cf. Խելագարիլ.
Տ. Ղպնիլ, եւ ԽՈՒՊԱՆԻԼ։
Ծաղկալից համապայծառք թեւք (սիրամարգի). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Ծաղկուտ վայրք. (Վրդն. ծն.։ Փիլ. իմաստն.։)
Ծծելն, իլն.
իբր ն. τοκετός, τόκος, τίκτειν, λοχεύεσθαι. partus, puerperium, parere, parturire. Ծնանելն զզաւակ՝ մանաւանդ որպէս մայր. յառաջ բերելն զբերս. տօղուրմասը (լծ. յն. դօգէդօ՛ս, դօգօս). վիլատ.
Ծառք առ ի ծնունդ պտղոց։ Զդաշտն եւ զլեռնային ի պտղոց ծնունդս. (Փիլ.։)
Ի ծնունդ եւ ի բախտ ակնարկէ վիճակելով։ Ազատեա՛ ի կապոյ ծննդեան։ Անփախչելի աստեղացն ծնունդ։ Ի չար իշխանագոյն ծննդենէն ընդ հարկաւոր կապանօք անկեալք։ Զի մի՛ իւրաքանչիւր ուրուք ազատ խորհուրդքն ընդ ծառայութեամբ ծննդեանն անկցին. (Փիլ. նխ. ՟ա.)
ԾՆՈՒՆԴ ԼՈՒՍՆԻ, է նորիլն նորա. νεομηνία, νουμηνία, νέα σελήνη, novilunium. նոր լուսին. ենի ա՛յ, մահինէվ. որ եւ ամսագլուխ հրէից, եւ այլն.
ԾՈՎԸՆԿԷՑ կամ ԾՈՎԸՆԿԵՑԻԿ ԱՌՆԵԼ, եւ ԼԻՆԵԼ. Ի ծով ընկենուլ, արկանիլ.
ԿԱՅԼԱԿԱՆԱՄ ԿԱՅԼԱԿԵՄ ԿԱՅԼԱԿՆԱՆԱՄ. σταλάω, καταστάζω stillo, destillo. Բղխել, հոսել իբրեւ զկայլակս. ծորիլ. թորթորիլ. ցայտել. յորդել. վազել՝ ցաթկել արունի, ջրի, եւ այլն.
Իսկ զայլսն՝ որ ի նոցանէն գործեցան ստեղծուածքն եւ կենդանագրածսն՝ աստուածս համարեցան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ սեաւ հագնիլ՝ սուգ մեռելոյն. (Մաշտ. գնձ. թղմ.։)
ՀԱԿԱՌԱԿԻՄ որ եւ ՀԱԿԱՌԱԿԵՄ, եցի. չ. ἁντίστημι, ἁντίκειμαι, ἁντιπίπτω resisto, obsisto, obnitor φιλονεικέω, ἁντιλέγω rixor, contendo, contradico եւ այլն. Հակառակ լինել կամ կալ. ընդդիմանալ՝ բանիւ կամ գործով, կամ իւիք օրինակաւ. կռուիլ. կագել. վիճել. պիդել։ Ուստի եւ Հակառակօղ՝ է ըմբոստ։ հակառակասէր։ Տե՛ս (Միք. ՟Բ. 8։ Զաք. ՟Գ. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 9։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 21։ Թուոց. ՟Ի՟Է. 14։ Առակ. ՟Ժ. 12։ Ղկ. ՟Ի. 27։ Եզեկ. ՟Գ. 7։ Ովս. ՟Դ. 4։)
Յոր դիպեցուցեալ զհայեցած նորոգատեսիլ մարդոց. (Փարպ.։)
Համեստ հայեցածօք։ Զուարճակից եւ խաղաղուտ հայեցածօք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. իմաստն.։)
եւ չ. ՀԱՅԹՀԱՅԹԵՄ կամ ՀԱՅԹԱՅԹԵՄ. իբրու ἑπινοέω excogito κατασκευάζω struo եւ այլն. Հնարիլ. հնարել. ճարտարել. պաճարել. ջանալ. դարման դտանել. նիւթել, (իբր հիւթիւթել, եւ սեթեւեթել) կցկցել. կրկտել. ճարել, ճարճարակ ընել, դատիլ.
Հայթայթէ եւ հնարի գտանել. (Փիլ. լին.։)
Վիշտն հայթայթեցաւ. (Թէոփիլ. ծն. իբր դարմանեցաւ։)
ἁναντάω, συμπίπτω occurro, incurro, incido. Հանդէպ ելանել կամ գալ. պատահել. ընդ առաջ ելանել. դիպիլ. գտանել զիրեարս. մերձենալ. հպիլ. զուգիլ. բախիլ. պատահիլ, դպչիլ.
Որ հանդիպին տէրունեան գրոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՀԱՆԴԻՊԻՄ. στοιχάζομαι collimo ad scopum τυγχάνω obtineo, consequor. Վիճակիլ. հասանել ի նպատակ. գտանել զխնդրելին կամ զհակառակն. ընդունել. ստանալ զբարի ինչ, կամ զչար.
ՀԱՆԴԻՊԻՄ, ի, ին. ուղղ. խնդ. ըստ յն. ոճոյ. τυγχάνω sum. Գոլ, ել, լինել. գտանիլ.
ՀԱՐԹՆՈՒՄ ἁναπηδάω resilio. որ լինի եւ ՀԱՐԹՉԻՄ. (լծ. սարտնուլ. շրտնուլ. խրտնուլ, եւ զարթնուլ) Ի վեր ոստնուլ. ընդոստնուլ. առ ահի ի վեր վազել. ահիւ խուսափել. օցտել. դուրս ցաթկել, վախէն վեր ցաթկել, քաշուիլ՝ փախչիլ.
Դարձեալ կապանքն եւ ոչ հաւանեցուցիչք էին. (Ոսկ. փիլեմ.։)
Ե՛րբ. հի՛զան, երէկ, հերու։ Կրել. հի՛զան, հատանիլ, այրիլ. (Արիստ. ստորոգ.։)
cf. ՀՆԳԵՐԵԱԿ։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ (Պատճառ կրկնակ գրութեանցս է սովորութիւն գրչաց ըստ գաւառական հնչման. մանաւանդ յորժամ ի հին օրինակին իցէ թուանշան. Ե. ՟Ե. զոր ի բարդութիւնս անխտիր հինգ կամ հնգ. ձայնիւ բացատրեն ըստ հաճոյս։)
Պարուրելով եզերք ծովուն զհիւղէն. (Փիլ. ի յովն.։)
θαυματουργία miraculorum patratio, miraculum. Հրաշագործելն, իլն. եւ գործք հրաշալիք. սքանչելիք.
Ձգական եւ կորզական ունելով զօրութիւնս։ Ազդողագոյն եւ ձգական է տեսիլ աչաց քան զլուր ականջաց. (Փիլ. իմաստն.։ Սարկ. քհ.։)
Ձգական եւ ուժգնագոյն քան զմարմին, եւ գիջագոյն եւ կակղագոյն քան զոսկերս ստացաւ զօրութիւն՝ ջիլքն. (Պղատ. տիմ.։)
Ճշմարտախօսել ի վերայ իւրաքանչիւր իրիք ուսեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՄԱԿԱՐԴԵՄ ՄԱԿԱՐԴԻՄ. πήσσω coagulo συμφύομαι coalesco. Որպէս մակարդիւ զանգել. շաղախել. ընդխառնել. կր. զանգիլ. թանձրանալ. միանալ. շաղվել, մալակոնել.
ՄԱՂԿԱՏԵՄ ՄԱՂԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ՄԱՂԿԱՏԻՄ. δάκνω mordeo եւ այլն. որպէս թէ մխելով զժանիս կամ զխայթոց՝ հատանել ծակոտել իբր զմաղ. այսինքն Խածանել. խայթել. հարկանել օձի. կծանել. մորմոքեցուցանել. կր. Հարկանիլ յօձէ՝ կամ մականաւ, այսինքն գաւազանաւ եւ այլն. կրել զցաւ. չարչարիլ. տանջիլ. մորմոքիլ. ցաւագնիլ. խածնել, խօթել, կճել, ցաւցընել. կր. ցաւ քաշել, խշխշալ, մզմզալ.
προσκολλάομαι agglutionor, adhaereo. Նոյն ընդ Մածիլ, մածանիլ, մածնուլ. շաղաշմամբ կռուիլ. կպչիլ, կպչըտիլ, փակչիլ.
Այլս առանձինն քաղաքառուս ի մարդագերութեան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 77։)
Ասէ մեղմական ձայնիւ. որդեա՛կ իմ բասիլիոս. (Ճ. ՟Գ.։)
ՄԻՋԱԿՏՈՒՐ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. μεσοτομέω per medium seco. կամ ա. μεσότομος per medium sectus. Ընդ մէջ կտրել, իլ. մէջքէն կտրել.
եւ չ. եւ կր. իբր ձ. ῤέπω (ի ῤοπή , րոպէ, մէտ). vergo, propendeo κλίνω, ἑκκλίνω inclino, declino. Շրջել ի մի կողմն որպէս զմէտ կշռոց. ծանրել. հակել. թիւրել. խոնարհել. թեքել, իլ. յօժարիլ. խոտորիլ. կուսակից լինել. ակնարկել.
Քանզի յոյժ հաւատացեալ էր այրն, չէր ինչ պիտոյ տեսիլ երեսաց յայտյանդիմանակաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. ըստ Ճ. ՟Գ.։ Իսկ ի բուն օրինակն, յանդիմանակաց։)
Յառաջեաց զնենգութիւն հերովդի՝ տեսիլն հրեշտակին։ Յառաջեաց զհպարտութիւնն ամբարտաւանութեան նորա փելիքս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ ՟Թ. 21։)
Յառաջեսցէ տէր իմ քան զծառայ իւր։ Մտանել ի նաւ, եւ յառաջել յայնկոյս։ Յառաջեցից քան զձեզ ի Գալիլեա։ Յառաջեսցեն քան զձեզ յաքայութիւն երկնից։ Յառաջեաց քան զնա Յիսուս, եւ ասէ.եւ այլն։
Բանս այլ ոչ ախորժէ յառաջիլ. (Ճ. ՟Ը.։)
Զի մի՛ յառաջեսցի (այսինքն ձեռներէց լիցի. ռմկ. առաջ նետուիլ) ինքն իւրովի լինել իրաւագէտ. (Մխ. դտ.։)
Արժանաւորեա՛ զմեզ յարատեւիլ ի պատուիրանս քո. (Մաշտ.։ եւ Ճշ. ձ։)
Նորոգիլ ի տեսութիւնս յիշողականութեանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի բաց յղարկել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Բրս. հց.։)
ՅՈԽՈՐՏԱՄ ՅՈԽՈՐՏԱՆԱՄ. ն. Յախորտիլ. յանդգնիլ. խրոխտալ. խրոխտանօք պարծիլ, եւ սպառնալ.
Յոխորտանալ չարաց։ Իմաստասէրքն աշակերտօքն խրոխտանային։ Ակամայ յոխորտանայ. (Ածաբ.։ Ժղ.։ Սարգ. յկ. ՟Ը։ Փիլ. լին. ՟Դ։)
ՅՈԽՈՐՏԱՄ ՅՈԽՈՐՏԱՆԱՄ. ն. Յախորտիլ. յանդգնիլ. խրոխտալ. խրոխտանօք պարծիլ, եւ սպառնալ.
Յոխորտանալ չարաց։ Իմաստասէրքն աշակերտօքն խրոխտանային։ Ակամայ յոխորտանայ. (Ածաբ.։ Ժղ.։ Սարգ. յկ. ՟Ը։ Փիլ. լին. ՟Դ։)
Եւ մի՛ յաղթահարեալք յորսայս լիցուք։ Մի՛ յորսայս լինելով. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՅՈՒԴԱՅ ՅՈՒԴԱՅԱԿԱՆ ՅՈՒԴԱՅԵԱՆ. Ἱούδα, ἱουδαῖος, -αῖοι Juda, judaeus, judaicus. Ազգն Յուդայի որդւոյ Յակոբայ Իսրայէլի. ցեղն Յուդայ, յորմէ ծագեաց եւ Քրիստոս. այլ յետ Քրիստոսի ի խառնիլ ՟Ժ՟Բ. ցեղից ցրուելոց՝ ամենայն եբրայեցիք կամ հրէայք՝ յուդայեան կոչեցան. եահուտի, եէհուտիմ, ջըֆուտ. յն. լտ. եուտէ՛օս, եուտէ՛ուս. իտ. գղ. ճուտէօ՛, ժիւտ.
Եւ երբեմն իբրու լծ. թ. եօսմա, եօսուն, հէվէս, նէֆս, է որպէս Հիւսիլ անօրէն խառնակութեամբ. Անառակիլ. խառնակիլ. մտանել առ բօզ. պոռնկիլ. շնալ. ապականել. պղծել, իլ. առեւանգել.
Երիտասարդք ի բոզս յօսնուին. (Փիլ.։)
Եւ երբեմն իբրու լծ. թ. եօսմա, եօսուն, հէվէս, նէֆս, է որպէս Հիւսիլ անօրէն խառնակութեամբ. Անառակիլ. խառնակիլ. մտանել առ բօզ. պոռնկիլ. շնալ. ապականել. պղծել, իլ. առեւանգել.
Երիտասարդք ի բոզս յօսնուին. (Փիլ.։)
Նա՛ւանիկ (կամ նա՛աւանիկ) տեսանեմք, թէ չեղեւ ընդունելի. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Նա մանաւանդ եթէ ամենայն իսկ հռետորական փիլիսոփայքն, եւ այլն. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
ՆԱԶԻՄ եւս եւ ՆԱԶԵՄ, եցի. չ. σεμνόομαι gravitatem prae me fero γαυρόω, γαυροῦμαι efferor, glorior, jacto me, superbio. Նազանս ցուցանել. նազելի զանձն համարել եւ ցուցանել. պանծալ. պարծիլ. ճոխանալ. սոնքանալ. փքանալ. սիգալ. եւ խնդմտիլ. խայտալ. ... (լծ. եւ թ. նազլանմագ. պ. նազիտէն ).
Կնոջ մարդոյ այնչափ ոսկի զանձամբ արկանել եւ նազել։ Յայն թատր (երկնից) զարդարեսցին, անդ նազիցին, անդ յօրանայցեն։ Յորժամ չսիգայցես, չնազիցես. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Խրախ լինի ի վերայ միայնոյ իւրոյ հօրն, ցնծալով եւ նազելով եւ հրճուելով՝ աստուծոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Այն ինչ՝ յոր լինի կանխաւ կրեւիլ անձամբ.
Այն՝ որ ամենայնին նախահոգութիւն խնամոյ տանի՝ բնութիւն, բաշխեաց ետ զայս. (Փիլ. այլաբ.։)
Կամաւոր եւ ի նախագահութենէ իբրեւ ի մարտի յաղագս մեղանչելոյ առաջին գոլ հակառակէին. (Փիլ. իմաստն.։)
(Առաքինութիւն աբրահամու), զոր բնութիւն առաջնորդութեամբ եւ նախապետութեամբ մեծարեաց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 13։)
Առ նահատակական հանգիստն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
Առ նահատական հանգիստն. (Փիլ. լին.։)
Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Նաւատորմիլն պատերազմիկ նաւն է. (Լծ. փիլ.։)
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ (Երզն. մտթ.։)
Նաւատորմիլ. ձիակ, կամ ձիական նաւ. երեւի իմանալ նաւ որպէս տրմուղ։ (cf. ՏՈՐՄԻՂ. որ է լծ. ընդ հյ. Տող, թել. ընդ յն. սդօլօս. եւ ընդ լտ. դու՛րմա, որ է ամբոխ)։