to revere, to honour, to respect.
ἁνατιμάω, σέβομαι veneror, colo. Վերապատիւ տոնել. յարգել. մեծարել. մեծացուցանել. փառաւորել.
Գթասցի՛ս ի մեզ ... ի կարապետիդ քո ձեռն, զոր վերապատուեմք այսօր. (Տաղ.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Զդրամն արքայական գտի, վերառեալ յաղտից տղմոյ. (Տաղ.։)
director;
bishop.
ἕφορος inspector, praeses. Վերադիտող. տեսուչ. եպիսկոպոս. դիտապետ. վերակացու. ոստիկան. պարետ. տնտես. տնօրէն.
over-coat, mantle, cloak;
coverlet, quilt;
— ձիոյ, horse-cloth;
caparison.
Զմարմինն իսկ յառաջրկու առ տապսն, եւ վերարկու առ ձմեռնային յեղանակս. (Պղատ. տիմ.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի մարտիրոսաց զմարմինսն իբրեւ զհին վերարկու մերկացեալ ի տանջանս. (Գանձ.։)
Երկինք արարած են ճշմարտին աստուծոյ, եւ է յօդոյ եւ ի հրոյ, եւ է վերարկու երկրի. (Հ. օգոստ. ՟Ժ.։)
cf. Վերաքարոզեմ.
Հանդերձեալ էին վերաքարոզ լինել ամենայն տիեզերաց. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
to preach, to announce, to publish, to divulge.
Հանդերձեալ էին վերաքարոզ լինել ամենայն տիեզերաց. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
cf. Վերաբերեմ.
Վերբերել զանձինս յերկրաւոր ցանկութեանց աստի յանախտ եւ յաստուածային կենացն բաղձանս. (Իգն.։)
mounting, ascending, ascensional;
rider, cavalier, horseman.
ՎԵՐԵԼԵԱԿ ասին եւ վերերգաւ սաղմոսք աստիճանաց յութերորդ կանոնի։ (Պիտառ.։ Յիշատ.։)
ascent, ascension, acclivity;
staircase;
ascendant.
ՎԵՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. ՎԵՐԵԼՈՒՄՆ. ՎԵՐԵԼՔ. Ի ՎԵՐ ԵԼՔ. ἁνάβασις, ἑπίβασις ascensus. Ելումն ի վեր, եւ ճանապարհ եւ աստիճանք ելիցն ի վեր կոյս. եւ Փոխումն յաստեացս.
Աստիճանք եւ սանդուղք առ երկնաւոր վերելումնն. (Ժմ. յն.։)
Սրբոցս քոց ընտրելոցս յիսուս մաղթանօք, վերելս ի սրտիդնել ընդ նոսա տու՛ր մեզ. (Տաղ.։)
Զոգւոյ ի վեր ելս։ Ուստի եւ զ՝ի վեր ելսն եւ լաւագոյն կանգնումն յուսացայց գտանել։ Առաջին աստիճան այս լիցի ի վեր ելից հաւատացելոց. (Ածաբ. կիպր.։ Պիտ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
cf. Մակեռակ.
Զերկրաչափականն ի բազմապատիկսն եւ ի կիսաբոլորսն, եւ ի վերեռակաց եւ ի նմանից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to be sung aloud;
— սաղմոսք, gradual psalms.
Վերաձայնութեամբ կամ վերելեակ աստիճանօք երգելի.
to appear, to shoot forth, to be born, produced.
Խաւարաբնակացն պատիրք մի՛ ընդ իս վերերեւեսցին. (Նար. ՟Կ՟ե։)
appearance;
superficies, surface.
Սրտիւն այլ իմն բերի, եւ վերերեւութեամբն ... իմն ձեւանալ։ Ցուցանելով սուտ վերերեւութեամբ զանյայտութիւն պարծանացն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Պիտ.։)
to receive, to accept.
ἁναδέχομαι, προσδέχομαι suscipio, recipio, excipio. Ընդունել տիրապէս. առ ընդունել յինքն.
receiving, containing, sustaining, carrying.
Վերընկալ լաստիւ էին աստուծոյ (նաւակաւ պետրոսի), որով գրաւեալ զձկունսն, եւ ահիւ պակուցեալ. (Շ. տաղ.։)
that is above, high, upper, superior;
celestial;
outward, exterior, external;
cf. Երեսք.
ὀ, ἠ το ἅνω, ἁνώτερος qui, quae, quod est super, superum, superi, superior ἅνωθεν superne, de super. Որ ինչ ի վեր է տեղեաւ, աստիճանաւ, մեծութեամբ եւ այլն. երկնային. բարձր. վերագոյն. գեր ի վերոյ. եւ Որ ինչ ի վերուսագայ. վերի, վեր.
Երկինք վերինք, եւ որ ինչ յերկինս։ Ոչ ներքինք շարժել կարեն, եւ ոչ վերինք դրդուեցուցանել։ Քանզի արեգակն ի վերնում կիսագնդին է, օր է (ամենայն տիւ). (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Բ։ Անյաղթ պերիարմ.։)
reading, recitation.
Վերծանութիւն ասացին իմաստասէրքն՝ վերստին ճանաչել հոգւոյ զմոռացումն իմաստից։ Զընթերցողութիւն վերծանութիւն ասաց ըստ յունին, այսինքն ի ծանօթութիւն. որ ըստ մերում լեզուիս ասի կարդացողութիւն. (Երզն. քեր.։)
epigraph, inscription, title;
— նամակի, superscription or direction of a letter.
ἑπιγραφή inscriptio, titulus. Վերնագիր. խորագիր. մակագրութիւն. գրեալն ի վերայ. սկիզբն մատենի կամ գլխոյ բանից. տիտղոս, որ եւ տախտակ ասի.
Գտին վէմ մի ի հիմունս նորա, որ ունէր վերնագիր դրոշմեալ օրինակ զայս. (Ղեւոնդ.։)
high gate;
flood-gate, sluice;
stocks, ceps.
καταράκτης cataracta. Վերին դուռն. դուռն բանտի ի վերուստ իբր սահմանք.
Արգել զնա ի վերնադրանն։ Եհան պասքովր զերեմիա ի վերնադրանէ անտի. (կայ եւ ձ. վերնադրանդ. դէ). (Երեմ. ՟Ի. 2. 3։)
upper side or part.
Վերին կողմն, եւ վերնագաւառ. (յն. ըստ իմաստից).
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
ὐπερῶον, -ῶα superior pars domus, coenaculum. Վերին մասն յարկաց տան. վերին յարկ. երկրորդ դստիկոն. վերնատուն. վերնաձեղուն. եւ վերին կամարք երկնից. վերի խաթ, երդիք, ծածք.
Աւետիս տալ վերնայնոցն. (Եփր. համաբ.։)
aerial, ethereal;
cataleptic.
ՎԵՐՆՈՏ. σεληνιακός lunaticus. Լուսնոտ. ցաւագար նման լուսնոտի. սարալը.
Զոր մարդիկ յախտէ անտի սովորեցան կարդալ վերնոտ եւ լուսնահար։ Զվերնոտսն եւ զլուսնահարսն եւ զայսահարսն սրբէր. (Կանոն.։)
up, upon, above;
beyond;
over, aloft;
ի — կողմանէ, from above;
ի — քան, above, over;
— գրեալ, written above.
Ընկալան զգիրն, որ ի վերոյ ունէր զաւետիս կեանց, եւ ի ներքոյ զդառնութիւն մահու. (Եղիշ. ՟Գ։)
high, superior;
ի —, from above, from on high, from heaven;
from the beginning;
— ի վայր, from top to bottom;
անդուստ ի —, from ancient times, from the beginning;
ի — եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին, they were so from the beginning;
յառաջագոյն ի — գիտէի զայս, I knew that long since.
Ի մի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Խօսեցայց ընդ քեզ ի վերուստ ի քաւութենէ անտի։ Եդ զքաւութիւն ի վերայ տապանակին ի վերուստ։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Ի վերուստ են իջեալ.եւ այլն։
Ի ՎԵՐՈՒՍՏ. ἅνωθεν altius, jam, olim, ab initio. ըստ յն. ոճոյ, իբր Անդստին ի սկզբանէ, ի բնէ, յառաջնմէ, ի նախնեաց անտի, ի հիմանց, եւ այլն. տե՛ս եւ ԱՆԴՈՒՍՏ Ի ՎԵՐՈՒՍՏ.
remaining back;
outliving, surviving.
ὔστερος, ἑκγόνοι posterior, posteri. Յետամնաց. յետ այլոց կենդանի մնացեալ. հետագայ. յետինք. յաջորդք.
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Մարմնականն յառաջանայցէ ի նմա, եւ միւսն վերջանայցէ։ Մի՛ յառաջ անցցէ ախտիցն, այլ վերջասցի ի սոցանէ։ Վերջասցի եւ անկցի յետս կոյս. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Ե։ Փիլ. այլաբ.։)
Յառաջանայր հայրապետն քաջալերելով, եւ մարտակիցքն ոչ վերջանային ի հանդիսաւոր մարտին գործակցութենէ. (Պիտ.։)
feast after feast.
Աստի մահ եւ թաղումն եւ յարութիւն, աստուստ եւ նոր արարած, վերջատօնակ տօն. (Ածաբ. նոր կիր.։)
to withhold, to retain, to keep back, to detain;
to deprive of.
Այս վերջացուցանէ զիս ի պատահմանէ պատուոյ։ Վերջացուցին զժողովուրդն (ի մտից երկրին աւետեաց). (Լմբ. առ լեւոն. եւ առակ։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
ἕσχατος ultimus, extremus, summus ὔστερος posterior. (հակադրեալն բառիս Առաջի). Յետին ըստ կարգի ժամանակին. ի վերջէ դասեալն. ապագայ. հետագայ. վերջի, ետքի.
Բանք արքայի դաւթի առաջինք եւ վերջինք։ Ատիցէ զնա այրն վերջին։ Լինիցին առաջինքն քո սակաւք, եւ վերջինքն քո անբաւք։ Զվերջինս զի՞ գիտիցեմ։ Ի վերջնում աւուր մեծի տօնին։ Մեծ եղիցին փառք տանդ այդորիկ վերջինն քան զառաջինն։ Ես եմ առաջին եւ վերջին.եւ այլն։
Վերջնեաւն (այսինքն վերջնովն հրով) փորձեսցի տաժանելեաւն. (Շիր. զատիկ.։)
ՎԵՐՋԻՆ. Յետին, որպէս տեղեաւ եւ աստիճանաւ. ծայրագոյն.
Զվերջին աշտիճանն ընտրեա՛, եւ ապա վայելիցես ի գահերեցութեան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
to go backwards, to fall back, to recede, to retreat, to give way.
ՎԵՐՋՈՏՆԻԼ (գրի եւ ՎԵՐՋՈՏԻԼ, ՎԵՐՋՆՈՏԻԼ). Ի վերջ կամ յետս ընկրկիլ ոտիւք կամ ոտից. կարի յետին լինել. յետնիլ, վերջանալ. կասիլ. յետս մնալ.
Ի նոյն բլուր՝ ուստի էջ, վերջոտնեալ ելանէ։ Պետրոս կասկածանօք թուի ինձ վերջոտնել։ Պետրոս ըստ պատկառանացն եւ երկիւղի ուրացութեան վերջոտնեալ լինէր (յընթանալն ի գերեզմանն. (Խոր. ՟Ա. 10։ Նանայ.։ Սկեւռ. յար.։)
Ոչ վերջնոտեալ կալայ զյետին տեղին։ Բայց աշոտ վերջնոտեալ հանդերձ վահանաւ՝ եկն եհաս խաղաղութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 15։)
emphasis.
Ոլորակ է բացագանչութիւն՝ պատկանաւոր ձայնի. թէ ըստ վերսաստութեան, շեշտիւըն. (Թր. քեր.։)
to be resolved, to be reducible to its elements.
ἁναστοιχείομαι resolvor in elementa, abeo եւ informo, reformor. Վերտարրանալ. վերածիլ ի նախկին տարերս. եւ Վերստին տարրանալ. միանալ. նորոգել.
to reintegrate, to reduce to elements.
ՎԵՐՏԱՌԵԼ. ἁναστοιχειόω resolvo եւ informo, instauro. որ եւ ՄԱԿՏԱՌԵԼ. Վերստին տարրացուցանել՝ լուծանելով ի տարերս, կամ զօդելով ի մի. քայքայել, եւ կայկայել. նորոգել. ընդելուզանել. հիւսել.
Խաչահանունք նորա զիա՞րդ երկրպագեցին նմա. (պխ) Թշնամիք վերտառեցան, եւ չարչարանքն եւ մահ, եւ պատիւ եւ փառք եւ յարութիւն ... ընդէ՞ր խռովեցան հեթանոսք եւ այլն. (Աթ. ՟Թ։)
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
ՎԵՐՏԱՌՈՒԹԻՒՆ ասի առ իբր Մակագիր. վերնագիր, արձանագիր, տիտղոս։ (Ոսկիփոր.։)
cf. Վեցանկիւնի.
Մեղու աշխատիառնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն (կամ զվեցանկիւնսն), եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով։ Մեղուաց մաղքն ստեղծանին յարմարեալք ի միմեանս վեցանկիւնի բջջօքն եւ դիմադարձութեամբք. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
hexagonal;
hexagon.
Մեղու աշխատիառնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն (կամ զվեցանկիւնսն), եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով։ Մեղուաց մաղքն ստեղծանին յարմարեալք ի միմեանս վեցանկիւնի բջջօքն եւ դիմադարձութեամբք. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
six times as much, sextuple, sixfold.
ἐξαχῆς sextuplex ἐξαχῆ sextupliciter. Վեցապատիկ. վեցակի. վեցաբար.
Զերեկոյեան եւ զառաւօտի ժամն էին բազմութիւն ժողովւոյն վեցկին քան զայլոց ժամուցն. (Եղիշ. երէց.։)
six hundred.
Նոյ էր ամաց վեցհարիւրոց։ Վեցհարիւր հազար այր հետեւակ։ Վեց հարիւր կառս ընտիրս։ Իբրեւ վեց հարիւրոց արանց.եւ այլն։
to cause to pay damages, to make amends.
ՎԶԵՆԿԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. ռմկ. վզնկերնել. Ստիպել ի հատուցանել զվզենակն. տալ տուժել. տուգանել. եւ Վնասել.
history, narration, tale, story, account;
romance;
poem, poetry.
Երգոց վիպաց յիմարեալ շռայլեալ լկտի մտաց պատմութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
to damage, to injure, to wrong;
to waste, to spoil, to destroy.
Վատթարել. ապականել. եղծանել. վտանգել. խախտել. կործանել. վնասել. (որպէս յն. ֆթի՛րօ, տիաֆթի՛րօ, եւ այլն).
to suffer damage, to get spoiled;
to get out of repair.
ἠττάομαι, ἠσσάομαι superor, deficio. որ եւ ՎԹԱՐԱՆԱԼ. Վատթարիլ. կթոտիլ. յաղթահարիլ. աւերիլ. եղծանիլ. վնասիլ.
colossal, gigantic, of great stature, of enormous magnitude;
— արձան, colossus;
— այր, giant.
Յաղթանդամք մարմնով եւ վիթխարիք։ Տորք վիթխարի հասակաւ եւ ուժով։ Զտիտանեանն զայն վիթխարի եւ աշխոյժ։ Ընդ վիթխարի սկայիցն միակամեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 7։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Յհ. կթ.։)
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
Զիա՞րդ կերակուրքն կէսքն արիւնանան, եւ կէսքն ի դուրս ապա վիժեալ (կամ ապավիժեալ) խոտի. (Կոչ. ՟Թ։)
Ի վիժել արտասուացն՝ մութն մեղաց փարատի. (Անան. զղջ.։)
Սաստիկ արիւն վիժեաց ի նմանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
Եւ զի աղբիւն մեղաց ախտին՝ միշտ անըսպառ յինէն վիժին։ Առ յերկեղէն քրտանց հոսեալ, երակաձեւ կայլակ վիժեալ. (Յիսուս որդի.։)
Արգելուլ զանիրաւութեանցն աղբիւր ցանկութեան, յորմէ վիժին անիրաւագոյն գործքն ի մարմինս եւ յոգիս։ Յորմէ իբրու յաղբերէ վիժին ցանկութեանցն եւ այլոցն ախտից առանձնաւորութիւնք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 99։)
cf. Վիժեմ;
cf. Վիժեցուցանեմ.
Սաստիկ կայր յաղօթս, զի մի՛ կեղծիք ինչ իրքն կարծիցին, եւ քրտունք վիժուին դարձեալ վասն նորին պատճառանաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 30։)
cf. Վիժանք.
Կորնչին վիժմամբ (այսինքն գահավիժմամբ) ընդ խրամս խորխորատին. (Վրդն. պտմ.։)
abyss, gulf, chasm;
chaos;
hell, the bottomless pit;
grave, tomb;
great distance;
profound, deep;
անդնդախոր —ք ծովու, the depths of Ocean;
— թշուառութեան, depths of misery.
Վիհ մեծ յոյժ։ Վիհ մեծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ։ Ընկէց զնա ի վիհ մեծ յանտառին ի խորին յոյժ։ Ոչ ի վիհս գտի զնոսա։ Սատակմանն եւ վհին ակն ունէին։ Վիհ խաւարին յաւիտենից.եւ այլն։
Նմանութեամբ՝ որպէս Խտիր. տարբերութիւն. ֆարգ, արա.
having the same lot or fate;
copartner, sharer, fellow.
Ի վիճակակիցն իւր աստեղն բնակութիւն գնացեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Վիճակակիցք նաւաց, քանզի ի նաւաց անտի էր կերակուր նոցա. (Եփր. ծն.։)
to be chosen by lot, destined by fortune, to inherit.
Աշտանակն զաքարիա, իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ, գնդիցն վառելոց՝ ի ջահէ անտի զօրութեամբ անեկամտաբար վիճակաւորեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)