղէնս... բայց եբրայեցին խառուղ խաղողոյ ասէ, այսինքն խորշակահար»։ Ակ-նարկուած հատուածի մէջ եբրայեցին ունի ❇ əšišā, [hebrew word] 'ənā im «կարկանդակ խաղողոյ» (այտինքն՝ խաղողի հիւթով պատրաստուած մի խմորեղէն)։ Եթէ հե-տևինք եբրայականին, խառուղ բառի ի-մաստը կլինի «կարկանդակ», բայց եթէ նկատի առնենք Լամբրոնացու բացատրու-թիւնը, ինչպէս պէտք է, կնշանակէ «խորշա-կահար»։ Ըստ այսմ էլ Բառ. երեմ. 140 դնում է խարուխ և խառուկ «խորշակահար»։
• ՆՀԲ մեկնում է «խարեալ պտուղ, չո-րացեալ և իբրու չամիչ եղեալ» կամ «ե-փոյ ի խաղողոյ, որպէս ռուփ, խիւս, կտապ», որով ուզում է հանել խարել բայից։ ՋԲ «չամիչ կամ քաղցրաւենի ի
• չորացեալ հիւթոյ խաղողոյ, որպիսի է կտապ չամչեղէն»։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի եբր. [hebrew word] xarul «փը-շոտ թուփ, մացառ, եղիճ»։
Խարեալ պտուղ. Չորացեալ եւ իբրու չամիչ եղեալ. եւ Եփոյ ի խաղողոյ, որպէս ռուփ. խիւս, կտապ.
Տտապս չամչեղէնս. եբրայեցին խառուղ խաղողոյ ասէ, այսինքն խորշակահար (իմա չորացեալ ի տապոյ). (Լմբ. ովս. ՟Գ։) (եբր. աշիշա, է եւ պլակինդի)։
grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.
• «փուշ կամ փշոտ թուփ». որից խառի պտուղ «փշոտ թփերի պտուղ, ինչպէս ծոր, շնխաղող ևն» Գաղիան։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (բայց դնում է նաև լծ. հյ. կառ), յետոյ Պատկ. Ma-πen. I. 10։
• «այրել, դաղել». արմատ առանձին անգործածական, որից խարել «տաղել, այ-րել, կիզուլ» Ա. տիմ. դ. 2. Ոսկ. ես. և գաղ. Եփր. թգ. 434. Բուզ. Եւս. պտմ. եղեմնախար «եղեամով այրուած» Ագաթ. խարակել Բուզ. Ոսկ. մ. գ. 4 ? խարակիչ Ագաթ. խարան «երկաթով դաղած, վէրք» Ել. իա. 25. Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 37. Եւս. պտմ. խարոյկ «կրակ» ՍԳր. խարուկել Պիսիդ. Վեցօր. տող 164. խարուկածին Իմ. ժէ 5 ևն։ Արմատիս միւս ձևերն են խոր-(առանձին անգործածական), որից -ով մասնիկով՝ խորով (տե՛ս այս բա-ռը) և խարշ-ել՝ աճած շ աճականով (տե՛ս առանձին)։
• = Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. qer-, qor-, qr-«այրել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են-վեդ. kūdayati «խանձել»=սանս. kun-dayati «այրել» (<աճած qf-d ձևից), յն. ϰέραμος «բրուտի կաւ, թրծած աման, կըղ-մինտր, աղիւս», ϰεραμεύς «բրուտ» (աճած -m աճականով, իբր հնխ. qerəmos), լտ. cremo «այրել», carbo (<*car-dhō) «ա-ծուխ», հբգ. herd, անգսք. heord, անգլ. hea-rth, հսաքս. herth, հոլլ. haard «վառարան, օջախ», գոթ. haúri «ածուխ», հիսլ. hyrr «կրակ», հսլ. kuriti, ռուս. курить «ծխել», ուկր. kurevo «կրակը հրահրել», նսլով. ku-čiti «տարաղնել», հսլ. krada «օջախ», լեհ. trzon «օջախ», լիթ. kurti «տաքացնեւ» kurénti «շարունակ տաքացնել», kársz-las «տաք». kaīsztis «տաքութիւն», kur-styti «հրահրել», լեթթ. karsts «կիզիչ տաք», karset «կրակ վառել, տաքացնել», kurstit «տաքացնել» ևն (Walde 129, 199, Boisacq 394, 436, Berneker 651, Trautmann 145, Kluge 215, Pokorny 1, 418, Ernout-Meillet 220)։ Հայերէնի մէջ հնխ. qor-տալիս է խոր-ով, qr-> խար-, իսկ qer-ձևը պա-հուած չէ.-խարշել բառի շ աճականի հա-մար հմմտ. մի կողմից հյ. լպիր-շ, և միւս կողմից լիթ. kársztas «տաք»։-Աճ.
• ՆՀԲ խարել, որպէս թէ այրելով խո-րել, լծ. յն. ϰαίω, խարակել=լծ. յն ϰαυματίςω, թրք. qavur-maq, խարոյկ արմատն է խարել կամ հուր, խարան-լծ. յն. ϰαραϰτήρ (վերջինս գծագիր ռա-ռի տակ)։-Lag. Urgesch. 950-1 և Beitr. bk. Lex. 26 խարոյկ հանում է խարել բայից, իսկ խարել=սանս. kha-ra «ևեռեչ տար»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 վերի բառերը, ինչպէս նաև խարուեալ, խարշել, խորշակ դնում է հնխ. skar «այրել» արմատից. հմմտ. սանս. kša «այրել», kš̌āra «կծու», kšama «չոր,։ ցամաք», çar «ե-փիլ», çrā «խորովիլ», յն. ἔηρός «չոր» ևն։ Հիւնք. խարոյկ=արաբ. [arabic word] ha-rīq «հրդեհ»։ Patrubány SA 1, 194խո-
• րովել=սանս. caru «կաթսայ, պտուկ». հհիւս. hverr «պտուկ, թաս», իսկ ՀԱ 1910, 93 խոր բառի հետ՝ հնխ. seqa «կտրել» արմատից։ Karst, Յուշարձան 427 խարել, խարոյկ, խարշել=թթր. yar «փայլիլ, այրել, բոցավառիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 խարկել = թրք. qavur-maq «խորովել»։ Scheš telowitz BВ 29, 68 դնում է եբր. ha-rā «այրել» ևն ձևերից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան, Արարատ 1917, 217 խորո-վել կցում է վրաց. խուրվեբա «տաքու-Ռեւն» բառին։ Petersson KZ 47, 278 և Ar. u. Arm. Stud. 43 խորովել և խար-շել մեկնում է վերի ձևով (չի յիշում խարել)։ Պատահական նմանութիւն ու-նին ասոր. [syriac word] xaurā «հանռած ա-ծուխ», [arabic word] xarek «այրել», ❇ ︎ օ-xurāka «հրդեհ», արառ. * harr «ջերմութիւն», [arabic word] harīq «հրդեհ», ասուր. aräru «այրել», եբր. [hebrew word] hārā «այրել, վառել», [hebrew word] harhur «այրումն, ջերմ», [hebrew word] harērīm «կի-զիչ տաքից այրած հող»։
• ԳՒՌ.-Մշ. խարել «մարմնի մասերը ի-րար քսուելով հարուիլ», Երև. խարակէլ «հո-ղէ ամանը այրելով ջնարակել», Ղրբ. խա՛-րակ «ջնարակում», խրա՛կէլ «ջնարակել», Ալշ. խարգել, Պլ. խարգէլ, Խրբ. խարգիլ, Տիգ. խmրգէլ «խորովել, այրել, բովեւ»։ Ակն. խարգիլ «այրել, մրկել», Զթ. խառգիլ «դալար փայտը թեթևակի այրել», Սլմ. խա-րատել, Մկ. խարատիլ «այրելով ջնարակել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხრაკვა խրակվա «կարագի մէջ տապակել», ხრაკი խրակի «խանձրա-համ կերակուր», დახრაკვა դախրակվա, მეხრაკვა շեխրակվա «խորովել», მოხრაკვა մոխրակվա «խորովել, տապակել», სურვებ-րացնել, ջերմութիւն, եռանդ», გამოხურვება գամոխուրվեբա «կրակով կարմրացնել» (այս բառերի արմատն է խրակ, խուրվ=հյ. խա-րակ, խարկել, խորով), լազ. խրակ (կտր. դիխրակու) «խորովել»։-Պատահական են կիրգիզ. [arabic word] qarəmaq «ատրաշէկ երկա-թով խարել» (Будaгoвь 1, 13). քրդ. ❇ xeruz «խարոյկ» (որ Justi, Dict. Kurde 155 մեզանից է դնում), թրք. [arabic word] qavur-maq «խորովել», հիւս. օստյ. kayram «ե-փած», kavartəm, kavərləm «եփել» ևն։
• «անասուններին տալիք կեր» Ագաթ. 42. ուրիշ վկայութիւն չկայ. նոր գրականի մէջ համարւում է «չոր խոտ»։
• = Պհլ. x'ār, պրս. [arabic word] x'ar «կեր, ու-տելիք», պհլ. xartan, պրս. [arabic word] xōrdan «ուտել», զնդ. xvar, x'araiti «ուտել». նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. կեր, ձիուն կեր տալ, տճկ. yemek «ուտել» և yem «հաւի, ձիու ևն կեր», որից էլ yemlīk «մսուր»։
Ոչ գտաւ խար երիվարաց բազմութեան զօրուն դարման կերակրոց. (Ագաթ.) (ուստի Նշխար, նիշ կամ մնացորդ ուտելեաց. գուցէ եւ ոչխար՝ իբր որոճող զճարակ։)
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
zool, species of locust, attacus.
• = Ասոր. [arabic word] xargəlā, xargālā, նոր ասոր. [hebrew word] xargūl, եբր. [hebrew word] xargōl, արաբ. [arabic word] harǰal «մորեխ», [arabic word] harjalat «մորեխների խումբ», սումեր. irgilum «մի տեսակ մորեխ» (Aut-ran, Sumér et ind. 156). արաբերէնից է փոխառեալ պրս. ❇ xarial «մի տեսաև անթև մորեխ», որ ըստ այսմ պէտք է ուղղեւ ❇ harjal։ Ասորի բառը գործածուած է ճիշտ Ղևտ. ժա. 22 հատուածի մէջ, ուստի և Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ տա-ռադարձութեամբ անցել է հայերէնի։ Բուն արմատն է սեմ. xgl, աճած xrgl «ցատկտել, քառարշաւ վազել (ձիու, մորեխի)»։-Հիւբշ. 304։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. խայէք, խարէք, խառէք «ջորեակ»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Arm. Stud. § 972։ Bugge IF 1, 448 իբր բնիկ հայ կցում է յն. οxερδβυλος ձևի հետ։ Հիւնք. ա-րագիլ բառից կամ եբր. xargol-ից։
ἁττάκης attacus. եբր. սալէէմ. Ազգ մանր մարախոյ. նոյն ընդ Խառնիճ. որ եւ ՋՈՐԵԱԿ ասի՝ որպէս ջորի փոքրիկ. եւ պրս. խայէք, խարէք, խառէք, որպէս իշուկ. թ. տէվէճիք, թանղրը տէվիճիյի. իտ. գավալլէթթօ (ձիուկ) որպէս եւ հունգար. քաթան ՝ է ձիաւոր եւ մարախ։ cf. ԵԶՆԱԿ, cf. ԱՍՏՈՒԾՈՅ։ (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 22։)
rod, switch, whip, knout, lash, scourge, cat-o-nine tails;
discipline, flagellum.
• , ի-ա հլ. «մտրակ» Յհ. ռ. 15 Էրզն. քեր. Նոնն. որից խարազանահալած Սկևռ. աղ. խարազանել Նխ. ես. Զքր. կթ. գրուած հարազանիլ «խարազանուիլ» (կրա. ւորական) Կնիք հաւ. էջ 347։
• = Միջին պրս. *xarāzan, զնդ. *xaraza na-ձևից, որ նշանակում է «էշ քշող, էշ քշե-լու գործիք». կազմուած է xar «էշ» և az, aǰ «քշել, վարել» բառերից. հմմտ. գաւազան «եզ քշելու գործիք», որ ճիշտ նոյն կազ-մութիւնն ունի։-Հիւբշ. 158։
• Այսպէս են իմացել նաև հներից Մագ. քեր. 229 (տե՛ս գաւազան բառի տակ), Վանակ. հց. Երզն. քեր. «խարազան, որ է վարիչ իշոյ. խարազան՝ իշավար ասի պարսիկ լեզուով»։ ՆՀԲ պրս. խէրէք «ծեծելու բիր»։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Ur-gesch. 951, որից յետոյ Lag. Ges. Abhd. 299, 22, Müller SWAW 66, 271, Տէրվ. Մասիս 1882 ապրիլ 26, Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Հիւնք։
• ԳՒՌ-Երև. խարազան, Մրղ. խmրmզան, Մկ. խmրmզmն, Վն. խարէզան (քաղաքում խmրիզmն), Սլմ. խmրէզան, Ոզմ. խարըզmն, Ալշ. Ապ. Մշ. խարզան. նշանակում են «տա-ւար, եզ կամ գոմէշ քշելու կաշեայ խարա-զան. 2. գութանը լուծին միացնող շղթան 3. ռութանի առջևի հաստ գերանը». նոր բա-ռեր են խարզնկոթ, խարզնտուն, խարզնւր.
• ՓՈԽ.-Մեզանից է փոխառեալ ն. ասոր. xäräzán «եզ ու գոմէշ քշելու խարազան» և ո՛չ թէ պարսկերէնից. նախ՝ որովհետև այս բառը պարսկերէնում պահուած չէ և երկ-րորդ որ բառը իրանականում «էշ քշելու գործիք» է նշանակում և ո՛չ եզ ու գոմէշ, ինչպէս հայն ու ասղրին են։
φραγέλλιον flagellum. Ձաղիչ (որպէս թէ իշոյ)՝ ի չուանէ կամ ի խոկոյ. մկրակ. Վարիչ. վարոց. գամլը, մըգրայէթ. (իսկ պ. խերէք, որպէս ռմկ. մեկնի ֆալագա. այն է բիր չուանաւ հանդերձ).
Խարազան, որ է վարիչ իշոյ։ Խարազան իշավար ասի պարսիկ լեզուով. (Վանակ. հց.։ Երզն. քեր.։)
Ոչ զինուք մարտնչել ընդ նոսա, այլ՝ խարազանօք։ Խարազանօք ի վերայ հասանել՝ տերանց է։ Տեսանելով զկիւթացիսն խարազանօք դմեալ ի վերայ նոցա՝ հնազանդեցան. (Նոննոս.։)
Ունէր խարազան չուանելոյ։ Առնոյր զխարազանն զայն, եւ հարկանէր ուժէին։ Ա՛ռ զխարազանն զայն եւ զբիր, եւ գնացեալ արարածեա՛ զխոզս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Զ։)
rude, coarse, rough, of hair-cloth;
hair-cloth, sack-cloth, hair-shirt;
— զգենուլ, to wear haircloth.
• «խոշոր, թանձր նիւթից շոր, քուրձ, ցնցոտի» Եփր. պհ. Վրք. հց. Իգնատ-ղկ. էջ 103. որից խարազնագոյն «գռեհկա-գոյն» Պիտ. խարազնազգեաց «քուրձ հա-գած» Յհ. կթ. Շար. խարազնազգեստ «քուրձ հագած» Ագաթ. Խոր. խարազնաւոր Մաշտ։
• ՆՀԲ լծ. լտ. grossus, crassus, թրք. ղըլէզ, խօռ։
որպէս լտ. cilicium, saccus. Քուրձ կամ գրգլեակ. քուրջ. չուլ, խըրգա, քէպէ, խարար. տե՛ս զկնի ի բնրդութիւնս։
ԽԱՐԱԶՆ. ա. որպէս յն. τρύχινος tritus, scissus, consutus e pannis tritis. կարկատուն. պատառատուն. բրդգզեալ. կամ τρίχινος cilicinus. մազեայ. քրձեղէն. (կայ եւ ռմկ. քռթած. ուստի քռթենաւոր. թո՛ղ զի ձայնս խարազ՝ լծորդ է ընդ լտ. կրօ՛սսուս, կռա՛սսուս. թ. ղըիզ, խօռ) Խոշոր որպէս զքուրձ.
Պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս քնոյ՝ նոյն եւ մերկութիւնվճարել. (Եփր. պհ.։)
Ի զգեստս խարազն եւ խոշոր եւ մեկին։ Ի մարդկանէ որոշեալ խարազն զգեստիւ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ոչ զգեցուցանէինհանդերձսփափուկս, այլ հինս եւ կարկատունս եւ խարազն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
rock.
• = Պհլ. *xārak «ժայռ», որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ [arabic word] *ara «է տեսակ իմն յոյժ ամուր և խիստ քարի»։ (Պրս. բառը կցւում է սանս. kbar» «կարծր, կոշտ, սուր», յն. ϰάρχαρος «սուր, ևծող» բառերին. տե՛ս Horn § 461 և Boi sacq էջ 417)։-Հիւբշ. 158։
• ՆՀԲ պրս. խարա և թրք. qaya «քար»։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 պրս. ❇ čārā (որ և [arabic word] xara ձևի հետ)։ Bugge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ կցում է գերմ. skaria, հ. հիւս. sker «ծովի խութք» բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի թուշ. խէր «քար»։ Pictet, բ. տպ. Ա 151 պրս. xāra «քար» բառի հետ։
Քար ապառաժ կամ կարծր. վեմ. (պրս. խարա, սենկի խարէ, թ. գայա)
Ամենայն քար, կամ խարակ՝ յորժամ հասանէ ի մէջ ծովուն, զնոյն զգոյն առնու. (Վեցօր. ՟Է։ եւ Հին բռ.։)
the devil, demon;
venomous serpent.
• (-նւոյ, -նեաց) «դև. սատա-նայ» Ոսկ. մ. բ. 18. Եզն. Եղիշ. «մի տեսակ չար օձ» Ոսկ. եփես. 833. Եփր. թուոց, էջ 234, դատ. 333, պհ. 181, Վկ. արև. էջ 69. Վրդն. լս. 62. Վանակ. յոբ. Սարգ. յկ. ե. էջ 75. գրուած է նաև խարամայնի, խարաման, հարամանի Զգոն 370, իբրև ածական՝ հրա-մանի «գէշ, դաժան» Արծր. ա. 1. գ. 21 (հրամանի բարուք)։
• = Ասոր. [syriac word] xarmanā, [arabic word] xarmān «օձ» բառն է, որ ըստ Brockelm. Lex. syr. 124 ա պատկանում է [arabic word] +əpam «արգիլել, ապօրինի համարել, նուիրագործել», [syriac word] xarmā «պիղծ» արմատին։ Բառը մեր մէջ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ միացուելով զրադաշ-տական դենի Ահրիման չար աստուծու հեա (պհլ. Ahraman, Ahrman), ստացաւ սրա էլ նշանակութիւնները։-Հիւբշ. 26.
• Հներից Եզնիկ գրում է. «Առ ի յարև զարեգակնատենչիկսն արկանելոյ, ուս-տի և զանունն իսկ Խարամանոյ առ». (սրանից հետևցնում է Ադոնց, Բազմ. 1926. 12 ծան. թէ Եզնիկ խարամանի բառը ստուգաբանում է պրս. khvā-«արև» բառով)։ ՀՀԲ հանում է խարել «այրել» բառից։ ՆՀԲ Արհմն-ից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lag. Arm. Stud. § 1254։ Բառի ձևի մասին տե՛ս Վար-ռանեան ՀԱ 1922. 586։
ԽԱՐԱՄԱՆԻ գրի եւ ԽԱՐԱՄԱՅՆԻ, ԽԱՐԱՄԱՆ. պ. ահրաման, էհրէմէն, էհրիմէն . որ եւ ԱՐՀՄՆ. Չար աստուածն համարեալ առ պարսիկս. չար հիշատակ. դեւ. սատանայ. որպէս պատճառ ամենայն չարեաց, եւ կարծեցեալ չար իրաց. տիվ, տէվ.
Այլ թէ արհմն չար կարծիցի նոցա՝ վասն զխարամանի անուն կրելոյ, առ ի յարեւէ զարեգակնատենչիկսնարկանելոյ, ուստի եւ զանուն իսկ զխարամանոյ առ։ Որպէս մոգք խափին, թէ խարամանն արար զչարիս. (Եզնիկ.։)
ԽԱՐԱՄԱՆԻ. որպէս օձ չար (ըստ նմանութեան արդեօք խորամանկ օձին որ ի դրախտին, այսինքն սատանայի).
Դան զի անուանեցաւ օձ խարամանի։ Վասն թեւաւոր օձիցն խարամանեաց որ էին անդ։ Եղեն կերակուր օձից խարամանեաց։ Խցին զբերանս խարամանեաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. պհ.։)
sword;
flagitious, iniquitous, wicked;
ill-bred;
lewd.
• ՆՀԲ (վաղակաւոր բառի տակ) եբր. խէրպ։ Pictet II 134 սանս. krpānī լտ. scalprum «սուր գործիք, մկրատ, մանգաղ, նշտրակ» ևն։ Տէրվ. Altarm 29 անգսք. skarpr, հբգ. scarph, գերմ. Scharf, լատ. scalpere, յն. σϰοσπίζω, սանս. krpāna «թուր» բառերի հետ իբ-րև բնիկ հայ։ Lag. Arm. Stud. § 975 եբր. xereb, որի հետ նոյն է դնում յն. άρπη «մանգաղ» (հիմայ այս համեմա-տութիւնը սխալ է համարւում. յն. ἂρπη միացւում է լտ. sarpo «յօտել», հսլ. srúpū, ռուս. сepnъ, լեթթ. sirpe, հիռւ-serr «մանգաղ», հբգ. sarf, գերմ. Scharf «սուր» ևն բառերին. Boisacq 81, Walde 679)։
• «ագահ և անյագ՝ ուտել-խմելու մէջ» Մաղաք. աբ. 24 (Վասն խարբ և անյագ ըմպելոյն իւրեանց. -այսպէս ունի տպ. Եմ. էջ 37. իսկ Պատկ. ունի խարաբ1). «մարմ-նաւոր ցանկութեան մէջ» Մխ. բժշ. 108 (Այ. նոզ որ գինի շատ խմեն և այնոց որ ի մեր-ձաւորութիւն խարբ լինին). «լիրբ, անա-ռակ, խառնակեցիկ» Մագ. թղ. 212-213 (Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի։ Բ խարբի որգւոյդ ի գանգատ գնա), որից խարբութիւն «ագահութիւն ընչից, ըն. չաքաղցութիւն, զօշաքաղութիւն» Վստկ. էջ 6 (Զսղալանացն տտւգանս ըստ իւրաբան-չիւր յանցանացն չափով դնել ,որ ոչ վասն ատելութեան պակասեցուսցէ և խարբութեան աղագաւ առաւելուցու ի տուգանաց յափըշ-տակութիւն)։
• = Վրաց. ხარბი խարբի «ագահ, ան-կուշտ», որից გახარბება գախարբեբա «ա-գահութեան վարժուիլ», დახარბება դա-խարբեբա «մէկին ագահ դարձնել»։ Հալե-րէն բառը փոխառեալ է վրացերէնից և ո՛չ հակառակը, որովհետև ուշ ժամանակ միայն գործածուած անսովոր մի բառ է։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «կարծի նոյն ընդ խարբանդակ, ուտօղ, խմօղ, եթէ չիցէ յատուկ անուն»։ ՋԲ դնում է «անիրաւ, անզգամ, խառնակեցիկ»։ ԱԲ միացնում է այս երկուսը։ (Բայց թէ՛ ՋԲ և թէ ԱԲ խարբութիւն մեկնում են «անիրաւու-թիւն, անառակութիւն»)։ Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. էջ 265 ծանօթ չլինելով հյ. խարբ բառին, վրաց. ხარბი խարբի դնում է հյ. արբ, արբեալ բառից փո-խառեալ (տե՛ս Արբ)։ Կոստանեան, հրտր. Մագ. թղ. էջ 337բ ցանկում համարում է յատուկ անուն, սեռ. խար-բի, ուղ. խարիբ ձևից։ Սրա դէմ է խօ-սում Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ 187-190 և համեմատում է արաբ. [arabic word] xarba «կրօնի և ազգութեան դէմ խռովութիւն հանող. 2. թերութիւն, պա-կասութիւն», [syriac word] xarb «գողանալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 118)։ Այս բա-ռերի նմանութիւնը պատահական է, ինչպէս նաև նոր ասոր. xirbä «գէշ, յո-ռի, անպիտան»։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 243 դնում է արաբ. [other alphabet] xarab «փճացած, աւեր» բառից։
Փաղանուն. որպէս սուսեր, զի կոչի խարբ (կամ խարդ, կամ բխարբի), Դալապր մարտացու, վաղակաւոր. նրան. (Քեր. թր. եւ Երզն. եւ Նչ.։)
Հատցեն զխաբս իւրեանց ի խոփս։ Իշխանն ոչ ընդունայն զխարբն կրէ. (Իրեն. ՟Ա. ՟Դ. առ Լեհ.։)
Մերթ կարծի նոյն ընդ Խարբանդակ. ուտօղ խմօղ. եթէ չիցէ յատուկ անուն.
sieve, cribble, bolter;
bolting-mill.
• «մաղ». առանձին չէ գործա ծուած. բայց սրանից են խարբալել «մաղել», փխբ. «տակնուվրայ անել, վտանգել, փոր-ձել» Ղկ. իբ. 31. Եզն. 181. Բրս. մրկ. Մադ. Երզն. մտթ. «մի սուտ գլորել» Վրք. հց. Ա. 698. խարբալիլ «վնասուիլ, կարկամիլ, ան-դամալոյծ դառնալ» Մին. համր. 86. «սա-տանայից փորձուիլ» Վրք. հց. Բ. 443. խար-րալումն «փորձութիւն» Վրք. հց. խա.-ր վերածուելով լ-ի՝ խալբալել «շփոթել, միտ-քը տակնուվրայ անել» Ադամ. էջ 315, խալ-բալիլ «շփոթուիլ» Ադամ. 31. խալբալում այնել «շփոթեցնել, խանգարել» Սմբ. դատ. 124. երկու ձևով է խարբալեալ (այլ ձ. խալ-բալեալ) Ադամ. 59։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 313 խարբալ մեկնում է «ոլո-րապտոյտ ճանապարհ», որից խարբալել «մոլորեցնել»։-Schrōder, Thesaur. 47 թրք. և պրս. ձևերը դնելով՝ ենթադրում է որ հին պարթևական բառ լինի։ ՆՀԲ թրք. պրս. արաբ. ձևերի հետ նաև լտ. cribellum «մաղ»։ Lag. Arm. Stud. § 976 դնում է նաև արամ. և թալմ. ձևե-րը, որոնցից անբաժան է համարում լտ. cribrum «մաղ»։ Նոյնը նաև Müller WZKM 7, 381, որ ասորի բառը լ-cribellum ձևից փոխառութիւն է կար-ծում։ Հիւնք. չաղաթայ. ղարպալ։ [arabic word] xarfaq, որ մեկնւում է «սպիտակ մա-նանեխ» (տե՛ս Կամուս, անդ՝ էջ 892)։-Հիւբշ. էջ 268։
• ԳՒՌ.-Այս բառից է Ղրբ. խըլըփա՛լվէլ «ուշաթափուիլ, ուշքը գնալ, նուաղելով վայր ընկնել» (Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ Բ. 150). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գւռ. խելքամաղ լինել «ուշքից գնալ» (մաղ բառից)։
Որպէս թ. ար. պ. գալպուր, ղըլպար, ղարպիլ, ղիրպալ, ղերպիյլ. Լտ. քրիպէ՛լլում. այսինքն Մաղ, մեծ մաղ։ յորմէ կազմի յաջորդ բայն։ cf. ԽՈՐԲԱՄ։
roe-buck.
• «էշայծեամ» Օր. ժդ. 5. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
• Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։
cf. ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ. (զի պ. խառ ՝ է էշ, եւ բիւզ կամ բուզ, այծեամն, այծ վայրի)
Այսոքիկ անասունք են, զորս ուտիցէք. արջառ ... զգոմէշ, զխարբուղ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 5։) cf. ԱՅԾՔԱՂ։
knavish, roguish;
that falsifies, that forges;
false, counterfeit, adulterated.
• ՆՀԲ ասազգ. ղատտար, քէլլաշ, խատ-տա։ Böttich. Arica 19, 46, Lag. Ges Abhd. 200, 25 յն. ϰάιδοxες «պարս-կական բանակում մի տեսակ սաառա-զեն մարտիկներ»։ Մերժում է Lag. Arm. Stud. § 980։ Հիւնք. կախարո ռա-ռից։ Մառ ИАН 1920, 127 խարդ ար-մատից, որից և կա-խարդ։
Դժողք խարդաղք գտան քրիստոնէական հաւատոց. (Յհ. կթ.։)
Որ խարդախն է, եւ բազմախաբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Որ մի անգամ զխարդախս ինչ իմացեալ էր, բերէին զմատեանսն, եւ այրէին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
base, foundation;
pedestal;
legs, feet;
anchor;
— արկանել՝ ընկենուլ զ—, to anchor, to cast anchor;
— վերացուցանել՝ լուծանել զ—ն, to weigh anchor;
— արկեալ կալ, to be, to ride or to lie at anchor;
— յուսոյ, anchor of hope;
— փրկութեան, sheet anchor;
last resource, last shift.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «պատուանդան, յատակ (սիւնի, աւազանի, բռան1» ՍԳր. «զած բեմ» Բ. մնաց. զ. 13. «նաւի երկաթ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. «սրունք, ոտք» Նար. որից խարըսխաձև Ագաթ. վեր-նախարիսխ Երեմ. ծբ. 18. խարսխել Խոր. կարծրախարիսխ Նար. խչ. հաստախարիսխ Նար. խչ. յետին գաւառական ձև է սարիսխ Սոկր. 66. Պիսիդ. Պտմ. վր. էջ 61, 79. Տօ-նակ. Վրդն. պտմ. 11. (հմմտ. սուն, դրաստ, աստ փոխանակ խուն, դրախտ, բախտ)։
• ՆՀԲ վրաց. խարիսխի։ Հիւնք. խօսել բայից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ համա-րում է մասնիկ. հմմտ. խորիսխ։ Patru-bány ՀԱ 1903, էջ 220 նոյն ընդ խո-րիսխ։
Ի վերայ սորա իբրեւ ի հաստատուն խարսխի շինել հնար է. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Խարիսխն գեղեցիկ եւ վայելուչ դնի յորոյ վերայ սիւնն հաստատի։ Սիւն հաստատեալ է ի խարսխի. (Արշ.։ Նեղոս.։)
Եւ Բեմ փոխր մի բարձր երկրէ՝ որպէս սիւն կարճ կամ ամբոն. βάσις suggestum. (՟Բ. Մնաց. ՟զ. 13։)
Զոր օրինակ խարիսխն յորժամ ի նաւէն ի խոնարհ կախիցի, չտայ թոյլ նաւին այսր անդր սայթաքել, սոյնպէս եւ յոյսն. (Ոսկ. եբր.։)
Խարիսխ երկաթի գետանաւի կառուցալ ի կառսն՝ արգելաւ, եւ առկայացոյց զմինդաս. եւ այնպէս շինեցաւ քաղաք, եւ կորչեցաւ անկիւրիայ. որ թարգմանի խարիսխ. (Նոննոս.։)
Յայսպիսի խարսխից ի սոցանէ ամենայն հոգոյն զուգակապանս արկանելով գործէր արդեօք միանգամայն մարմինս մեր. (Պղատ. տիմ.։)
gropingly;
— շրջել՝ գնալ, to grope along, to feel one's way, to go groping;
— խնդրել, to grope about for;
cf. Խարշափ.
• «կոյրի պէս ձեռքով այս ու այն կողմ շօշափելը». գործածւում է միայն նախ-դիրով՝ առ խարխափ, առ խարխափս, ընդ խարխափս Կոչ. 11, Ոսկ. յհ. ա. 9, Բուզ. ո-րից խարխափել ՍԳր. Ոսկ. եփես. (գրուած խարխաբել Զենոբ, էջ 10), «տերևների այս ու այն կողմ շարժուիլը» Ղևտ. իզ. 36. խար-խափումն Դամասկ. խարխափանք Նար։
• = Կազմուած է կա՛մ կրկնութեամբ պար-սական *խափ արմատից և կամ -ափ մաս-նիկով՝ *խարխ անծանօթ արմատից.-Հմմտ. շարշափիւն, թարթափ, գարգափ, սարսափ, կարկափիլ։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. խարխել, խարխուլ, խաւար, ափ. շօշափ։ Peterm. 260 լծ. խարշափ։ Հիւնք. խուլ բառից։ Իբրև կրկնական է մեկնում վերի ձևով Աճառ. ՀԱ 1899 233-5։
նախդրիւ՝ որպէս մ. Խարխափելով. կուրօրէն, շոշափելով եւ երերալով.
Յոտս հալածելոյն անւալառ խարխափ զտէրն խնդրէր, (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 9.) յն. առ հալածեալն առթնացաւ։
Իբրեւ կուրաց ընդ խարխափս ընդ ոտս ինչ արկեալ գտանիցին։ ահա ընդ խարխափս գտանես, եւ ոչ եթէ աչօք ինչ յառաջագոյն տեսանիցես. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Իբրեւ զաչացու զորմոյ խարխափեալ ոչ տեսնէին. (Սանահն.։)
cane-brake, reedy fen;
thorny brake.
• , ի հլ. (կայ նաև խարձունք, -ձանց) «եղեգնուտ, շամբ» Բուզ. 118. Փիլ. լիւս. 129. Իմաստ 6Չ. Պտմ. աղէքս. 125. Մարթին. Վրդ. առ. 193. Վստկ. 78. նոյն է և խարշ «եղեգնաշամբ» Բառ. երեմ. 140։
• ԳՒՌ.-ՀԲո։ս. § 1034 յիշում է խարձի Խտջ. «անպտուղ ծառեր, մանաւանդ անոնք՝ որոնց կը փաթթուի որթն»։-Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 469 իբրև գւռ. բառ գիտէ խարձ «կանաչագեղ գուղձ հողի, gazons», բայց կարծեմ թիւրիմացութեան արդիւնք է։
Ելին ի վերայ մեր ի խարձէն։ Հրդեհս հարկանել զխարձն. (Պտմ. աղեքս.։)
Շամբ, կամ խարձ. (Վստկ. ստէպ։)
Յերկիւղէ որդւոյն ի մայրիս եւ ի խարձունս բնակէր ի թաքստի. (Մարթին.։)
rustling, murmur.
• «տեղևների խշրտոց» Նեղոս 659. որից խարշափել «սօսափել» Ոսկ. մ. բ. 8. խարշափումն Մեկն. ղևտ. խարշափուն «խը-շըրտացող» Յոբ. լ. 4 (բանջարի համար ա-սուած. տե՛ս աղիմայ). գրուած է խաշափ Նեղոս 710։
Խարշափ տերեւոյ զարհուրեցուցանէ զամբարտաւանն. (Վրք. հց. ՟Ժ. ըստ հին թարգ.)
fair, light, flaxen;
fallow.
• (սեռ. -տեշի) «շէկ, դեղնա-կարմիր» Ղևտ. ժգ. 36. Ա. թագ. ժէ. 42. Եւս. քր. Ոսկ. կող. (նոր գրականում համարւում է շագանակագոյնի և շէկի մէջտեղը). գրուած է նաև խարտեշ, խարտէշ, հարտեաշ (Եպիփ կիպր.). ածանցման մէջ երևում է խարտեշ-կամ խարտիշ-ձևով. հներից ունինք խար-տեշանալ Ղևտ. ժգ. 30, 32. խարտեշագեղ Երզն. քեր. խարտեշագոյն Զքր. կթ. Տօնակ. խարտեշամուրուս Յայսմ. խարտեշութիւն Դամասկ. բայց յետին ռմկ. խարտիշուկ Շնորհ. առակ. և արդի գրականում՝ խար-տիշագոյն, խարտիշագեղ ևն։
Պայծառն ընդ կարմրի եւ ընդ սպիտակի խառնեալ՝ խարտեաշ եղեւ. Շեկ ի խարտեշի եւ ի գոշի խառնմանէ լինի. դեղինն՝ սպիտակի ընդ խարտեշի խառնելով. (Պղատ. տիմ.։)
Խարտեաշն (յայտ առնէ) զոսկետեսակն աստուածանմանութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
Լոյս խարտեաշ (ի լուսինն յարեգակնէ). (Պիսիդ.։)
couch, cot, bed;
plait, fold;
nap on cloth, down on fruit or plants;
— հանածոյից, stratum, layer, bed;
խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ, folded, plaited, doubled;
in folds, doubly.
• . ո հւ. «բարդ, շերտ». որից խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ «շերտ շերտ իրար վրայ բարդուած» Վեցօր. 97, 165. խաւել «կարգ կարգ, վրայէ վրայ, բարդ բարդ (կերակրի համար ասուած)» ԱԲ. խաւաքարտ «կար-տոն, մուխավա» (նոր գրականի մէջ)։ Ար-դեօք սրա հետ նո՞յն է
• (յետնաբար ո, ու հլ.) «աղուամազ, կերպասի վրայի բարակ թաւութիւնը, պտու-ղի վրայի բարակ աղուամազը» Շնորհ. առ Բժշ. խաւոտ (նոր գրականի մէջ)։
• = Բառիս հետ նոյն է ուտ. խա «բուրդ», որից խալու «բրդոտ» ևն։
• ՆՀԲ արմատ խաւար բառի, լծ. թրք qat «յարկ» և xav, hav, յորմէ xavlu, havlə։ Հիւնք. պրս. xaf «պատատանք, ծրարք, ծալք հանդերձից»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხაო խառ «բուրդի խաւ» ჩავოიანი խավոիանի, ხაოიანი խառիանի «խաւոտ, թաւ», թրք. ❇ xav «թաւութիւն ասուեաց, աղուամազ», ❇ xavlu (ռմկ. bavlu) «թաւոտ. 2. մի տեսակ բրդոտ երես-սրբիչ. 3. ղենջակ», սերբ. բուլգ. (թուրքերէ-նի միջոցով) havlija «խաւոտ, թաւ, բրդոտ», ուտ. խա «բուրդ»։
• , ո հլ. «բարակ սպիտակ երիզ, որ կրօնաւորների կնգուղի եզըն էր պատում» Վրք. հց. Մաշտ. Տաթև. ամ. 442-3 (Առանց խաւոյ, որ է սպիտակ ծիրն)։
• Նորագիւտ բառ, որ երևան հանեց Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 426 և 430։ ՆՀԲ գիտէ առաջին երկու վկայու-թիւնները, բայց հասկանում է «բրդի իլ։
(արմատ Խաւարի) Թաւ ինչ. մասն ի մասին վերայ. որ ինչ ստուերածս իմն ածէ՝ որպէս ծալք, ծածկոյթ, կրկնուած, կուղ. աղուամազ. աղօտ իմն մռայլ, մէգ. (լծ. թ. խաթ, գաթ. եւ խավ, հավ. յորմէ խավլու, հավլը. կամ տիւման, թիւյ)
Դնել կնկուղ առանց խաւոյ։ Առանց խաւոյ, որ նշանակէ զաստուծոյ պատուիրանին պահպանութիւնն ոչ մարմնով, այլոգւով. (Մաշտ.։)
Ինք խաւ ի վեր մուշտակ ունէր. (Շ. առակ.։)
Դամոնն՝ որ զխաւ ունի, է առողջ. (Բժշկարան.։)
ԽԱՒ Ի ԽԱՒ. ԽԱՒ Ի ԽԱՒՈՑ. մ.ա. Կուղս կուղս. բարդ ի բարդ. բազմակուղի. գաթ գաթ, գաթմէր.
Յորժամ յաճախեալ բազմասցի մեղրն խաւ ի խաւ, մթեր առ մթեր։ Կէսքնմիակեղեւք են, եւ կէսքն խաւ ի խաւոյք. (Վեցօր. ՟Ը. եւ ՟Ե։)
darkness, obscurity;
grief, sorrow, affliction;
blindness, delusion, ignorance;
hell;
devil;
dark, obscure, gloomy, murky;
ընդ —, ի —ի, in the darkness, darkly;
խաւար աղջամուղջ, utter darkness;
խաւար շօշափելի, darkness that could be felt;
խաւար գիշերոյ, the shades of night;
— ******խաւար տգիտութեան, the darkness of ignorance;
ի խաւար դառնալ, to get or to grow dark, to become obscure;
ընդ խաւար գնալ, to walk in darkness, to be ignorant of;
բաժին խաւարին առնել, to condemn, to damn;
խաւար կալու զամենայն երկիր, darkness covered the whole earth;
cf. Ըմբռնիմ.
• . ի-ա հլ. «մութ, մթութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 4. Վեցօր. Եզն. որից խաւարիլ ՍԳր. Վեցօր. խաւարին ՍԳր. Եզն. խաւարային Սղ. ժէ. 12. Իմ. ժէ. 17. Երն. (բոլորն էլ իբրև ոչ-ոսկեդարեան՝ ուղղելի խաւարին՝ ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 474). խաւարաբանդարգել Սեբեր. էջ 38. խաւարա-զգած Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 20. խավարա-կեաց Վեցօր. 172. խաւարասէր Վեցօր. 172. խաւարուտ Ա. Եզր. դ. 24. Ոսկ. յհ. ա. 6. խաւարչուտ Ագաթ. Եզն. խաւարչտական Ա. գաթ. խաւարչտին Բ. պետ. ա. 19. Ոսկ. յհ. բ. 23. անխաւար Ագաթ. խաւարամածեալ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. բ. տիմ. 192 ևն։
• = Պազենդ. xvāwar, պրս. [arabic word] xavār, պհլ. x'āpar, հմմտ. նաև պհլ. ❇ x'arvarān, [arabic word] ︎ xorbaran, մանիք. պհլ. [hebrew word] xorparān (Salemann *AH 8, 92). բոլորն էլ նշանակում են «արև-մուտք». պարսիկ բառը կարող էր ունենալ նաև «մութ, խաւար» նշանակութիւնը. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. ա-րաբ. [arabic word] maγrəb «արևմուտք», որից Խարբերդի բարբառով մրղաբ «մութ, խա-ւար»։ Թէև Հիւբշման, էջ 159 դժուար է գըտ-նում այսպիսի հին և շատ գործածական մի բառ պարսկերէնից դնել փոխառեալ, բայց եթէ ընդունինք խաւարը իբրև կրօնական գաղափարի արտայայտութիւն, փոխառու-թիւնը այլ ևս տարօրինակ չի թուիլ։-Հիւբշ. էջ 159։
• ՆՀԲ խաւ «թաւութիւն» արմատից։ Lag. Urgesch. 955 և Spiegel BV 5, 400 պրս. xāvar բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 30 սանս. kšap «գիշեր», զնդ. xšap «գիշեր», պրս. [arabic word] šab, յն. φέσ-ας, ϰνεφας «մթութիւն». σϰέπω «ծածկել» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 195 (յետոյ ՀԱ 1914, 58) և Հիւնք. պրս. խավէր։ Հ. Ա. Բագրատունի, Հայկ Դիւցազն, էջ 619 և
• Քերակ. զարգաց. 1408 իրար է կցում յն. χάος «քաոս», հյ. խաւ և խաւար։ Հիւբշ. 305 յիշում է ըստ Նէօլդէքէի ա-սոր. [syriac word] xabbārā «մթութիւն», որ սակայն հյ. պիտի տար *խանբար։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 275 և LF 14. 57 հնեւ škeu «ծածկել» արմատից, ինչպէս և լտ. obscurus։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. [arabic word] xab «քուն» բա-ռից՝ -ար մասնիկով։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. kayara «մութ, խաւար, մթութիւն», գնչ. kivar «երեկոյ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Սլմ. Սչ. Սեբ. Վն. Տփ. խավար, Հճ. խավօյ, իսկ Ասլ. խավար «Աւագ Ուր. գիշեր». -Մրղ. խավարում, Պլ. խավա-րում, խավարման քիշէր «Աւագ Ուր. երե-կոյ».-բայական ձևերից յիշենք Խրբ. Պլ. Շմ. Ռ. խավարիլ, Սչ. Վն. խավարել, Ադլ. խվա՛րիլ, Տփ. խա՛վրիլ, Գոր. Ղրբ. խվա՛րէլ։ Նոր բառեր են խաւարակալել, ափախաւար։
Խաւար ի վերայ ադնդոց։ Մեկնեաց աստուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ խաւարին, եւ կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Եղիցի խաւար ի վերայ երկրիդ եգիպտացւոց, խաւար շօշափել։ Լոյս մերժեալյերերաց խաւարի։ Լոյսն քո քեզ խաւար դիպեցաւ։ Աստուած իմ լոյս արա ինձ ի խաւարի։ Լոյսն ի խաւարի անդ լուսաւորէ, եւ խաւար նմա ոչեղեւ հասու։ Եթէ լոյսդ որ ի քեզ է, խաւար է, եւ այլն։ Խաւարն ոչ այլ ինչ է, քան եթէ օդ անլոյս, եւ ստուեր տեղեաց ինչ. (Վրդն. ծն.։)
Ելցեն, կամ հանե՛ք ի խաւարն արտաքին։ Մշտնջենաւոր կապանօք պահեաց ի խաւարի։ Որ անմիտն է, ընդ խաւար գնայ։ Ինքն յայտնէ զխորս եւ զգաղտնիս խաւարի։ Գիտէ որ կայ ի խաւարի։ Ամենայն որ հաւատայ յիս ի խաւարի մի՛ մնասցէ։ Որ ատեայ զեղբայր իւր, ի խաւարի է, եւ ընդ խաւար շրջի։ Խաւարն կուրացոյց զաչս նորա։ Ի բաց արասցուք զգործսն խաւարի։ Մի կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի.եւ այլն։
Նետիւք գաղտնեաց մի՛ խոցեսցուք՝ ի խաւարէն, որ ի ծածուկ։ Խաւարկռապաշտութեանն, կամ անգիտութեան, կամ մեղաց. (Շար.։)
Խաւար սրտմտութեան, կամ բարկութեան, կամ խաբէութեան. (Նար.։)
Եւտիքէս զխաւար խաւարաւ բժշկել վարդապետէր. (Լմբ. ատ.։)
Մեղքն ինքնին գլխովին խաւար է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
ԽԱՒԱՐ. Որ եւ է վիշտ անմխիթար. տխրութիւն. անզգայութիւն չար.
Ի ԽԱՒԱՐ ԴԱՌՆԱԼ. որպէս Խաւարիլ.
Արեգակն դարձցի ի խաւար. (Յովէլ. ՟բ. 31։)
ԽԱՒԱՐ. ա. որպէս Խաւարային. խաւարին. մու՛թ, պղտոր.
Սպառէր եւ մաշէր զխաւար խորհուրդս նոցա. (Եղիշ. ՟Բ։)
tendril;
shoot, offshoot, bud, sprout, germ.
• «րրթի փափուկ, կակուղ և մատղաշ ծիլ». հմմտ. «Ինքեանք փափուկք և պէսպէս դարմանօք օր ըստ օրէ ևս քան զևս իբրև զխաւարծի փափկանային». Ոսկ. ե-փես. էջ 814. «Կանգնեցան կացին (յորթն) ար-մատք և տունկք, կողր և տերևք, խաւարծի և ծաղիկք, բաժակ, ողկոյզ, գնդակ, պատա-ղիճ» Վեցօր. 94։ Սրա հետ պէտք է նոյն դնել խաւարծիլ (որ և գրուած է խավարծիլ, խա-ւըրծիլ, խօրծիլ, խործովիլ, խործուիլ, խոր-ծիլ, խորձուիլ, խրձուիլ) «գաբծիլ, խաշնդեղ. rheum ribes Gron». (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 100) Գաղիան. «որթի մատ-ղաշ ծիլ» Վստկ. 60. «վայրի վարունգ» Լեհ. խաւարտ, ի, ի-ա հլ. «կանաչեղէն, ուտելի բանջար» Կոչ. 116. Եւագր. 7. Վրք. հո. Ա. 200. Մագ. թղ. 96 (զհազարդ խաւարտ, աւ-սինքն «հազար կոչուած բանջարեղէնը»), «վարունգ, կաղամբ» Բժշ. «խիար կամ խա-ւարծիլ» Հին բռ. որից խաւարտածին «խոտ ուտելով մեծացած» Մագ. թղ. 88։ Սրան-ցից չենք կարող բաժանել նաև վիպասանա-կան «Տենչայր Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ» հատուածի մէջ (Խոր. Ա. 29) խաւարտ և խաւարծի բառերը՝ որոնք ըստ իս արտախոյր և տից գոյական-ների ածականներն են (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1908, 124)։
• = Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.
• Այս բառերի վրայ տրուած զանազան մեկնութիւններ տես արտախոյր բառի տակ։ ՆՀԲ խաւարծի նոյն ընդ խաւարտ։ Bugge IF 1, 450 խաւարտ բառից հա-նում է խաւարծի։ Հիսնք. սաղարթ-ից խաւարտ, որից խաւարծի, որից աղար-ծի և թաւարծի, որից էլ թաւ։ Վերի ձե-ւով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 124։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խավառծէլ, Վն. խավըռծիլ, Մկ. խmվըռծիլ, Ալշ. Մշ. խավըռձիլ, Խրբ. խավըրձիլ «խաւրծիլ բոյսը», իսկ Հճ. խա-վիձիլ «խաղողի որթի մատղաշ ծիլ»։ (Խրբ. «գազա՞ր»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხავერდი խավերդի «թա-ւիշ», բայց նաև «անթառամ ծաղիկ, ռուս. баnxатникъ. լտ. amarantus», სავარჯა խավարտա «մամուռ», մինգր. խավերդի, խավեդի «թաւիշ, անթառամ ծաղիկ», թուշ խավերդ, սվան. խավերդի, խավեդ, չէրքէզ, ախովերդ «թաւփշ»։
Փափուկ եւ թաւ բոյս մատաղ. բողբոջ. ընձիւղ. որպէս թէ խաւարտ տնկոյ. cf. Խորձուիլ, որ է ծիլ որթոյ.
Ինքեանք փնփուկք, եւ պէսպէս դարմանօք օրըստօրեայ իբրեւ զխաւարծի փափկանային. (Յն. կակղագոյն լեալք. Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
• «քար». առանձին չէ գործածուած, րայց սրանից է բարդուած դայլախազ (այ, լուր գայլաքար). տե՛ս առանձին։
• = Պհլ. *xāz «քար» բառից, որ հաստա-տում է պրս. ❇ xaz «մի տեսակ քառ»։
• Ուռեր մեկնեց Հիւնք. էջ 19։
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խն. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. խազ, Մշ. Խառ. ղազ, Ղրբ. խmզ, Ագլ. խօզ «գիծ».-Ակն. Խրբ. Չն. Սեբ. խազ «գլխին սանտրած մազե րի միջև բաց արած ճեղքը, արդակ, raie», Ակն. «տախտակամածի կամ դռան վրայ տախտակների մէջտեղերը մնացած ճեղքե-րը»։ Նոր բառեր են խազեխազ, խազիչք, խազխզել, խազմզել, խազմզորել, խզբզել խզմզել, խզմզորել, օրօրոցախազ։
• . արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։
• =Նոյն է հյ. խանձ բառի հետ, որից խան-ձիլ «մոլիլ, մոլեգնաբար ցանկալ», մարդա-խանձ, գիշախանձ ևն. բառավերջի նձ դարձել է այստեղ զ (հմմտ. այս մասին իմ յօդուա-ծը՝ ՀԱ 1905, 346)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. qezmaq «ջերանիլ», ա-րաբ. խուսլէր, խրասլ, խույ «մոլութիւն, ունակութիւն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 128։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kazda, թրք. kəzgən «ջեր-ել»։
• «տհաս, խակ». ունին միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 136, ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ, առանց վկա-յութեան. որից խազաքաղ «խակակութ» ՀՀԲ (տե՛ս նաև խաժ)։
նոյն ընդ Գիծ. գիր. ար. խադդ. Ուստի խազք շարականաց. որպէս եւ Ակօսաձեւ գիծք սեանց, ձեռաց , եւ այլն։ γραμμή, πτύξ lintea, stria. Ըստ այսմ ընթեռնու Ստեփ. լեհ. ի (Մագ. ԺԸ։)
Որք զօրէն լակոնաց վիմացն, եւ լինիցին իբրեւ զխաղսն անդամաբեկք. այլ ի մեր. ձձ. գրի անդ,
Ի խաղսն անդամաբեկք։ Եւ եւս Գիծն ստորոտի նետից, կամ միջավայրի կամարի աղեղան՝ յոր նետն յենու. crena. եւ առ այս բերէ Լեհ. զտաղն.
Ձիք մատակախազք եղեն, ոչ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանծք, որ է սովորք. (Մխ. երեմ.) (լծ. եւ թ. գըզմագ, ջերանիլ. ար. խուսլէր, խըսալ, իբր խո՛ւյ. անբարի սովորութիւն)։
war;
dispute, quarrel, sedition, fight;
— առնել, to dispute, to contest, to debate;
to fight, to come to blows.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կռիւ, պատերազմ, վեճ, պայքար» խոր. Բրս. հց. Համամ առկ. որից խազմա-գործ Եւս. քր. ա. 72. խազմարար Ոսկ. ես 355 և եբր. խազմառու «կռուարար» Մանդ. խազմութիւն Պիտ. խազմիկ «մարտիկ, կռու-ող», գրծ. խազմկօք (ձեռ. խազկօք) Ասող. ն. ժգ. (այսպէս ուղղելի ըստ սրբագրու-բեան Մալխասեանի)։
• Հիւնք. արաբ. [arabic word] xasm «ոսոխ, դատախազ» բառի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 345 իրան. խազամ «չար ոգի»։ Հիւբշ. 233 կապ չունի, ասում է, ռազմ բառի հետ։ Սանտալճեան, L'idiome 16 ռևեռ. zāsi։ Ակինեան, ՀԱ 1930, 497 ինձ է վերագրում Ասող. խազկօք ձևի սըր-բագրութիւնը, որ Մալխասեանին է պատկանում։ Ինքր համաձայն չէ և դը-նում է խազկան, որ կազմուած է հա-մարում -կան մասնիկով խազ արմատից (հմմտ. ժինեխազութիւն), իբր «մոլե-կան». սրա հետ նոյն է կարծում խա-զիան բառը։
Հաւանեցուցեալ զամենեսեան՝ դադարեցուցանէ զխազմն։ Այնուհետեւ գրգռէր խազմն. (Խոր. ՟Ա. 14. 28։)
Լուծանէ զխազմ. (Համամ առակ.։)
must, new wine.
• , ո հլ. «քաղցու, դեռ չխմորուած նոր գինի, մաճառ, շիրա» Կոչ. 378. Եփր. գծ. էջ 13 (խզմուզ ձևով)։
Ոչ որպէս դու կարծէք, թէ խազմզով լցեալ իցեմք։ Ոչ խազմուզ ասեն արբաք, եւ արբեցաք. (Ոսկ. գծ.։)
Կէսքն կատակէին եւ ասէին, խազմզով լցեալ են. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
rude;
— գոյն, of a pale grey.
aspirate.
• «հաստ, թաւ» (ձայնի և գրի հնչման համար ասուած) Թր. քեր. 59. Մագ. Երզն. և Նչ. քեր. փոխաբերաբար նշանակում էր նաև «կոպիտ», որից կրկնութեամբ խաժա-մուժ «հասարակ, գռեհիկ ամբոխ» Յհ. է. 48, Եփր. եփես. 147. Փիլիպ. 164. խաժաբանել «տգիտութեամբ՝ խակութեամբ խօսիլ» (ի-մա՛ կոպտութեամբ, գռեհկաբար) ԱԲ. խա-մութիւն «տհասութիւն. տխմարութիւն, խա-կութիւն» Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 232 (ունի խաժութիւն հասակի). թերևս նաև խաժմատ «մատնեմատ» Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 1203 ա (աղբիւրը անյայտ)։
• ՆՀԲ խաժամուժ մեկնում է խաժ բա-ռով։ Հիւնք. պրս. խէլալուշ, խէլավուշ «ժխոր»։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 77 խաժ բառից կրկնուած՝ մ յա-ւելուածով։
• «անծանօթ մի բոյս է» Աա-լաձ. ունի միայն ՀԲուս. § 984։
Եւ են (ի տառից) միջակքն, բենն ի մէջ մենի, պէի, եւ փիւրի. ծասն զի քան զմենն եւ զպէն խաժ է, եւ քան զփիւրն բարակ. (Թր. քեր.։)
Ըստ խաժ եւ դիւրագիւտ բանիցն, զոր ձայն իւրաքանչիւրոցն սոջորեալք էին մեծաձայնապէս յարմարել. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Խաժ կոչէ զսակաւ ստուարն. (Նչ. քեր.։)
ԽԱԺ 2 ԽԱԺ ԳՈՅՆ կամ ԳՈՒՆՈՎ. Մթնագոյն քան զսպիտակն, եւ բացագոյն քան զսեաւն. այն է կապուտակ, երկնագոյն. ծովագոյն, եւ այլն։
Աչքն խաժ, եւ ատամունքն սո՛ւր էին. (Կեչառ. աղեքս.։)
Անանջատական պատահումն, զոր ունին բնութեամբ խ թ՛է սեւ, թ՛է խաժ. (Հին քեր.։)
Զաղէկ ազգ ձէթ ի պտղոյն հանեալ. եւ ընտրէ զայն պտուղն, որ խաժ գունով լինի. (Վստկ.։)
skull of animals.
• «անասունի չորացած գանկ» Դ. թագ. զ. 25. Յոբ. խ. 26. Բարուք զ. 69, Հստկ. 130. որից խալամովին «գլուխն էլ հետը միասին» Պտմ. աղէքս. 8. անխալամ խոր. գ. 37 (սխալ գրչութիւն է անխալատ. աւե՛ս Նոռայր, Հայկ. բառաք. էջ 14 և Խ. Ատեփանէ, Խոր. աշխ. թրգմ. ծան. 638). զրուած է նաև հալամ։
• ԳԴ պրս. kalam «կաղամբ» բառից։ ՆՀԲ յն. ϰεφαλή «գլուխ» և քալա՛մի «դի, կմախք»? Հիւնք. յն. ϰάλαμον «ե-ղէգ» բառից։ Bugge IF 1, 447 անգլ. škull «գանկ», միջ. անգլ. sculle, scol-le, սկովտ. skull, skoll «շերեփ», թերևս նաև հւ. խել-ք բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Շէֆթէլովից BВ 28, 312 սանս khalati «ճաղատ» բառի հետ։ Այս բա-
• ռը Zupitza KZ 37, 389 (=Walde 117) միացնում է հսլ. golü «մերկ», լատ. ralvus., հբգ. kalo, գերմ. kahl «ճա-ղատ» բառերի հետ։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 132 -ամ մասնիկով խել(ք) բառից։ Hrozny ՀԱ 1924, 454 հաթ. halanta «գլուխ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ակն. խալամ «ցորենի հասկ» կապ չունի վերի բառի հետ, որովհետև Ալշ. խա-լամ «ցորենի կամ եղէգի ծղօտ» ձևի վրա-յով կցւում է յն. ϰαλαμος «եղեգ» բառին։
κεφαλή caput. Գանկ անբանից. գլուխ կենդանեաց հատեալ եւ չորացեալ. (յն. գէֆալի, գլուխ, եւ քալամի՛, որպէս դի, կմախք. գուրու կէմիք ).
Զոր օրինակ խալամ մի ի պարտիզի առ ակնհար է եդեալ, սոյնպէս եւ դիքն նոցա. (Թղթ. բարուք.։)
snail;
suit of rooms or buildings.
• ՆՀԲ սխալ հասկանալով բառիս վկա-յութիւնը, մեկնում է «միջամէջ սենեակք արքունեաց կամ խխունջ»։ Բայց յետոյ, յաւելուածի մէջ ուղղում է և մեևնում «որպէս արաբ. հալէզուն, խխունջ»։ Ու-ղիղ է մեկնում նաև ՋԲ։ Ըստ այսմ սը-խալ է ԱԲ, որ դնում է «խխունջ. 2. խը-խընջաձև մէջէմէջ շէնք»։
• ԳՒՌ.-Հճ. խալիզոն «խղունջ», Զթ. խէօ-լիւզիւն «խղունջ, մողէս»։
թուի միջամէջ սենեակք արքունեաց. կամ Կողինջ. խխունջ. արուսէկ.
Ուղիղ է երկրորդ մեկնութիւն բառիս, որպէս արաբ. Հալեզուն. limax
unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.
• «խարխուլ, անհաստատ» Իմ. դ. 3. Ոսկ. յհ. ա. 11. բ. 22. «գաղթ, փախուստ» Ոսկ. մ. ա. 8. որից անխախուտ Ագաթ. Եզն, խախտել ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. խախտումն «քակտումն» Պիտ. «տեղից հանելը» Ճառ-ընտ. այս վերջինները սղուած ձևեր են. բայց յետնաբար ենթադրուել է թէ արմատն է խախտ «խախուտ, քանդուած» Արձ. 1292 թ. (Վիմ. տար. 135), որից անխախտ Օրբել. Ոսկիփ. (նաև արդի գրականի մէջ)։
• Bugge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ հա-մեմատում է հհիւս. skaka «ցնցել», անգսք. scacan «ուժգին ցնցել», հիռլ. scāich, srāig «անցնիլ», cumscugud «փոփոխմունք», cumscaigtha «շար-ժում» բառերի հետ։ Հիւնք. քակ-տել բայից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. Տփ. խա-խուտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. խա-խուդ, Ննխ. խախութ (բայը՝ խախթէլ), Ոզմ. խախօւտ, Տիգ. խmխուդ, Ասլ. խախիւդ. խա-խիւ*, Ատն. խարխուդ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կես. xaxəd «խախուտ», xaxədlamaq «խախտիլ, փլփլկիլ». օր. bu eν xaxədlaməš «այս տունը խախտուել հնացել է» (Բիւր. 1898, 712). թրք. գւռ. Եւղ. Տ. [arabic word] xaxəd «խախուտ» (Յու-շարձ. 330 և Բիւր. 1899, 798). գւռ. թրք. և յն. Ատն. xarxud «խախուտ» (Արևելք 1888 ն.. 8-9)։-Պատահական նմանութեւն ռ նի ուտ. խախա «կոտրած»։ Պատահական ծամել»= քրդ. xāin (Horn § 469), յն. χαχτω «ώϑω βιαίως ուժգին հրել», որ յիշում է Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 198, ըստ որում նոյն բառը ունի նաև σαχτω ձևը։-Ո՜չ թէ փոխառութիւն, այլ համամայր ծագում են ենթադրում վրաց. სახუტი խախուտի «փըխ-րուն», დახახუტება դախախուտեբա «փխրիլ», დახახფტებული դախախուտեբուլի «ծակ-ծըկած»։
Խախուտ մտածութիւնք։ Խախուտ ստաբանութին է։ Խախուտ եղիցի քրիստոսամարտիցն առաջարկութիւն. (Պրպմ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Զ. լէ։ Կիւրղ. գանձ.։)
ԽԱԽՈՒՏՔ գ. μετάστασις migratio. Խախտումն ի տեղւոջէն. գաղութ. գաղթ.
Փախուստ եւ խախուտք լինէին արտաքս քան զսահմանս աշխարհին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
gizzard.
• ՀԲուս. կասկածում է որ հացի բառի խանգարուած ձևը լինի. սակայն որով-հետև ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 157 հացի և խածի միասին գործածուած են կողռ կողքի («Յաղագս ծառոց» անունով գրուածքի մէջ), ուստի չեն կարող նոյն բառը լինել։
χοιράς struma. Պարկ մաշկեղէն՝ որպէս նախադուռն ստամոքաց ի թռչունս, եւ յորոճօղ կենդանիս՝ այլ եւ այլ օրինակաւ. զի անդր իջանէ նախ խածեալն եւ կերեալն. կտնառք.
Ոչ եթէ վայրապար ինչ գտանի կերպարանք խածւոյն, եւ նմանութիւն երկուցն քաղրդաց. զմի մին ունի զմեծ ի մեծոյն, որ միւսանգամ յորոճն դառնալոց իցէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
salary;
quarterly stipend.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Ղևոնդ իա. էջ 113. Վրդ. պտմ. էջ 74։
• ՆՀԲ «որպէս արաբ. գըսդ, ագսադ»։
Որպէս արաբ. գըւդ, ագսադ. որ է Ռոճիկ, հռոդ. թոշակ, մանաւանդ եռամսեայ.
Յերից ամաց եւ անդր արգելեալ էր (ոստիկանն) զնախարարացն հայոց եւ նոցին հեծելոց զօրուն ամի՝ հարիւր հազար դահեկան խածիթայս. (Վրդն. պտմ.։)
unripe, immature;
sour, bitter, harsh;
harsh, rugged, rough, unkind, cruel, inhuman;
inexpert, unpractised, ignorant;
ill-bred, boorish, awkward, rude.
• , ի-ա հլ. «տհաս (պտուղ). անխե-լամուտ, անվարժ, անփորձ (մառռ). ան-կիրթ, անառակ, անգութ (յն. ոճով)» Ոսկ. գաղ, Թես. ես. մ. յհ. ա. և Ա. կոր. որից խակագոյն Ոսկ. յհ. բ. 16. խակագործ Ոսկ. մ. ա. 10. խակագործութիւն Եւս. քր. խակա-կութ Ել. իէ. 20. Ղևտ. իդ. 2. Յոբ. ժե. 33. խակութիւն Ագաթ. Ոսկ. գաղ. և եբր. «անո-ղորմութիւն» Բ. մակ. ժբ. 5. Կոչ. 25 և Վրդ, ատմ. տա. Վենետ. էջ 46 (որ էմինի հրա-տարակութեան մէջ, էջ 66 գրուած է հակա-ռակութիւն), «ապստամբութիւն» Ոսկ. բ. տիմ. ա. խակամիտ Լաստ. ևն։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Տփ. խակ, Ալշ. Երև. Մշ, Ոզմ. Սեբ. Սչ. խագ, Խրբ. Տիգ. խmգ, Զթ. խօգ, խոգ, Հճ. խօգ. Ախց. Կր. ղակ, Հմշ ղագ.-իսկ Ասլ. խագ, խայ՝ գործ է ածւում միայն մարդոց համար։ Նոր բառեր են խակ-կոտոր, խականոյշ, խակլազուտ, խակկռիլ, խակռր-մակռը «տհաս-մհաս»։
ὡμός (լծ. ռմկ. հում ). crudus Տհաս. ոչ հասունացեալ. որպէս պտուղ. կամ համբակ. խամ.
Տղայք եւ խակք էաք։ Յովսէփ էր ծառայ մի խակ անմեղ. (Ոսկ. գաղ. եւ Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Մատաղատունկ եւ ո՛չ զմատաղ հասակէ ինչ ասէ, այլ զխակ տնկոյ (յն. զնորոգ տնկելոյ), որ այն ինչ յերախայից (յն. երախայացեալ) ի ձեռնադրութիւն մատչիցի։ Սակայն եւ ոչ զայն գիտեն հեթանոսք յունաց, զի խակք են. (Ոսկ. ես.։)
Խակ ոգի՝ անողորմն է. (Լծ. փիլ.։)
Խակ եւ անընդել լինել յորդորէ, եւ անողորմ։ Արտաքին իշխանքն՝ խակքն եւ անողորմքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Չարացն խակաց ընդոստուցանօղ պակուցումն ի չարէն ի բարի. (Յհ. կթ.։)
shore, side of a river;
meadow;
marsh, moor;
gulf, roadstead;
division, pigeon-hole.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու, ի հլ.) «երախայի, լարախաղացի, ծաղրածուի ևն խաղ, ծաղր, կատակ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. ա. 1 Եփո. ռ. տիմ. Մծբ. Կոչ. «թատրոն» Առ որս. «երաժշտական մի ձայնանիշ» ԱԲ. որից խաղ առնել «ծաղրել» ՍԳր. Կոչ. խա-ղալ «խաղ խաղալ, ծաղրել, ծիծաղի առար-կայ դարձնել, ուրախութիւնից խայտալ, ցըն-ծալ, շարժիլ, երթալ, վազել, արշաւել» ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ագաթ. Սեբեր. խաղալիկ «պա-րող» ՍԳր. «մանկական խաղալիք. խաղալու բան» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 25. Եզն. «ափը թե-ւին միացնող յօդը՝ դաստակի սկիզբը» Տա-թև. հարց. 241. խաղալիք «մարմնի յօդերը, խաղերը» ՍԳր. (այս նշանակութեան համար հմմտ. թրք. oynamaq «խաղալ» և oynaq «յօդակապ»). «խաղ» Պղատ. օրին. խաղա-րար «պարող, կաքաւող, խաղաղող» Շապհ. 40. խաղագլոր Ոսկ. փիլիպ. խաղակատակ Բուզ. խաղաց «երթալը, վազելը» Եւս. քր. Եզն. Վեցօր. «վազուն» Վեցօր. ել. 17. Սեբեր. խաղացուցանել ՍԳր. խաղացական Եզն. ա-րագախաղաց Վեցօր. երագախաղաց Մծբ. ծանրախաղաց Վեցօր. չխաղոյք Ոսկ. եբր. բազմախաղ Ոսկ. ննջ. զօրախաղաց Պտմ. առէքս. թատերախաղք Ոսկիփ. լարախաղա-ցութիւն Սահմ. խաղիչ «կողմնացոյցի սլա-քը» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 458. նոր բա-ռեր են խաղագնդակ, խաղաթուղթ, թղթա-խաղ, խաղամոլ, խաղասրահ, խաղատոմս, խաղարկութիւն, նարտախաղ ևն։
• ՆՀԲ հայերէնից է դնում յն. խալքի՛ն-տա, խալքիսմօ՜ս «ազգ ինչ խաղու»։ Peterm. 27, 34 պրս. bāxtan «խաղալ,
• ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. խաղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խաղ, հաղ, Տիգ. խmղ, Զթ. խօղ, խող, Հճ. խօղ, Ագլ. Երև. Շմ. հաղ։ Գաւառականներում խաղ բա-ռը նշանակում է նաև «երգ» (բայց միայն աշխարհական երգ), որի համար աւելի հնից ունինք խաղ «երգ» Առաք. պտմ. 64. է՛լ ա-ւելի հին է խաղտետր (ուրիշ է խազտետր) «երգարան» Յիշատ. երգ. ժմ. հմմտ. նաև խաղ, վերնախաղ (ლ) ներքնախաղ (ν ձայնանիշների անունները։-Գւռ. խաղք (Ակն. Ասլ. Պլ. խախգ) «խայտառակ» ձևի հա-մար հմմտ. Ոսկիփ. «Խաղք և խայտառակ ևա-ցուցանէ զսատանայ ապաշխարութիւնն». (սխալ է գրել խախկ, խախք, ինչպէս ցոյց է տալիս և Մաս. աղաւ. 1863, 202)։ Նոր բառեր են խաղախնդում, խաղահան, խաղա-մէջ, խաղատեղ, խաղացք, խաղացուածք, խաղընկեր, խաղլեղ, խաղկլիկ, խաղկտալ, խաղոց, խաղքռել, խաղքութիւն, խաղալացաւ, խաղալացաւօտ, խաղքռիճ, խաղտուն ևն։
• , ի հլ. «ճահիճ, ծանծաղ՝ կանգնած ջուր» ՍԳր. Ոսկ. ես. թերևս նոյն բառն է, ինչ որ նախորդը, թէև բուները տարբեր են։
Զխաղու եւ զծաղու բանս բարբառէ. (Ճ. Ա.։)
(յորմէ յն. խալքինտա, խալքիսմոս, ազգ ինչ խաղու.) παιδιά . (որպէս թէ մանկութիւն). παίγνιον ludus, lusus ἁθύρματα crepundia եւ այլն. Զբօսանք տղայոց եւ երիտասարդաց՝ ճարտար ձգմամբ իրաց, կամ ընթացիւք յասպարիզի, կամ ոստմամբք, կամ ծաղրաշարժ հնարիւք, եւ այլն. որ եւ ԽԱՂԱԼԻԿՔ.
տեսանէին զխաղն սամփսոնի. (Դտ. ԺԶ. 27։)
Մանր մնկթտւոյ խաղ։ Իբրեւ զմանկտւոյ խաղ համարին։ Մանկտւոյ իմն խաղ եւ խնճոյ։ Չեն ինչ խաղոյ. մանականդ թէ սա խաղոյ իցէ, եւ հանդերձեալքն ո՝չ խաղոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Մարտիկք ոք՝որ ի խաղ մտանէ, ոչ մարթ է պսակ գտանել, եթէ ոչ ըստ օրինաց խաղուն մարտիցէ. (Եփր. բ. տիմ.։)
Մի՜ թողուցուս խաղալ նովին, որպէս մանկանց գընդակ խաղին։ Դստերըք քո պաճուճալի՝ յերգ եւ քընար միշտ ի խաղի. (Յիսուս որդի.։ Շ. եդես.։)
Նա անկեալ դնի, եւ դու որպէս ի խաղու կաս. (Ոսկ. համբեր.։)
ԽԱՂ ասի եւ Տեսարանն կամ տաղաւարն խաղացողաց σκηνή scena (լծ. հյ. շէնք.)
Փոքր մի եւս ինչ՝ ժամանակն (յն. աշխարհ) անցանէ, եւ խաղն լուծանի. (Առ որս. ԺԱ։)
Ած մեզ ծառայ եբրայեցի, խաղ առնել զմեզ, կամ խաղ առնել զիս։ Խաղ արարեր զիս։ Խաղ առնէին զմարգարէսն. (Ծն. ԼԹ. 14. 17։ Թմուոց. ԻԲ. 19։ Բ. Մնաց. ԼԶ. 16։)
Երկնաւոր թագաւորիդ ի ծունր իջեալ խաղ առնէին. (Շար.։)
Խաղ առնէին զնա, եւ լինէր խաղ տէրն երկնի. (Կոչ. ԺԳ։)
Պարտ էր նմա խաղ լինել. (Ճ. Գ.) (յորմէ ռմկ. խաղք, խախք ըլլալ )։
Ընդ խաղ արկեալ՝ ասէին, եթէ քաղցուալից իցեն. (Գծ. Բ. 13։)
ՈՐՄԶԴԱՊԷՍ ԽԱՂ. Խաղ որպէս ի պատիւ արամազդայ.
Զինուք որմզդապէս խաղս հանդերձ արեամբ. (Սարկ. պատկ.։)
Ի գետոյ անտի ելանէին եօթն երինջք, եւ արածէին ի խաղի անդ։ Ընկէց զայն ի մի առ ափն գետոյ։ Ի վերայ ջրադարձից եւ խաղից։ Անդ մարգագետինք եւ խաղք։ Եդից զգետս ի կղզիս , եւ զխաղս ցամաքեցուցից. (Ծն. ԽԱ. 2. 18։ Ել. Բ. 3. 5։ Ե. 19։ Ը. 5։ Ես. ԼԵ. 7։ ԽԲ. 15։)
Ոչ եթէ ի կղզեաց ի կղզիս դիմեմք երթալ, ո՜չ ի խաղս, եւ ոչ ի նաւահանգիստս. (Ոսկ. ես.) ուր յն. նաւակայանք ἑπίνοιον navalia, statio navium. ։
boat, barge;
*raw hide, skin.
• «նաւակ, նաւ». ունի միայն Հին բռ. անստոյգ բառ. ա՛յս է որ Բռ. երեմ. էջ 136 գրում է խաղաղ «նաւ» և հարցնում է. «Թէ խաղաղն նաւ է, խաղաղորդն ճոն ըն-դէ՞ր է և զիա՞րդ ոչ նաւորդ»։
• ՆՀԲ ռնում է «բառ այլազգական. քt-լէք, գայրգ, գալեօն ևն»։ Սրանցից մի-այն առաջինն է՝ որ կարող է համեմա-տուիլ մեր բառի հետ. այսպէս պրժք [arabic word] kalak, թրք. kelek, քրդ. kalek, kelek «տիկերով կազմուած նաւ, տկա-ւաստ». որ հին ժամանակ գործածա-կան էր Հայոց մէջ և մինչև հիմայ էլ է Տիգրիսի վրայ։ Բայց այս ձևերը չեն յարմարում մեր բառի հետ։
• «կաշի, մորթ». արմատ՝ որ ա-ռանձին գործածուած չէ, բայց սրանից են խաղախորդ «կաշեգործ» Գծ. թ. 43, ժ. 6, 32 Առ որս. թ, խաղախորդարան «կաշեգործա-բան» (նոր գրականի մէջ)։
• Հիւնք. հանում է խաղող բառիռ։
Բառ այլազգեաց. քիլէք, գաայըգ, գալեօն եւ այլն. այսինքն նաւակ. նաւ։ Հին բռ. Ուր ի զուր յաւելու ոմն ի գրչաց.
Թէ խաղախն նաւ է, խաղախորդն ճոն ընդէ՞ր է, եւ զիա՞րդ ոչ յաւէտ նաւորդ։ Պա՛րտ էր ասել, թէ խաղախն թերեւս նշանակէ նաեւ մորթ, կաշի, փոկ։
calm, tranquil, serene, peaceful, undisturbed, quiet;
— միտք, serene mind;
—, —աբար, placidly, peacefully, calmly, quietly, serenely.
• ՆՀԲ լծ. յն. γα'ήνως «խաղաղ»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 համարում է կրկնուած խաղ բառից, որ նոյն է ռնում խաղ «ճահիճ», խաղալ «շարժիւ» ևն ձևերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. ϰη-λέω «խաղաղացնել» բայի հետ։-Հիւնք. յն. γαλὴνως «խաղաղ»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 համարում է նոյնպէս կըրկ-նական։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Խրռ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սեբ. Սչ. խաղաղ, Տիգ. խmղmղ, Երև. Տփ. նաղաղ։-Պլ. կայ միայն խաղաղգիլ «հան-դարտիլ»։ Առանձնապէս կարևոր են խաղա-կանջ (իմա՛ խաղաղականջ) «հանդարտ, հանգիստ, անվրդով», խաղուել, խաղուեցնել Սվ., խաղուիլ Ակն. (փխ. խաղաղուիլ ևն). հմմտ. խաղվեցնել «խաղաղել, հանգստաց-նել» Քուչ. 75։
(լծ. յն. ղալի՛նիօս). γαλήνιος, γαληνός, ἠσυχός, ἠσύχιος (յորմէ սուքիաս) tranquillus, quietus, placidus Հանդարտ. անդորր. անքոյթ. անխռով. պարզ.
Խաղաղ ի մրկէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Զմկանուսն պի ներքոյ նաւացն խաղաղաբար տարածելով։ Խաղաղաբար պատասխանեալ ասէր. (ՃՃ.։)
abscess, apostume;
swelling;
wen;
wart;
pimple, pustule, tubercle;
եռալ, ի վեր եռալ —ից, to suppurate, to form an abscess, or tumour.
• , ի-ա հլ. «պալար, ուռեցք» Ել. թ. 9. 10. Եղիշ. հրց. 54. Փիլ. Յհ. կթ. 198. «քաղցկեղ» Գաղիան. գրուած է նաև խա-ղուարտ, որից խաղուարտեցուցանել «ու-ռեցքներ յառաջ բերել» Սարգ. յկ. ը. (էջ 146)։ Այս միևնոյն բառն է՝ որ գործածուած է Յայսմ. մայ. 3 խաւարտիլ ձևով և «մորթը այրուելով փապարիլ, բշտիլ» նշանակու-թեամբ. «Արկին զնա ի յեռացեալ ջրով կաթ-սայ... և նա առեալ երկու ափովն ջուր և արկ ի ձեռսն դատաւորին, և առժամայն խաւարտեցան և քերթեցան ձեռք դատաւռ-րին»։
• ՆՀԲ մեկնում է «խոյլ աւարտեալ կամ վերտեալ»։ Հիւնք. սաղաւարտ բառից։
Եւ խարաւարտք ի վեր եռացեալ՝ մեռանէր. (Յհ. կթ.։)
ԽԱՂԱՒԱՐՏ. Ի Բառս Գաղիան. դնի որպէս յն. ἅνθραξ , որ է Կայծն. եւ Քաղցկեղ. եւ Պալար վարնգաձեւ, որպէս ի ժանտախտն լինի. թ. խէյարճըգ, որ եւ ի Բժշկարան. գրի Խաղաւարտ կամ Խնղվարտ, եւ մեկնի, խիար, եւ խիարի հունտ։
bars, rails;
grating, railing, rail-fence;
palissade.
• , ի-ա հլ. «վանդակի ճաղերը» Վեցօր. 198, որից խաղխամեայ «վանդակա-հիւս» Պտմ. աղէքս. 22։
• ՆՀԲ խաղ խաղ ձևերից։ Աճառ. Արա-րատ 1911, 420 կրկնուած համարելով խաղ արմատից, համեմատում է լազ. oxile «կամուրջի ճաղերը» բառի հետ։
(յորմէ Խաղխամեայ՝ եդեալ ի կարգի գործոյս. ) Խա՛ղ խա՛ղ բաժանութեամբ հիւսք յերկաթոյ կամ ի փայտէ. այն է Վանդակ. κιγκλίς cancelli (տե՛ս եւ ԳԱՌԱԳԵՂ. γαλεάγρα cavea ferrea )
Գազանքն՝ յորժամ ի գառագեղն արգելուցուն ... ընդ միջոց խաղաղմացն պէսպէս կարպարանօք ոգորին. (Վեցօր. ՟Թ։)
ninety.
• , ի հլ. «90» Եզեկ. խա. 12. Ա եզր ը. 66. Բ. մակ. ը. 11. որից իննսնամեայ Նն. ժէ. 17. իննսնամեան Բ. մակ. զ. 24. ին-նըսնեմեան Կիւրղ. ծն. իննսներորդ Սհկ. կթ. արմ. ևն. կայ նաև ըննսունամեայ Վրք. հց։
• = Բնիկ հայ բառ. միւս հնդևրոպական ցե-ղակիցներն ունին՝ սանս. navati, թոխար. numka. ñuñka, զնդ. navaiti, պհլ. navat, փարս. nawāt, պրս. [arabic word] navad, աֆղան. nevi, navē, բելուճ. navai, քրդ. nud (Horn § 1049), յն. ἔνενὴϰοντα, հոմեր. ἐννήϰοντα (Boisacq 252), լտ. nonaginta (սաան. no-venta, ռում. nouedeci, իտալ. novantal ռուս. дeвяноcтo, բուլգ. devendesét, չեխ. devadesát (Berneker 189), լիթ. devynios, գոթ. niun tē̄hund,հբգ. niunzo, գերմ. neuun-zig, անգլ. ninety ևն, որոնք դժուար է միա-բանել իրար հետ։ Հայերէնի ամենամօտիկ ձևն է հոմեր. ἔννήϰοντα։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Ջղ. իննըսուն, Ագլ. ին-նա՛սուն, Գոր. իննա՛սսուն, Ղրբ. իննա՛սուն, ըննա՛սուն, Շմ. Սլմ. իննանասուն, Մրղ. իննանացցուն, իննmնացցուն, Տփ. ինըսուն, ինանասուն, Հնդ. Սչ. նըսուն, Մկ. Մշ. ինսուն. միւսները (ինչպէս Կր. Պլ. Ռ. Զթ. Ննխ. Վն. Խրբ. Հմշ.) գործածում են թրք. doqsan >դօխսան ձևըս
Ոչ ասացեր՝ թէ եօթնեկին, այլ չորս հարիւր ընդ ըննսնին. (Յիսուս որդի.։)
Էր յայնժամ կռիտիաս գրեթէ հուպ ամաց տննսնից. (Պղատ. տիմ.։)
he;
she;
self;
ես —, myself;
դու —, thyself;
նա —, himself, herself;
ընդ — բարբառել, to say to one's self, to talk with one's self;
յ— գալ, գալ — առ —, to come to one's self, cf. Զգաստանամ;
յ— ամփոփիլ մտաց, to concentrate one's ideas, to collect one's thoughts;
յ— արկանել, to attract, to win, to allure, to draw on, to entice, to gain;
յ— հանել, to snatch away, to possess one's self of, to appropriate;
ինքեան զօրութեամբ, by one's own power or force;
ըստ ինքեան, of oneself.
• (ինքեան կամ ընքեան, ինքեամբ. ինքեանք, ինքեանց) «ինքը» ՍԳր. Եզն. Վեց-օր. զանազան դարձուածներով և ոճերով՝ ըստ ինքեան, այսինքն, ինքն ըստ ինքեան, ինքն առ-ինքն. ինքն յինքն, ինքն իսկ ևն. ո-րից ինքնին ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Ագաթ. ինքնեակ Ղևտ. իե. 5, 11. դ. թագ. ժթ. 29, ինքնեկ Ա. մակ. ե. 19. ինքնանեռել «ոռնա դատել» Եփր. մատ. բ. 221. ինքնակալ Ա-գաթ. ինքնաբուղխ Վեցօր. ինքնակամ ՍԳր. Ոսկ. ինքնակաց Ոսկ. ես. Սեբեր. Եզն. ինք-նամատոյց Կոչ. ինքնատես Ագաթ. Կորիւն, ինքնիշխան Կոչ. յինքնաքարշումն Եփր. դտ. ևն. (ԱԲ ունի 231 ածանց՝ ինքն բառով)։ Յե-տին գրչութեամբ ինք ձևն ունին Խոսրովիկ, Արծր. Լմբ. Նչ. կան նաև ընքնագիր, ընքնի Եփր. համաբ. 115 ևն գրչութիւնները, նոր բառեր են ինքնաբերաբար, ինքնագոհ, ինք-նակամօրէն, ինքնակենսագրութիւն, ինքնա-պաշտպանութիւն, ինքնավարութիւն, ինքնա-վստահ, ինքնուսուցիչ, ինքնօգնութիւն ևն։
• Windisch. 34, Lag. Urgesch. 46. Müller SWAW 41, 155. Boрp, Gp. comp. I1 293, Տէրվ. Altarm. 63 և Նախալ. 22 ևն մեկնում են բառս՝ ին-ք-ն. արմա-տական մասը կազմում է ք, որի հետ
• հմմտ. սանս. sva, զնդ. hva, xva, հպոս. uvā, յն. ἐ, fέο, fοι, fε, լտ. sui, sibi se, գոթ. seina, sis, sik, գերմ. sein, sich, հսլ. se, sebč, լիթ. sāvo, ալբան. vete, <հնխ. seuo-, suo-, suo-(Boisacq 208, Walde 754). -Boрp նախաւոր ին-մասը կցում է սանս. ana-ձևին. Տէրվ. Al-tarm. ին-=այն, որ նոյն է սանս. i-dam, ay-am ձևերի i, ay մասերի հետ։ Karolides Γλωσ. συγϰρ. 120 կապադովկ. ϰιϰιοῦ κιτιασὸ «ինքը, նա» բառերի հետ։ Հիւնք. կնիք բառից հանում է նիգ և ինքն։ Meillet MSL 9, 372 բառը վեր-լուծում է ին-քն, որի մէջ ին նոյն է համարում նո-յն բառի վերջի մասի և հնդիկ-իրանական im-, am-մասնիկ-ների հետ. անծանօթ է մնում -քն։ Բազմ. 1897, 591 համարում է ի դերանուա-նական արմատից՝ քն մասնիկով և ն յօդով։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 152 ար-մատն է ի, որից է և իւր։ Patrubány, ormény tanulmányok (Budapest 1884) և SA 1, 197 իբրև իրն է քշում Boрp-ի մեկնութիւնը։ Pedersen, Ցուց. դեր. 41-44 ին-ք-ն, ուր ին և ն նոյն է ամենեք-ին բառի -ին մասնիկի հետ, իսկ ք= սանս. ča, լտ. que, որով ինքնին կամ ինքն ըստ ինքեան բառերի մէջ նոյն մասնիկը 3 և 4 անգամ կրկնուած է լի-նում։-Karst, Յուշարձան 413 թրք. kendu «ինքը»։
• ԳՒՌ.-Ախօ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. ինքր, Ալշ. յինք, Ջղ. չինքը, Ագլ. Ղրբ. ինք'ը, Հճ. Մշ. Տիգ. ինք, Մկ. Վն. ինք', Շմ. ի՛նք'ի.-հյց. զինքն ձևից են կազմւում Պլ. ինքըզինքը, Ակն. ինքըզին-քը, իքզինքը, Շմ. իզի՛նք'ի, Ռ. զինք, Սլմ. զինք՝, Ասլ. ըզինք, ըզի*, Ոզմ. զէ՞նք, Մրղ. զի՛նքm, որոնցից Ռ. Ասլ. Սլմ. Մրղ. և Ոզմ. ռործածւում են նաև իբր ուղղական. ինչ. Ռ. զինք էգավ «ինքը եկաւ», զինքը ձէձէ՛ «ծե-ծե՛ր նրան»։ Ինքնեկ բառի վրայ տե՛ս ան-կանել։
ԻՆՔՆ. յամենայն դէմս, որպէս Ես ինքն, դու իմքն, եւ այլն. Տե՛ս եւ ԱՆՁՆ իմ, քո, նորա։
Տե՛ս. եւ ԻՒՐ, իւրեան. αὑτός, -ή, -ό ipse, -a, -um Էական դերանուն առաւել յերրորդ դէմս, որպէս նա ինքն, նոյն ինքն, անձն իւր.
Ինքն գիտէր զինչ առնելոց էր։ Ինքն գիտէր զինչ առնելոց էր։ Ինքն իսկ խոսեսցի վասն իւր։ Առնու ընդ իւր եօթն այլ այսս արագոյն քան զինքն։ ինքեանք սոքա ասասցեն։ Ինքեանք ընտրեցին զճանապարհս իւրեանց.եւ այլն։
Զինքեանն սպանանէ փեսայ. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Ինքեամբ կերակրեսցէ մեզ. (Արշ.։)
Մի, աղաչեմք, մի՛ այսպէս չարաչար յաղագս ինքեանց խորհեսցուք, եւ մի՛ ի մեզ ինքեանս մխեսցուք սուր. (Դիոն.։)
Զքեզ ինքդասէ արարի դատաւոր կամաց քոց. (Խոսր.։)
Զաստուծոյ մարդասիրութիւնն ի մէնջ յինքեանց ի բաց փակեցաք. (Առ որս. ՟Ե։)
Յինքն արկանէին զազգատոհմսն. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 1։)
ԻՆՔՆ. ա. որպէս Նոյն. բուն, հելլենաբանութեամբ. ասըլ.
Ի նմին ինքն ի պետրոսէ. (Սարգ. եւ այլն։ Տե՛ս ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ։)
Ինքն տէրն մեր. ինքն քրիստոս. ոչ է ի մեզ ածական, այլ գոյական՝ որ ունի զբացայայտիչ, իբրու Նա ինքն։
ԻՆՔՆ ԱՌ ԻՆՔՆ. ԻՆՔՆ ՅԻՆՔՆ. որպէս Անձամբ ցանձն. առանձինն. ինքնին. ինքնիրեն, ինքիրմէն.
Եկեալ ինքն առ ինքն՝ ասէ։ Ասէր ինքն առ ինքն. (Վրք. հց. ձ։)
Ի մէջ գիշերին յինքն եկեալ անտովն, եւ զարթուցեալ որպէս ի քնոյ. (Աթ. անտ.)
ԻՆՔԵԱՄԲ. որ եւ ԻՆՔԵԱՄԲ ԻՆՔԵԱՆ. ԻՆՔԵԱՆՔ ԻՆՔԵԱՄԲՔ. որպէս մ. Ինքնին. անձամբ անձին.
Ինքեամբ բարձեալ ունէր զխաչափայտն. (Զքր. կթ.։)
Եթէ դսրովեսցի սաստկապէս, ինքեամբ ինքեան վկայէ. (Նար. լ։)
Երթալ հասանեն ինքեան վկայէ. (Նար. լ։)
ԻՆՔՆ ԸՍՏ ԻՆՔԵԱՆ. իբր մ. իւրով նութեամբ. ըստ բնութեան իւրում. յէուէ իւրմէ. էապէս. տիրապէս. իւրեւ. ինքնին.
Եւ ո՛չ մի բնութիւն ինքն ըստ ինքեան բաւեալ լինի՝ անապատ լեալ յառ ի նմանէ փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.)
Ինքն ըստ ինքեան փանաքի եւ տկար է զօրութեամբ (մարդս)։ զմիաւորեալն ինքն ըստ ինքեան բաժանէր ջուր. (Պիտ.։)
նախանձն ինքն ըստ ինքեան չար է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
ԸՍՏ ԻՆՔԵԱՆ. ի փիլիսոփայական բանս նշանակ է բնութեան, գոյացութեան. որում հակակայի Ըստ պատահմանն.
Անանջատականացն են որ ըստ ինքեանց են եւեն որ ըստ պատահմանց. զանանջատականն աստուստ բաժանէ ի գոյացութիւն եւ ի պնտահումն. քանզի ըստ ինքեան ասելով՝ զգոյացութիւն նշանակեաց. քանզի սովորութիւն է արիստոտելի զբնութիւն ըստ ինքեան անուանել, որպէս ինքնագոյ. իսկ ըստ պատահմունքն ոչ առեալ լինինի գոյացումն բանի. (Անյաղթ պորփ.։)
Զոր ինչ ըստ ինքեան ոչ կարէ վճարել ոք, ի ձեռն այլոց վճարէ. (Բրսղ. մրկ.։)
humid, damp, wet, moist;
humidity.
• (յետնաբար «, ի հլ. ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայց առանց վկայութեան) «նամ, չրոտ, թաց» Կոչ. «թացութիւն» Եղիշ, Խոր. որից խոնաւութիւն Յոբ. ը. 16. Եզեկ. է, 17. խոնաւանալ Վեցօր. խոնաւական Եզն. Ոսկ. մտթ. խոնաւալից Եփր. թգ. խոնաւա-կերտ Վեցօր. 147. խոնաւայոյզք Վեցօր. 115. օդախոնաւ Նար. խոնաւաչափ (նոր բառ). գրուած է նաև հոնաւ, հոնաւեալ։
• Հներից Համամ. քեր. 268 խոնարհ բառի հետ միասին հանում է խոն (?) նախդիրից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] xu-nāb «արցունք» բառից (որ բուն նշա-նակում է «արենաջուր»)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 183 պրս. [arabic word] xunuk «ցուրտ, պաղ, սառն» բառից։ Պատա-հական նմանութիւն ունին քրդ. հոնըք «զով» Ղուկ. ժզ. 24 և xunāw «ցօղ», որ
• lusti, Dict. Kurde 166 պրս. xunāba «արտասուք, արիւն-արցունք» բառից է հ։
• ԳՒՌ.-Մշ. խօնավուտեն «խոնաւութիւն», խոնաւ Մկ. «անձրև». «Աշուն էր, երկինք ամ-պեր էր, խոնաւ էր գալու» (Ժղ. երգ. Աճէ-մեան. Ծաղկ. 64)
ὐγρός humidus. Նայ. թօնուտ. ջրի. հիւթաւոր. գիճին. գէճ. դալար. լոյծ. եւ Խոնաւ հիւթ. գիճութիւն. թաց, ջրոտ, եւ թացութիւն.
Զմարմինս կազմեաց ի ցամաքէ, ի խոնաւոյ. ի ջերմոյ եւ ի ցրտոյ։ Ի չորից նիւթոց զերեւելիսս եցոյց, խոնաւ եւ ցամաք, ցուրտ եւ ջերմ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Դ։)
Որպէս ի վերայ խոնաւից է տեսանել. (Խոսր.։)
Խոնաւ ջղօքն եւ նեարդիւքն զոսկերս արար վայելչապէս. (Կոչ. ՟Դ։)
Լուծանեալ էր ի գէճ խոնաւոյ անտի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Այլ կամ անկեալ յախտըս խորին, ի գուբ տղմոյ գէճ խոնաւին. (Յիսուս որդի.։)
Ամենայն ծնօղ նախ խոնաւ կերակրով տածէ զմանկունս իւր. (Մխ. ապար.։)
monkey.
• (սեռ. -ի. ըստ ՆՀԲ ի հլ.) «կապիկ» Ոսկիփ. Միխ. աս. հրտր. Երուս. էջ 378 (տպուած է արուզնայ. մէկ ձեռ. ունի ապուզնա, որից երևում է, որ առաջինն էլ պէտք է ուղղել ըստ հին տառադարձութեան աբուզնայ). Յայսմ. սեպ. 23։ Յետին ռամիկ բառ է։
• = Պրս. [arabic word] abūzna, որ և [arabic word] buzī ha, [arabic word] pūzīna «կապիկ», արաբ. ❇ abuzinna «կապիկ». պարսկերէնից փոխա-ռեալ է նաև ռուս. обезьянa «կապիկ»։-Հիւբշ. 262։
cf. ԿԱՊԻԿ. ռմկ. ապուզնէ, ապուզէն. պրս. պուզինէ. բուժիյնէ. եւ ըստ ռուսաց՝ օպէզեանա.
Տուք մեզ ամի ամի երեքհարիւր սեւ ծառայ, եւ յիսուն ապուզնայ, եւ զուրափէ մի. (Միխ. աս.։)
Կապիկն, որ է ապուզնայն։ Կրիայն հաւատաց ապուզնային. եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
Զձէթդ որ բերեն յասորոց ապուզայիւք մեռելոտիւք (կամ ապողացիւք, կամ ապողանիւք) թերեւս տայ իմանալ, մորթովք կապկաց։