quantity.
Ոմանք ամենեւին հեռագոյնք են, եւ կէսք քանիութեամբ մերձեցեալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Քանի;
— ! — եւս! — առաւել՞, how much more! with still more reason.
տե՛ս թէ զայն վասն հայրենի գթոյս տամ քեզ, քանիօ՞ն առաւել յորժամ դու լծակից տացես սիրոյ զհնազանդութիւն քո։ Եթէ զգալի ջրոյ զօրութիւն է զայս առ ի զգալի նիւթքս առնել, քանիօ՞ն առաւել զիմանալի՛ շնորհաց հոգւոյն ներգործութիւն գերազանցէ գնել. (Շ. ՟ա. յկ. ՟Է՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
quantity, number, measure.
Լուեալ զքանիօնութիւն բազմութեան ոսկւոյն, ուրախանայր. (Փարպ.։)
արարչական զօրութեան փրկչին, եւ քանիօնութեան մարմնոյն. (Բրս. թղթ.։)
Ի վերայ քանիօնութեան ամսոյն՝ ուրանօր հանդիպեցաւն՝ հաստատեցաւ. (Շիր. յայտն.։)
cf. Կանովն.
Ամենայն ինչ ժամանակօք եւ քանոնովք եւ չափովք կշռեալ է։ Այլաբանութեան քաննովք։ զքաղաքավարութեան քանունսն։ զգօնութեան քանուն։ Ի վկայս ապաստանին, որոց բանք քանունք էն դատաւորացն։ Բնաւորական քանոնովն վարեցեալ։ Մոլորեալք ի ճշմարտթենէ քանընոյն։ Ծով ըստ քանոնս հրամանի ոչ էանց։ Չափոցն զուգութեան քաննովն յարմարեալ։ Գարնայնոյն եւ աշնայնոյն արդարակ քաննով զուգօրութեան. (Փիլ.։)
cf. Գանգատիմ.
ՔԱՆՔԱՏԵՄ գրի եւ ՔԱՆՔԱՐՏԱԼ. Նոյն ընդ Գանգատել. (լծ. յն. ղօնղի՛զօ γογγίζω ).
Քանքատէին (վատ հեռաւորութեան սրբոյն գրիգորի՝) կարօտեալք ի կայս նորա. (Ագաթ.։)
hiding one's talent.
Որպէս քանքարաթագոյցն սոյնպէս եւ վայրավատնօղն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Քաջաբանիկ.
Հրամայեաց վռամ արծաթ բազում տալ նմա իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն։ Առ ի յիմաստութիւն ճահաւոր՝ գեղեցկագոյնքն ի համբակացն. քանզի զքաջակերպն ասեն եւ քաջաբանս գոլ։ Քաջաբան եւ լի իմաստութեամբ շարադրած. (Խոր. ՟Գ. 65։ Նոննոս.։ Արծր. ՟Ա. 15։)
well-spoken, abounding in words, eloquent, fluent.
Հրամայեաց վռամ արծաթ բազում տալ նմա իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն։ Առ ի յիմաստութիւն ճահաւոր՝ գեղեցկագոյնքն ի համբակացն. քանզի զքաջակերպն ասեն եւ քաջաբանս գոլ։ Քաջաբան եւ լի իմաստութեամբ շարադրած. (Խոր. ՟Գ. 65։ Նոննոս.։ Արծր. ՟Ա. 15։)
bravely, valiantly, courageously, boldly, heroically.
Զյաղթօղ մարտիւ ունելն դիւրոյն զնախնեացն քաջաբար զթագաւորութիւնն։ Անվեհեր քաջաբար նման թռչնոց յերիվարն հեծանէր։ Գնացին ի բաց քաջաբար. վասն զի եւ քաջաբար փախուստ առն հզօրի սաստիկ ահ երկիւղի գուշակէ. (Փարպ.։)
probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
Զքաջաբարութիւն՝ պատուեցին՝ (առաքինիք)։ Աստուածոյ հաճոյ եղեւ. քաջաբարութեան երեւելի յանդիմանութիւն։ Վասն արդարութեան եւ այլ եւս քաջաբարութեան։ Զառն զքաջաբարութիւնն եւ զբարեպաշտութիւն Աստուած արժանի արար ցուցանել։ Քան զքաջաբարութիւն ոչ ինչ է ընտանեգոյն այնոցիկ, որ զրբարի խորհուրդսն առաջի արկեալ է. (Փիլ.։)
fertility, fecundity.
Ամենազան պտղոց քաջաբերութիւն յեգիպտոսի գետոյն։ Ի քաջաբերութիւն ածեալ լինի։ Ըմպելով զքաջաբերութիւնս օրինացն։ Քաջաբոյսքն բազումս ծնանին աւելորդս քաջաբերությամբք. (Փիլ.։)
Զառաքինութեան ծառոց քաջաբերութիւն։ Ի քաջաբերութեանն լիցի ժամանակի։ Արմատն ի ձեռն պաղոյն ցուցանէ զզօրութիւն քաջաբերութեան իւրոյ։ Անդաստանին քաջաբերութիւն։ Ըստ քաջաբերոթեան ամիս. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։ Ոսկ. Խոսր.։ Մխ. դտ.։)
cf. Քաջաբեր.
ՔԱՋԱԲԵՐՐԻ կամ ՔԱՋԱԲԵՐԻ. Նոյն ընդ Քաջաբեր.
well turned.
Զոր ինչ պայծառագոյն եւ տեսանելոյ գեղեցկագոյնիցէ, քաջաբոլոր արասցէ. (Պղատ. տիմ.։)
fine vegetation;
good temper or nature;
happy disposition.
Իսկ մտաց ընդհանուր զի՞նչ այլ, զոր ոչ Աստուած յառաջագոյն գործեաց՝ մտօք սերմանեալ քաջաբուսութիւն. (Փիլ. նխ. ՟Բ։)
very pretty, graceful, charming.
Խուզեալ զքաջագեղեցիկ աշխարհս։ Զի յոլովագոյն զգունոցն ոնի զանազանութիւն՝ քաջագեղեցիկն փաղփեալ ձեւով. (Փիլ. նխ. ՟ա.։ Պիտ.։)
in haste, hastily, diligently, promptly, rapidly, quickly, soon.
Վաղվաղակի փութապէս տագնապաւ հանէ զնա առ ի ծառոյն օրհնելոյ. (Եփր. ծն.։)
thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.
ՓՈՒՇ ՊՍԱԿ. Նոյն ընդ վ.
rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.
Ի խորոց կտրեցից զվէրն զվէրն, եւ ապրեցուցից զձեզ ի փըտոյն։ Զփուտն հանցէք։ Մաշէ զվէրսն, ուտէ զփուտն։ Երկաթ գործւոյն զփուտն եւ զթարախն արգելու։ Հատանիցէք զթարախ վերին, որ զփուտ գործէ ի ներքս։ Այրումն իջանէր, եւ ջերմն ցածեաւ, եւ փուտն խարեցաւ. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. ղկ. Ոսկ. յհ. Ոսկ. փիլիպ.։)
Առնեն կարծրագոյն (կաւ) զլոյծն, եւ երեւի հաստ փուտն. (Սեբեր. ՟Դ։)
broken piece, bit, chip, splinter, fragment;
— կտաւոյ, shearings or flue of linen or cloth, stuff, hards.
Ի կտաւոյն փուրծ ելանէ՝ մինչ քերի, եւ ի մարմնոյն աղտ. (Նար. խր. առ Լեհ.։)
fuchsia;
— ծիրանեգոյն, — coccinea.
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
Զառ ի հարսանիս փոփոխումն ջրոյն ի գինի. (Շ. մտթ.։)
cf. Փոքրկացուցանեմ.
Զվաճառելոյ չափն փոքրացուցիչ, եւ զգնելոյն մեծացուցիչ. (Լմբ. ամովս.։)
to shave;
to trim, to cut the hair;
— զհերս իւր, to cut one's hair, to have the hair cut.
κείρω, ξυράω, ξυρέω . (լծ. քերել, զերծուլ). tondeo, rado. Փոքր առնել զաճեցուն հերս գլխոյն. յապաւել. գերծուլ. կտրել. խուզել. եւս եւ Սափրել. մազը կտրել.
blowing, breath.
Զորդի բան անուանէ. զսուրբ հոգին փչումն Աստուած ասէ։ Ադ ամն առաջին ընկալաւ զփչումն հոգւոյն, եւ պահեաց։ Փչմամբ քո ի նոսա զկենդանացուցիչ եւ զամենազօր հոգիդ քո սուրբ։ Պատշաճս զնոսա յարդարեաց ի ձեռն փչմանն։ Զարդարեցեր բանիւ, փայլեցուցեր փչմամբ։ Ոչ արգելու զնկարիլ սաղմիցն նոցա, եւ զփչումն հոգւոյն նոցա. (Աթ. ՟Ա։ Շ. մտթ.։ Ժմ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։ Նար. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
ուռուցեալ ի փչմանէ օդոյն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
cf. Փռնչեմ.
Փռնչելն՝ առողջութեան նշանակ է, եւ ուղղոյն սրբարար. (Վանակ. յոբ.։)
Փռնգայր իբրեւ զձի խստերախ։ Ի փռնքալոյ նորա կայծակունք հատանէին։ Ոտնատրոփ փռնկալոյն։ Մեծամեծս փքայր փըռնքտալով. (Արծր. ՟Գ. ստէպ։)
to sneeze;
to cry, to bellow;
to neigh.
Փռնչելն՝ առողջութեան նշանակ է, եւ ուղղոյն սրբարար. (Վանակ. յոբ.։)
Փռնգայր իբրեւ զձի խստերախ։ Ի փռնքալոյ նորա կայծակունք հատանէին։ Ոտնատրոփ փռնկալոյն։ Մեծամեծս փքայր փըռնքտալով. (Արծր. ՟Գ. ստէպ։)
vomit;
շուն դառնայ ի — իւր, the dog returns to his vomit.
Քան զշունց փսխածն աղտեղագոյնս եւս փոխեն զտաղակալի բանիցն զգարշութիւնս. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
to pinch, to test the ripeness of fruit.
ՓՏՂԵԼ. Որպէս թէ պտղել. պտեղամբ՝ կակուղ ծայրիւ մատին ճմլել զպտուղ՝ առ իմանալ զհասունութիւն. զի թէ կորիզն մնայ մերկին անշաղախ ի հիւթոց մսոյն, հասուն է.
to save, to redeem.
Ցմեր փրկագործել զբնութիւն։ Կենարար պատարագն փրկագործէ զհոգի եւ զմարմին հաւատացելոց։ Փրկագործէ զեկեղեցի իւր։ Փրկագործելն առաջին մարդոյն։ Միշտ փրկագործի։ Ազատեալ փրկագործեաց զնոսա ի սաստիկ վտանգէն։ Այցելութիւն նորա փրկագործեալ՝ ետ զնոսա ի գթութիւնս առաջի ամենայն գերչաց նոցա։ (Խոր.վրդվռ.։ տօնակ։ Ճ. ՟Ա.։ Շ. բարձր.։ Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։)
redeeming, salutary;
wholesome.
Շահեսցուք զհպելն առ Աստուած, եւ զմիաւորութիւն զփրկական։ Յաղագս փրկական յայտնութեանն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Զխաչն փրկական։ Փրկական շնորհօք։ Անմերձ ի փրկական խորհուրդի։ Որ զփրկական տնօրէնութիւն։ Որ զփրկական տնօրէնութիւն։ Որ զփրկական աւետարանի գուշակելով զխորհուրդ։ Որ ի խորհուրդս փրկականս։ զարիւնդ քո փրկական։ Նշան կոչէ զփրկական զխաչս։ Ի փրկական հաւատն։ Ի փրկական խորհրդոյն։ Փրկական լուսնաւորութեանն։ Բան փրկական։ Ըմպել զարիւնն փրկական։ Աթ. (՟Գ. ՟Դ։ Ագաթ.։ Յճխ.։ Շար.։ Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։ Խոսր.։ Պիտ.։ Նար.։ Սարգ.։)
means of salvation;
of redemption.
Կենդանեաց փրկարան, մեռելոց յոյս յիշատակի։ Որ զողջոյն զօրն՝ թողութեան ցուցեր փրկարան, եւ ոչ կորստեան դատապարտարան. (Անյաղթ բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
cf. Փրկութիւն.
Այլ ոչինչ ինքեանց ունել զկատարելագոյն զօրութիւն առ փրկումն հօտին։ Հոգալոյ զփրկումն հոգւոյս իմոյ. (Նանայ.։ Ուռպ.։)
born of sea-foam (Aphrodite).
Ἁφροδίτη Venus. Ի փրփրոյ ծնեալ, իբր թարգմանութիւն յունական անուան չաստուածւհւոյն տռփանաց՝ Ափրոդիտէ կոչեցելոյ.
resembling froth, foam-like.
Ձիւն՝ փրփրատեսակ եւ սպիտակագոյն։ Ի փբփրատեսակ մարմնոյ նորին թոքոցն։ Զմեղացն փրփրատեսակ ալեացն։ Ի չար հողմոց երբեմն անգնգնապտոյտ փրփրատեսակ ալեացն հանդարտեալ. (Արիստ. աշխ.։ Նիւս. բն. ՟Ի՟Ե։ Խոր. հռիփս. եւ Խոր. վրդվռ.։)
to cause to froth, to cover with foam;
cf. Փրփրամ;
— առ կատաղութեան, to foam with rage, to fume with anger.
Սկսաւ փրփրել, եւ թաւալել առ ոտս սրբոյն. (Ճ. ՟Ա.։)
to hiss;
cf. Փքանամ.
Ինձ մահկանացուիս զի՞նչ արժան է բարձրավիզ լինել փքանալ։ Ի յօդոյն փքանալով։ Ընդ փարթամութիւնդ փքանաս։ Փքացեալ ի ճոխութիւն իւրեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Մխ. առակ.։)
to swell, to be swollen;
to be puffed up, elated, to grow proud, to be swollen with pride, to take a pride in one's successes, to be bloated with pride and presumption.
Ինձ մահկանացուիս զի՞նչ արժան է բարձրավիզ լինել փքանալ։ Ի յօդոյն փքանալով։ Ընդ փարթամութիւնդ փքանաս։ Փքացեալ ի ճոխութիւն իւրեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Մխ. առակ.։)
the thirty sixth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
nine thousand, nine thousandth.
Գիր բաղաձայն Քէ՛ յորջորջեալ. խաչաձեւ նմանութեամբն եւ կոչմամբն նոյն ընդ յն. Χ , քհի կամ խի։ Թաւ է քան զտառսդ գ, եւ կ.
Ք. Ի վերջին տառ ի բնիկ մեսրոպեան նշանագիրս մեր. (զի օ՝ յետ ժամանակաց յաւելաւ ի յունէ փոխանակ համազօր հնչմանս աւ. զորմէ տե՛ս ի տառն Ւ, եւ Օ) այլ քանզի առ յոյնս վերջին տառ է ω մեծ օ՛ ասացեալ, նմին իրի ուր Յայտ. ՟Ա. 8. եւ 10. յունարէն ասի.
Ք. Ըստ ձեւոյն, որպէս յն. Χ , յօրնակ բերի պէսպէս իրաց աղխելոց զիրերօք.
to undo, to unmake, to untie, to loosen, to unbind, to detach, to disjoin, to disunite, to dissolve, to resolve;
to destroy, to demolish, to beat down, to take to pieces, to take asunder, to dismount;
— զկարեալն, to unsew, to unstitch, to rip up;
— զհիւսեալն, to unweave, to unravel;
— զբեռինս, to unpack;
— զբարձս, to dislocate, to put out of joint, to disjoint;
— զազդերս, to make hip-shot, to dislocate one's thighs;
— զոք յաթոռոց, to depose from the throne;
— զբարեկամս, to part, to separate, to sever;
զկնի քակելոյ տօնիցն, the holidays being finished.
Քակեսցես զսեղանն բահաղու։ Քակեաց զամուրս։ Ժամանակ քակելոյ, եւ ժամանակ շինելոյ։ Քակեսցեն զքարինսն։ Քակեալ քանդեցին զպարիսպն։ Քակեաց զհզօրս յաթոռոց։ Քակեցէ՛ք զտաճարդ։ Զմիջնորմն ցանկոյն քակեաց։ Հողմ մեծ ուժգին որ զլերինս քակիցէ։ Քակել զբարձս քո։ Քակեսցին բարձք նորա։ Քակեցաւ անտառն անկախիտ։ Քակեցէ՛ք քակեցէ՛ք, մինչեւ ի հասուցէ՛ք.եւ այլն։
Քակէ զբարեկարգութիւն հոգւոյն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
cf. Քակտումն;
unravelling, solution, enodation.
Ի քակումն արիանոսաց հերձուածոյն. (Առ որս. ՟Ժ։)
totally, to decompose, to destroy;
to dissolve;
to divide, to separate;
քակտիմ — ի փառաց, to lose one's renown.
Զմիաւորեալսն յօդս քակտէ։ Քակտին ամենայն յօգեալ յօրինուածք անդամոցն։ Քակտել եւ խզել զՍուրբ սէրն։ Նախ քան զքակտել հոգւոյ նորա ի մարմնոյն։ Յանջատման հոգւոյս ի մարմնոյս՝ ի քակտել գեղեցիկ շինուածոյս. (Ճ. ՟Բ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։ Յհ. կթ.։ Շար.։)
cf. Քակտումն.
Ի քակտումն արիանոսաց։ Ի քակտումն սկիւթացւոց աղանգդոյն։ Զնախնի աւանդութեան մերոյ խնդրէր զքակտումն։ Նոքաքակտման էին գոծունեայք. (Խոր.։ Ճ. ՟Բ.։ Փարպ.։ Երզն. մտթ.։)
dissolution, decomposition, separation, rupture, destruction, total ruin.
Ի քակտումն արիանոսաց։ Ի քակտումն սկիւթացւոց աղանգդոյն։ Զնախնի աւանդութեան մերոյ խնդրէր զքակտումն։ Նոքաքակտման էին գոծունեայք. (Խոր.։ Ճ. ՟Բ.։ Փարպ.։ Երզն. մտթ.։)
priest, clergyman.
ἰερεύς sacerdos, sacrificus. Երէց. աւագն ի պաշտօնեայս տեառն՝ օծեալ, հաշտարար Աստուծոյ պատարագաւ, քաւիչ ժողովրդեան. որ ի հնումն էր ստուէր, իսկ ի նորումս ճշմարտութիւն. ի յն. եւ լտ. նոյնպէս կոչի եւ չքահանայն կռոց, որ ի մեզ ուրոյն կոչմամբ Քո՛ւրմ ասի.
consecration.
Քան զամենայն օրինաւոր քահանայագործութիւնն պայծառագոյն եւ մաքրագոյն։ Ի ձեռն որդւոյն իւր քահանայադործութեան։ Որ պաշտպանող քահանայագործութեանն բարեխօսութեամբ ընդ աջմէ հօր սրբէ զմեզ օր ըստ օրէ, (Ածաբ. մակաբ.։ Լմբ. սղ.։)
to take orders, to become or to be ordained priest;
to perform the duties of priest.
Նոքա են արժանի հոգւոյն սրբոյ օծման, եւ քահանայանալ Աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ե։)
Որ շնորհացս եւ ճշմարտութեանս քահանայացան, որդւոյն Աստուծոյ արեանս սպասաւորեալ կարգեցան. (Խոսր. պտրգ.։)
to be or become high priest or pontiff;
to perform the duties of pontiff.
Իբրու ի նոյն իսկ յաստուածութենէ քահանայապետիլ նոցունց։ Երիցագոյնն եւ մերձ առ Աստուած իմացութեանց բարեզարդութիւն ի կատարողապետականէն լուսափայլութենէ քահանայապետեալ. (Շ. հրեշտ.։ Դիոն. երկն.։)
sacerdotal order or function.
Զի յառաջագոյն իսկ ի կարգս քահանայավարութեանն իւրաքանչիւր ոք տարեալ հաստատ եսցի. (Յհ. կթ.։)
temple, church, holy place;
priest's residence.
Առաջի սրբոյն բեմին դնէ զնա յանցս քահանայարանին։ Թաղեցին զնա ի վկայարանի սրբոց առաքելոց ի ներքս ի քահանայարանին՝ առաջի սուրբ եւ աստուածընկալ սեղանոյն։ Քահանայարանն պատառէր զձորձս իւր (տաճարան զվարագոյր)։ Արարեալ քահանայարան զգարեզին։ (Դիոն. եկեղ.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. օրին.։)
to ordain priest.
Ձեռին իմն երեւեալ ըստ օրինի քահանայապետին, եւ ըստ խորհրդոյն քահանայացուցանել զնա։ Ի մարմնական շահավաճառութեան պէտս քահանայացաք, եւ քահանայացուցաք. (Նիւս. ՛խսքանչ։ Լմբ. պտրգ.։)