people, men, folks, persons;
աւագ —, nobility, noblemen, gentlemen.
• Այս մեկնութիւնը տուաւ նախ ՀՀԲ. Նոյնն է հասկանում նաև ՆՀԲ՝ մեկնե-տվ «որք, ոյք կամ արք, իբր այրեար»։ նոյնը դարձեալ Այտնեան, Քնն. քեր. 79։ Bopp, Gram. comp. 2, 37 կասևա-ծով այր բառից է դնում։-Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 11՝ մեկնում է վերի ձևով և որ դնում է նոյն ընդ այր, լտ. yir։ Եա-զըճեան, Պատկեր 1890, էջ 198-209 որ «քաջ, քաջարի մարդ», հնագոյն ուր ձե-ւից, արականն է ուրհի բառի և գալիս է սանս. vira բառից։ Patrubány SA 1, 195 -եար յոգնակերտ մասնիկով որ բա-ռից, որի հետ նոյն են յն. ὄροόω, հհիւտ órr, հսաքս. aru, անգսք. earu «ժիր, կորովի»։ Մառ, Гpaм. др. aрм. яa 92 և ЗВО 1, 172-3 իբրև իր գիւտն է դնում -եար յոգնակերտով՝ որ «իշխան» բա-ռից. այս վերջինը կցում է *րար բառին որ գտնում է նաև նախարար բառի մէջ և երկուսը միասին հանում է զնդ. ratu. պհլ. radh «իշխան» ձևից. սրան իբր ապացոյց է համարում իրանեան Ναγօ-ραγαν, [arabic word] Nax*argān, [arabic word] naxa-vār տիտղոսներն ու անունները, որոնք հյ. *նախաւար ձևից դնելով՝ կցում է նախարար բառին։ Գ. Փառնակ, Անա-հիտ 1904, էջ 26 բաբել. ur «եղբայր, օգնական»։ Patrubány ՀԱ 1906. 5ճ հնխ. orior-es «ծնունդք, սերունդք» բա-ռից, իբր լտ. origo «ծնունղ», orioτ «յառնել», յն. ὄρνυμι «շարժել», հլ. ւառ-նել ևն։ Pedersen. Ցուց. դեր. 36 նոյն է համարում իր<իւր դերանուան հետ. հմմտ. ձևի համար՝ հյ. որիշ, որոյն, ի-մաստի համար՝ ռուս. լեհ. չեխ. osoba «մի անձ», որ հսլ. soboja փոխադարձ դերանուան գործիականն է։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 223 արմատր դնում է որ «մի անձ»՝ տարբեր որ յարաբերականից և որ կենդանացած է համարում որն որ «այն անձը որ» ձևի մէջ։ Սագըզեան ՀԱ 1909,
• 334 սումեր. uր «որ, մարդ» և հյ. որ։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. eri «մարդ», 408 սումեր. ur «մաոռ»։ Պա-տահական պիտի լինի վրաց. ერი երի, ჭერი հերի «ժողովուրդ», որ դնում է Ա-ճառ. Արրտ. 1910, 181 և որ չի ընռու-նում Ա. Շահնազարեան, Արրտ. 1910, 572։ (Վերջինս ասում է թէ որեար գոր-ծածւում է միայն ազնուականների հա-մառ. ճիշտ չէ այս. հմմտ. Ծն. լդ. 21, 22, Սարգ. բ. յհ. Անկ. գիրք առաք. 306, բոլորն էլ սովորական մարդոց համար գործածուած. առաջին երկուսի դէմ էլ յն. ἀνϑρωποι, հմմտ. մանաւանը ծառա-յորեար բառը, որ ցոյց է տալիս թէ ծա-ռաների համար էլ կարելի է որեար ա-սել)։ Grammont MSL 20, 224 ցեղա-կից է դնում որ յարաբերականին։ Ղա-փանցեան, Նոր ուղի 1929 յնվ. էջ 339 որ «իշխան, տէր»։
Հայք այնպիսի որեարով մեր էին։ Աւաք պարսիկ որեարոյ ի ներքս կալ։ Ընթացեալք ի յառաջ նախարարագունդ որերոյն։ Հաւանեցուցանել զմիտն որերոյն։ Որեար աւազակ եւ անպիտան՝ հացկատակք եւ վատատոհմիկ։ Որպիսի՛ որեար էին։ Զայնպիսի որեար։ Այրընտիր որեարն։ Շա՛տ լաւ որեար կոտորեցին։ Եւ այլ պարսիկ որեար։ Եւ այլ պարսիկ որերով։ Լինէր խորան մեծ լցեալ սաստիկ որերով։ Եւ ի մէնջ որպէս ի ծառայ որերոյ գո՛րծ խնդրեցէք եւ հպատակո՛ւթիւն. (Փարպ.։)
vine;
cf. Զամբիղ;
colocynthis;
coloquintida, bitter apple (purgative);
բեր —ոյ, grapes;
տերեւ —ոյ, vine-leaf;
ուռ —ոյ, vine-tendril;
յօտք —ոյ, vine-branches, vine-cuttings;
թօթափել or քաղել զտերեւս —ոյ, to strip away the superfluous vine-leaves.
• ՆՀԲ որդի բառից։ Lag. Urgcsch 730 և Ges. Abhd. 172 կցում է սանս. և յն. ձևերին։ Muller SWAW 38, 579 ևն ն բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 232 ասում է թէ սպասելի էր հյ. *հորդ ձևը (նախաձևը ընդունելով port-)։ Bugge, Btrg. 10 նախաձևը դնում է *porthu-և ո՛չ *portu-։ Այս մեկնութիւնը անա-պահով է համարում Հիւբշ. 483։-Հիւնք. որոջ բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm կցում է հաթեան մի բառի, որից միայն pa... նախավանկն է կարողանում կար-դալ։
• ԳՒՌ.-Մկ. տրթիկ, Վն. վորթիկ, Սլմ. վորթիկ, Ղրբ. վըէրթ, Մրղ. վըիրթիկ', Ախց. Կր. հօրթ, Ալշ. Մշ. հօրթիգ, Խրբ. հօրթ. հօր-թուգ, Տփ. հուրթ, Սվեդ. հիւրթ, Ասլ. հէօ՞րթ, հէօ՝ր* Հմշ. հէօշտ, Ագլ. ա՛ռթուկ, Երև. ֆօրթ, Սչ. ֆօրթ, ֆըրթ, Սեբ. ֆէրթ, Ննխ. (գիւղե-րում) ֆօրդ՝, ֆօշդ՝ (Արդուինում հորթ նշա-նակում է «արջի թոժիւն»)։ Նոր բառեր են որթանոց, որթկաթող, որթկանխոտիկ, հոր-թաթոկ, հորթաթող, հորթամայր, հորթատել, հորթատուն, հորթարած, հորթոտիլ։
• . ո հւ. «կողով, քթոց» Սղ. ձ. 7. Խոր. գ. 27. էր ընդ եղբ. 44. որից որթաւոր «մէջ-քին կողովով մշակ՝ որ աղբ ևն է թափում» Ոսկ. եփես. 782։-Նորայր, Յուշարձան 168 ուղիղ ձևը համարում է որդ։
• ՆՀԲ հանում է որթ «խաղողի որթ» բառից, իբր սրա ճիւղերից շինուած։ Տէրվ. Նախալ. 70 կցում է սանս. kart, յն. ϰάρταλος «կողով», լտ. crates «հիւս-կէն գործուածք, վանդակ», գոթ. haurds «պատած տեղ, դուռ» բառերին, իբրև հնխ. kart «հիւսել» արմատից։
male.
• ՆՀԲ յն. ვροην «արու» և ὄρχις «ϰ մորձիք» բառերի հետ։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. KZ 23, 25 և 33։ Տէրվ. Altarm. 56-57 այս մեկնու-թիւնը մերժելով՝ կցում է արձակ ար-մատին, որ տե՛ս։ Müller SWAW 86, 286 վերի ձևով։ Հիւնք. յն. ἀροην-ից որձ, իսկ որձաքար դնում է յորձանք, յորդ ևն բառերի հետ։ Սրմագաշեան, Արմէնիա ամորձատ կցում է ռում. amortit «թմրութիւն» բառին։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uru «արու» բառի հետ։ Ղափանցեան ЗВО 23, էջ 352 ամորձիք բառի մէջ ամ-=է համա-րում զնդ. yama «զոյգ»։
• ԳՒՌ -Մշ. որձ՝, Խրբ. օրձ', Մկ. ւորց, Սլմ. վորց, Ախց. Կր. վօրց, Ալշ. տոց, Ջղ. Վն. վոռց, Երև. վօոց, Շմ. Սեբ. վէրց, Սվեդ. վըրց, Մրղ. վըերց, Հմշ. էօյց, Գոր. Ղրբ. վըէրց, վըրց, Ագլ. իւռձ.-որից որձակ «աք-լոր» (<Ջղ. վորձ'ակ, Ղրբ. վըէ՛րցակ, Ագլ. է՛ռծmկ), որձակականչ, որձաբողկ, որձաձի. որձանաճուտ, որձայ, որձատու, որձեոեն որձլեզու, որձխոտ, որձռիլ «բոյսը սերմի եր-թալ».-Ալշ. օռծա «ծաղկի զոխը, որձաւ»։
cf. ԱՐՈՒ. էրքէկ. յն. ա՛րսէն կամ ա՛րսին. (որպէս եւ օ՛րխիս, է ամորձիք. ձուանք)
Խաշինք ունի՝ անթիւ բանակ, շատ գէր ձիան՝ որձ ու մատակ. (Շ. առակք.։)
intimate, cordial, confident, familiar;
favourite;
— ծառայ, true or faithful servant.
• = Կազմուած է -րիմ մասնիկով, ինչպէս հաւատարիմ, ոխերիմ. յօդակապը (ե փոխա-նակ ա) ցոյց է տալիս՝ որ արմատի բունն էր -ի որով արմատը կլինի *մտի-։
• Աւետիրեան, Քերակ. 1815, էջ 231 -րիմ մասնիկով միտք բառից, իբր «մէկ միտք կամ սիրտ ունեցող»։ ՆՀԲ հաւա-տարիմ մտօք։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 48 պհլ. mat «Mithra» բառից։ Տէրվ. Նա-խալ. 99 սանս. mith, mitra «բարե-կամ», զնդ. miϑra, պրս. mihr ձևերի հետ՝ հնխ. mit «միատեղ՝ մտերիմ լի-նել» արմատից։ Հիւնք. արմատը հա. մարում է մուտ «մտնել»։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 225 միտ (=մի՛տք) բա-ռից։ Մարքվարթ REA 8 (1898), 218 միտք բառից -րիմ մասնիկով։
Որ մտերմացն հանդէսս յայտնէ։ Զմտերիմ սէրն ցուցանեն։ Մտերիմ սիրովն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ի. ստէպ։)
dregs, lees, remains, grounds, sediment, dross, faeces, residuum;
slime, mire, mud, ooze;
— գինւոյ, tartar;
cf. Գինեմրուր;
— իւղոյ, dregs, lees of oil;
— մաղձային, biliary calculus;
— միզական փամփշտի, stones in the bladder urinary calculi;
մաքրել զ—, to refine, to clarify, to purify;
— տալ, to cause great grief or pain, to cause to suffer;
to throw a slur or stigma on, to affront, to traduce, to slight, to revile, to injure;
cf. Քամեմ.
• , ո հլ. «դիրտ, տկուք, մի բանի տակին նստած կեղտը, ցեխը» Սղ. հդ. 9. Ես. իե. 6. Եզն. Ագաթ. որից մրրախառն Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 21. մրրական Ոսկիփ. Երզն մրրատեսակ Վրք. հց. Շնորհ. մրրիլ Վեցօր. 59. Շիր. 42 (սխալ տպ. մրրկեալք). մրրու-թիւն Շիր. մրրուկ Արշ. անմրուր Փիլ. ել. գինեմրուր Վստկ. 218. մրրգոյն «մրուրի գոյն աւնեցող» Վստկ. 188.-Մրուր բառը հին լեզուի մէջ նշանակում էր նաև «օդի պղտո-րութիւն, փոթորիկ» և այս իմաստով մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Եփր. վկ. արևել. (Սոփերք Ի. 91). «Օդք սուգ զգեցեայ բարկութեամբ շնչէին և ի պարզ յստակու-թենէն յարամուր և ի մրուր և ի մրրիկ դառ-նային»։
• ՆՀԲ մուր բառից։ Muller SWAW 42, 257 և lusti. Zendsp. 237 զնդ. mrura ռամուռ. թանձր»։ Տէրվ. Լեզու 45 և Նա-խալ. էջ 99 կրկնուած մուր բառից, իբրև մուր-մուր>մրուր։ Հիւնք. նոյնպէս մուր բառից։ Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 մուր բառի հետ՝ յն. μέλας «սև», հիռլ. mrecht «կեղտոտ» ևն։ Petersson KZ 47, 280 կցում է մօր «ճահիճ» բառի հետ, որի մեկնութիւնը տե՛ս առանձին։ Pokorny 2, 252 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և միաժամանակ յիշեցնում է որ չպէտք է դնել *mör-u-ro-, իբր յն. μορύσσω «սևացնել, կեղտոտել, ապակա-նել», հնխ. mer-«սևացնել» արմատից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել են ՆՀԲ և Տէրվ. որ լաւ ուշադրութեան չէի առել։
Որ ինչ մրրախառն էր ի նմանէ, յայնմ մրրոյ են (ասեն) չարիք մարդկան։ Նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է (այսինքն յն. հիւլէ, եւ նիւթ եւ անտառ եւ մրուր. եւ տիղմ) (Եզնիկ.։)
tempest, storm, foul weather;
— ծովու, squall, gust of wind, high wind;
— հողմոյ, blast, hurricane, whirlwind, tornado;
— ծխոյ, dense smoke, cloud of smoke;
— բոցոյ, volume of flames.
• , ի-ա հլ. «ծուխ կամ գոլորշի». այս իմաստով հմմտ. Մն. ժթ. 28 «և ետես և ահա ելանէր բոց երկրին իբրև մրրիկ հնո-ցի»=յն. ὥοεὶ ἀτμὶς ϰαμίνον «իբրև գոլորշի հնոցի». (այլուր ծուխ. հմմտ. Ել. ժթ. 18. Եւ ելանէր ծուխ նորա իբրև զծուխ հնոցի=յն. ὥοεὶ ϰαπνός ϰαμίνου)։-Այս իմաստից է յա-ռաջանում «մէգ, մշուշ, ամպ» նշանակութիւ-նը. հմմտ. Սարգ. բ. պետր. դ. էջ 454, որ մեկնելով բ. պետր. բ. 17 «Այսպիսևոն ևն աղբևրք անջրդիք և մէգք վարեալք ի մրրկէ» (իմա՛ փոթորկից քշուած ամպեր, անգլ. clouds that are carried with a tempest, յն. ձπὸ λαίλαπος ἐλαυνόμεναι) հատուածը, գո-րում է. «Աղբեր նմանեցուցանէ՝ որ զջուր ո։ ունիցի և մրրկի սաստկապէս վարեցելոյ ի հողմոյ՝ որ զցօղ երբեք յերկիր ոչ ցօղէ, այլ զոր օրինակ աղբիւր անջրդի ոչինչ օգտէ ծա-րաւելոց, և ոչ մրրիկ առանց ցօղոյ՝ ծարա-ւուտ երկրի»։ Սրանց մէջ մրրիկ նշանակում է «ամպ»։ -Երրորդ նշանակութիւնն է «փոթո-րիկ, ալեկոծութիւն» ՍԳը. որից մրրկիլ. ՍԳր. մրրկել Բ. մկ. ժբ. 22. մրրկածին Ագաթ. մրրկածուփ Նար. կուս. մրրկախառն Մծր. ևն։ -Կայ վերջապէս մրրիկ մսոյ «եփուող մսի փրփուրը, քափ» Վրք. հց. ա. 701 (նո-րագիւտ բառ)։ -Մրրիկ բառի առաջին և եր-րորդ նշանակութիւնները մեկնելով Սարգ. յկ. ժ. էջ 146 ա՝ գրում է. «Մրրիկ ասէ զայն որ յետ պարզոյ և ջերին ժամանակի յան-կարծակի երևի ի խստութենէ ամպոց և ի սաստկութենէ հողմոց և յամենայն կողմանց մութ և խաւար գործէ արգելեալ զճառա-գայթս արեգականն... և կամ դարձեալ մրրիկ ասէ զբորբոքումն հնոցին»։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 105 ալ-բան. mura, հսլ. burja «փոթորիկ»։ ՆՀԲ «մրուր կամ մուր ցնդեալ յօդս»։ Տէրվ. Լեզու 1887, 45 և Նախալ. 99 մրուր բա-ռի նուազականն է։ Հիւնք. մրուր բառից։ Ալիշան, Հին հաւատք 216 հնդ. մարուտ «բարի հողմ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. imiri «մրրիկ»։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալ-բան. mourē «հիւսիսի ծով», որ չի կա-րող կապ ունենալ։
Ելանէր բոց երկրին իբրեւ մրրիկ հնոցի։ Մրրիկ ծխոյ։ Իբրեւ զմրրիկ էք։ Այս մրրիկ բաժին նոցա։ Շուրջ զնովաւ մրրիկ յոյժ։ Հալածեսցես զնոսա մրրկաւ քով։ Կործանումն ի նմանութիւն մրրկի գայցէ։ Մրրիկ հողմոյ շնչեսցէ ի թեւս նոցա։ Իբրեւ զփոշի՝ զոր տարաւ մրրիկ։ Ի մրրկէ հալածեալ։ Իբրեւ զմրրիկ հոսեսցէ զնոսա։ Ասէ տէր զյոփ ի մրրկէ եւ յամպոյ։ Եղեւ մրրիկ մեծ ի ծովուն։ Իբրեւ զնաւավար ի մէջ բազում մրրկի.եւ այլն։
step mother.
• ԳՒՌ.-Շտ. մուրու մէր, Բլ. Մշ. խորթու-մուրու, նաև Մշ. մուրի «խորթ»։
Ունէին մօրու կռապաշտ. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Լ.։)
cf. Յագուրդ;
satiated, sated, glutted, cloyed, full;
—, ց-, to satiety, to one's fill, to the full;
ց— ուտել եւ ըմպել, to eat and drink one's bellyful.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sāw-արմատից սրա պարզական ձևն էր հնխ. sā-, sə-«կըշ-տառնեւ». որի ժառանգներն են յն. ἀο<ἀfω «կշտանալ», ἀατος «անկուշտ», ἀδην «ցյագ, բաւական», ἀμεναι «կշտացնել», ռնգականի ներմուծումով՝ վեդ. a-sinváh, á-sinvan «անկուշտ», t աճականով՝ լտ. satis «բաւա-կան», satur «յագեցած», լիթ. sotùs, գոթ. soϑ, saϑs «կուշտ», հբգ. sat, գերմ. satt «կուշտ», հիռլ. saith «յագուրդ», sathech «կշտացած». նոյնը u աճականով դարձել է *Su, որի վրայ աւելանալով նոյն t աճակա-նը՝ հսլ. sytu, ռուս. cытъ, լեհ. syty «լա-գեցած, կուշտ» (Pokorny 2, 444, Boisacз 2, 13, Walde 680, Ernout-Meillet 857. Trautmann 250)։ Հայերէնը յառաջանում է նոյն պարզական sā-արմատի աճած sau-, saw-ձևից w>գ սովորական ձայնափոխու-թեամբ և յ նախդրի յաւելումով, որ յետոյ, միացել է բառին, այնպէս որ կարելի է եղած ասել ցյագ։
• Lag. Urgesch. 994 հմմտ. զնդ. haghdhafhu «յագուրդ»։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 6ճ. որ համեմատում է յն. άω և սանս. as բառերի հետ։ Հիւնք. հաց բառից։ Bug. ge KZ 32, 21 սանս. av, ávati «յա-
• ռաջել, հաճել, յագիլ»։ Karst, Յուշար-ձան 427 թրք. toq, toy «կուշտ»։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet BSL 22, 20՝ Տէր-վիշեանից անկախաբար։
Ոչ հաց եւ ոչ ջուր յագ ո՛չ ընդունէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ զի կերակուր առ յագոյ սակաւ էր, առ թռչունս կենդանիսն հայել ուսոյց. (Երզն. մտթ.։)
obstinate, stubborn, self-willed, wilful, headstrong, sullen, restive;
tenacious.
• ՆՀԲ «այն՝ որ յամէ յառս և ւառածս իւր, կամ համայն յարեալ, լծ. լտ. te, merarius»։ Տէրվ. տես յամ-ել։ Հիւնք. համար բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23 352 յամել բայից։ Պատահական նմա-նութիւն ունի կիրգիզ. [arabic word] omrau «յա-մառ» (Будaговъ 1, 158)։
φιλόνικος pertinax, contentiosus θρᾶσυς καὶ τολμήτης temerarius եւ այլն. Այն՝ որ յամէ յառս եւ յառածս իւր, կամ համայն յարեալ է ի խորհուրդս իւր. խիստ եւ պինդ մտօք եւ կամօք՝ խստապարանոց. յաղթասէր. յահուր. յանդուգն. կամապաշտ, պնտագլուխ .... (լծ. լտ. դէմէռա՛րիուս, եւ այլն).
Խիստ էր եւ յամառ յոյժ։ Յամառ եւ անզգամ եւ անմիտ ժողովուրդն։ Ոչ անհնազանդ եւ յամառ գտաւ։ Ոչ յայտնեաց, զի մի՛ լրբեսցի եւ յամառ լինիցի. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։ ՟Բ. 1։)
rumination, chewing the cud;
thought, meditation, reflection;
— ածել, բերել յ—, cf. Որոճեմ;
ազգի ազգի —ս որոճել, to ruminate or meditate upon, to think over, to revolve in one's mind.
• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. rod-ար-մատից։ Այս արմատի ժառանգորդներն են սանս. [other alphabet] rad, rádati «քերել, փորել, կրտ-րել, կրծել», [other alphabet] radana «ատամ», լատ. rodo «կրծել, պատառոտել», dentem dente rodere «ատամները ծամել, ծնօտները զուր յոգնեցնել», rādo «քերել, փորել, ճանկռել. փոցխել, ածիլել, խուզել, կտրել», կիմր rhathu «հարթել, յղկել», rhatheil «խար-տոց», rhath «հարթավայր», բրըտ. raza «ածիլել», հբգ. rāzi «կծուահամ», ինչպէս նաև «առնէտ» (բուն «կրծող») նշանակող հբգ. ratto, մբգ. ratze, գերմ. Katte, հոյյ, rat, rot, անգսք. raett, անգլ. rat, դան. rotte, ֆրանս. rat, իտալ. ratto։ Այս բոլորը տալիս են հնխ. rēd-, rōd-արմատները. հյ. որոճ եթէ պատկանում է այս խմբին, ենթադրում է rod-. դժուարութիւն է հանում միայն ճ, որ կարող էր յառաջանալ di ձևից, բայց աոհա-սարակ այս ձայնի հնդևրոպական ծագումը անստոյգ և անորոշ է։ Բառասկզբի ո-ան-շուշտ յաւելուած է՝ ր-ի պատճառաւ, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. արոճ, որի նախաձայնը նոյն յաւելուածի աւելի սովորական կերպա-րանքն է։ Հմմտ. Walde 639, Pokorny 2 369, Kluge 387։
• «ուլունքի նման մի խեցեմորթ, որ գետափներումն է գտնւում». ունի միայն ՀՀԲ. աւանդուած է միջին հայերէնում օրոճ ձևով (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. porcelai-ne բառի տակ). գտնում ենք նաև գաւառա-կաններում. ինչ. երուճ Ասլ., օրոճիկ Բլ. Մկ. Մշ. Նբ., օրօճ Խտջ. Ջղ. Սլմ. (հմմտ. Նորայր. Բանաս. 1901, 127). յետին հեղինակներից գիտէ բառս Սալաձ. տող 62 (Բանաս. 1901, 92)։ Որոճ նշանակում է նաև «մի տեսակ բոյս, genista, genêt (տե՛ս Արթինեան, Ա-ծաշնչի տունկերը, էջ 27-33), genista al-bida W var. armeniaca Stach» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 224)։ Այս նշանա-կութիւնը յառաջացած է նմանութեամբ բոյ-սի որոճիկի նման ծաղիկների, «որոնք գրե-թէ լերկ անտերև ծղօտներու վերև անկոթ փունջեր կը կազմեն»։ Բառս բոյսի նշանա-կութեամբ գործածում է Բժշ. «զայն որոճն՝ որ ի Մսրայ կուգայ» ըստ ՀԲուս. § 3258, որ և յիշում է թէ բառը այս երկրորդ նշանակու-թեամբ պահում են մինչև այժմ Ջուղայեցիք (կասկածելի1) և Պոնտացիք։ Բոյսի իմաս-տով ունի Վրդ. անեց. 18. «Առ բարդութիւն որայի և հասկին. ի ցնծաբեր որոճդ և ի յիշումն կենաց հացին»։ (Ըստ Արթինեան՝ անդ՝ որոն բոյսը գործածւում էր արաբպ-կան բժշկութեան մէջ, այժմ էլ հանում են նրանից spartéine կոչուած դեղը, որ սրտի կանոնաւորիչ է)։
Յիմանալի որոճս մտաւորական խուզմանն՝ յաճումն հոգեւորական պատրաստէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
belly, paunch;
womb, uterus, matrix;
պտուղ —ի, fruit of the womb, child;
հերձումն —ի, gastrotomy;
կարան —ի, gastroraphy;
կերակուր —ի, belly-timber;
յագուրդ —ի, bellyful;
ծառայ —ի, gastrolater, fond of one's belly, dainty;
կաղ յ—է մօր իւրոյ, born-lame, lame from the womb;
խճողել զ—, to cram or stuff one's belly or guts, to glut oneself;
գնալ ի վերայ —ի, to go upon its belly, to crawl along;
անկանել ի վերայ —ի, to fall down flat on the face;
աստուածացուցանել զ—ն, to make a god of the belly;
որոց աստուած —ն իւրեանց, whose God is their belly;
ցաւէ — իմ, my stomach aches.
• ՆՀԲ «որով այն, զի նովաւ կեայ եամ ծնանի կենդանին»։ Տէրվ. Նախալ. 106 կցում է սանս. ulva, լտ. volva, vulv4 հոմանիշներին։ Մառ ЗВО 5, 319 և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. uduϑwarə «փոր» բառի հետ՝ իբր *որոհվայն։ Bug-ge, Btrg. 26 և KZ 32, 2 համեմատում է սանս. gárbhas, զնդ. garewa, յն. δελφύς, δολφός «փոր, արգանդ» բառերի հետ, -այն համարելով մասնիկ, իսկ վ դնելով bh-ից։ Նոյնը կրկնում է Johans-son BВ 18 (1892), 22։ Հիւնք. էջ 202 դնում է լտ. vigor բառից կորով, որից կորովի, որից գորով, որից անագորոյն և որովայն. իսկ էջ 348 որովայն դնում է արմատ, որից գորով, որից կորով։ Bartholomae IF 5, 228 մերժում է զնդ. uruϑware «փոր» բառի հետ համեմա-տութիւնը։ Patrubány SA 2, 277 և Բա. նաս. 1902, 151 հնխ. srp «սողալ» ար-մատից, հմմտ. սանս. sarpati, լտ. serpo ևն. հայ բառի հին նշանակութիւնն էր «սոռառող»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37, 40 ով և այն մասնիկներով՝ որ<իւր ար-մատից, իբր «իւր անձն». արմատի հա-մար հմմտ. որ-եար, մասնիկների հա-մար էլ հմմտ. հոլ-ով, ուն-այն։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 90 հսլ. atroba «փոր» բա-ռի հետ է կցում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 22։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. murub «փոր». Persson IF 35, 211 յն. ὄρύα «աղիք». լտ. arvīna «ճարպ», հոմեր. ούρός «փոս», լիթ. urvas «խոռոչ, ծակ» ռա-ռերին ցեղակից։ Pokorny 1, 182 հնխ. oreu «աղիք» ձևի տակ յիշում է այս մեկնութիւնը, բայց առաւելութիւն է տալիս Lidén-ի մեկնութեան։ ՈՐՈՏ «ամպերի գոռգոռոցը» Զքր. կթ. ք. հց. Յայսմ. որից որոտալ ՍԳր. Ագաթ. ոտաձայն Եղիշ. որոտընդոստ Ագաթ. Եփր.
Զոր կինն այն որոշեաց (զերանութիւնն), եւ ետ միում որովայնի, առ զնա տէրն մեր, եւ եդ ի վերայ ամենայն որովայնից. (Իգն.։)
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
• Տէրվ. Altarm. 23 սանս. vraja «փա-րախ, ախոռ», իսկ էջ 84 գոթ. ligr,
φωλεός fovea, lustrum. Դադարք գազանաց եւ էրէոց. կաղաղ. մորի. բայոց. գազանի բուն. ին.
chase, hunting, hunt, sport;
prey;
venison, game;
զբօսանք —ոյ, field-sports;
եղանակ —ոյ, shooting-season;
այր հմուտ —ոյ, skilful hunter, a good sportsman, a mighty huntsman;
պահապան —ոյ, game-keeper;
— ձկանց, fishing, fishery;
— թռչնոց, shooting, fowling;
— աղուեսուց, fox-hunting;
— վագերց, tiger-hunting;
— հեծանել, to go a hunting or shooting;
յ— ածել, to shoot wild beasts.
• πὄρϰος), իռլ. orc, հբգ. farah, անգսք. feark, լիթ. paršas, հսլ. prase, ռուս. norosiá, լեհ. prosie, հպրուս. prastian հոմանիշները (Walde 600, Pokorny 2, 78)։ Կարելի էր հայ ձևն էլ դնել այս բառերի շարքում՝ նախաւոր իմաստը համարելով «խոզ»> «որսի կենդանի»> «որս»։ Այս կարծիքս յայտնել եմ Meil-let-ին, որ սակայն մերժեց, առարկելով թէ 1) հնխ. pork'os միշտ «ընտանի խոզ»ն է, հակառակ հնխ. sū-(>լտ. sūs, յն. όs, զնդ. hū-, ալբան. ϑi, քուչ. suwo, հբգ. su, անգսք. su, հհիւս. syr, աւելի յետոյ գոթ. swein, գերմ. Schwein, ռուս. cвинья ևն) բառին, որ նշա-նակում է թէ՛ ընտանի խոզր և թէ վայ-րենին. 2) հնխ. pork'os բառը պահուած է միայն իտալական, կելտական, գեր-մանական և բալթիկ-սլաւական լեզու-ներում, և չի գտնւում արիական, թո-խարական, յունական խմբերում. ըստ այսմ յատուկ է արևմտեաններին և ո՛չ արևելեաններին, հակառակ su-բառին, որ ընդհանուր է բոլոր հնդևրոպացոց. 3) եթէ ֆինն. porsas և վօգուլ. pūrys «խոզ» բառերը փոխառեալ են հնդևրո-պական լեզուներից, անհրաժեշտ չէ են-թադրել թէ փոխառութիւնը կատարուած է արիական խմբից. կարող է լինել և բալթիկ-սլաւականից (այս բոլորի մա-սին հմմտ. Meillet BSL հտ. 23, л 71. էջ 60, Esquisse lat. էջ 41 և Dial. ind. էջ 19)։
• ԳՒՌ.-Մշ. որս, Ագլ. ուրս, Տփ. հուրս վուրս, Գոր. վէրս, Ղրբ. վրէրս, վըրս, Հմշ. էօյս (սեռ. օյսի), Երև. ֆօրս (<հորս), բա-յական ձևով էլ՝ Սվեդ. իրսիլ «որսալ»։
κυνήγεσις, κυνήγιον venatio. մանաւանդ θήρα , θήρευμα, θήραμα, ἅγρα . իսկ Որս ձկանց՝ ասի եւ captura, piscatio. Ըմբռնումն էրէոց թռչնոց եւ ձկանց, գործեօք կամ հնարիւք. որսալն. որսորդութիւն. եւ Որսալի կամ որսացեալ կենդանին. ... cf. ՆԱԽՃԻՐ.
Եւ էր եսաւ այր հմուտ որսոյ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 27։)
vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է ուխ (1) նախդիրից։ ՆՀԲ «լծ. այլազս. ագթ, ահթ, ուհտէ, ուհտէթ, վատ, վա-նիէթ, լն. էւխի՛, որ և աղօթք, լտ. pactum»։ Peterm. 21, 27 լտ. nactum։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 փոխառեալ է դնում լտ. pactum բառից։ Lag. Urgesch. 343 զնդ. aoxta. սանս. ukta։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 ա-ռաբ. ahd բառի հետ։ Պատկ. Изсльа. էջ 9 զնդ. uxta և սանս. ukta։-Spiegel. Huzw. Gram. 191 զնդ. uxti։ Müller SWAW 42, 255 և 44, 565 զնդ. uxti, սանս. ukti։ Justi, Zendsp. 60 զնդ. uxti ձևի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 փոխառ-եալ զնդ. uxti-ից։ Տէրվ. Նախալ. 105 համեմատելով զնդ. uxti և սանս. ukti ձևերի հետ՝ չի կարծում թէ բնիկ է։ Հիւնք. արաբ. ուհտէ, ահտ։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գոթ. aiths, հիռլ. oeth, հ. բրըտ. ut «ուխտ» ռառե-րի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Այս ձևերը նոյն են ռեոմ. eid. հոլլ. eed, անգլ. oath ևն հոմանիշների հետ, որոնց նախնական նշանակութիւնն է ըստ Kluge I11 «գնացք, երթ» և ծագում են հնխ. i «եր-
(լծ. այլազգ՛՛. ագթ. ահթ. ուհտէ. ուհտէն, վատ, վասիէթ. յն. էւխի՛ . որ եւ աղօթք. լտ. բա՛քդում ). Խոստումն հաստատուն. խօսք հաւատարիմ իբր երգմամբ չափ. առաջադրութիւն. դաշն. եւ Տենչ եւ փափաք սրտի. աղերս եւ պաղատանք ի սրտէ. եւ Իրն ուխտեալ, նուէր.
Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Այս է նշանակ ուխտին։ Յիշել զուխտն։ Եդ տէր ուխտ ընդ աբրամու, եւ ասէ, զաւակի քում տաց զերկիրդ զայդ։ Տապանակ ուխտին։ Ուխտեցից ուխտ նոր։ Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի։ Նոր ուխտ.եւ այլն։
Քանզի պահեցէք դուք զուխտս եւ զդաշինս՝ զոր ընդ մեզ եդիք։ Վասն ուխտիցն հաշտութեան։ Ստութիւն ինչ մտցէ ի դաշինս անդր, եւ ուխտքն եղիցին տարապարտուց։ Ե՛կ ո՛ւխտ դիցուք առ միմեանս, եւ դաշինս կռեսցուք։ Ուխտ եդեալ էր հրէից, եթէ ոք եւ այլն։ Եդին երկոքին ուխտ ընդ միմեանս. եւ այլն։ cf. ԱՂ. cf. ԱՂ ՈՒԽՏի, cf. ՈՒԽՏ ԱՂԻ։
Պարսպեալ պահեա՛ զուխտս հաւատացելոց։ Էին նոքա ի սուրբ ուխտին առաքինութեան։ Իմացուցանէր վասն ուխտին քրիստոնէութեան. (Շար.։ Եղիշ. ՟Դ։)
gift, present, homage;
address;
— մատուցանել, to present an address.
• «ընծայ, նուէր» Հին բռ. որից ու-նինք. ուղերձել «ընծայ տալով մի բան խընդ-րել, աղերսել, սիրտը իրեն քաշել» Իմ. ժը. 21. Եզեկ. ժզ. 33. Ոսկ. մ. բ. 10. «նուիրա-բերել» ժմ. 604. «քաջալերել, յորդորել» Սարգ. գ. յհ. ա. էջ 620բ տպ. (Որք մօտ եր-թան և ողերձենն առ նահատակութիւնսն). ուղերձումն Նար. խչ. գրուած է նաև օղերձ, օղերց, ըղերձել, ողորձել (Սարգ. անդ, ա տպ. 784,բ տպ. 620), ըղորձել, ողերձել։ Արմատի երկրորդ նշանակութիւնն է «դէզ. հակ, բեռ», որից ունինք օղերձեալ՝ փխ. ու-ղերձեալ «բեռնաւորուած» Վեցօր. էջ 129 (տե՛ս Աճառ., Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 163) և նախաձայն ու-ի կրճատմամբ էլ ղերձ, ի հլ. «հակ, վաճառքի կապոց» Ոսկ, մ. բ. 1 (հմմտ։ ուղղորդ>ղորդ)։
• ՆՀԲ «աղերսել... կարօղ էր և ստու-գաբանել՝ ուղի հերձել կամ հանդերձել առ խնդրելին»։ Մառ ИАН 1914, 363 հյ. իղձ և վրաց. մղդելի «քահանայ» ռառերի հետ։
ՈՒՂԵՐՁ կամ ՕՂԵՐՁ. (արմատ Ուղերձելոյ) Աղերս՝ ըստ որում ընծայ. նուէր։
empty, void;
vain, useless;
in vain, vainly;
vacuum, void, vacuity.
• ՆՀԲ մեկնում է «այն՝ որ չունի ինչ յինքեան. լծ. լտ. inanis»։-Lag. Btrg. bktr. Lex. 70, 35 զնդ. ūna-ձևի հետ. Նոյնը նաև Հիւբշ. KZ 23, 36։ Վերի ձե-ւով են մեկնում Kretschmer KZ 31, 384, Հիւբշ. Arm. St. § 236։-Տէրվ. Նախալ. 104 վերի ձևերի հետ՝ հնխ. va, u «պակասիլ» արմատից։ Հիւնք.ու-նայն=ան-ոյն «չունեցող», իսկ ընդուն-
Գուբն ունայն էր, եւ ջուր ոչ գոյր ի նմա։ Լի չոգայ, եւ ունայն դարձոյց զիս տէր։ Խնդրեա՛ քեզ ամանս ունայնս։ Թերեւս ունայն իսկ արձակէիր զիս։ Զմեծատունս արձակեաց ունայնս.եւ այլն։
Յարդար վաստակոց ունայն էր, եւ ի բարի գործոց թափուր. (Եղիշ. երէց.։)
Որբայր ունայն, եւ ասէր. գթեալ եւ մոլորեալ եկի աստ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
ear;
ունկունք, handle;
cf. Ականջ;
— դնել, մատուցանել, to give one's ear to, to lend an ear to, to listen, to hearken, to be attentive;
խօսել յունկանէ, to speak in one's ear;
to whisper;
— արկանել, to obey;
չդնել յունկան, to disobey;
զոր լուայք յունկանէ, what has been confided to your year;
եհաս յ— նորա, it reached even his ears;
— դիք, listen! attention !
cf. Թմբուկ.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ōsn-կամ usn-ձևից. սրա ցեղակիցներն են զնդ. uši «եր-կու ականջները. 2. խելք, հասկացողութիւն» (որից էլ պրս. [arabic word] hōš «խելք, միտք»> հյ. փոխառութեամբ ուշ), յն. οῦς, դոր. ὥς, լտ. auris (որ է <*ausis, որ շատ լաւ եռե-ւում է aus-cultō «լսել»>ֆրանս. écouter «լսել» բայի մէջ), գոթ. ausō, հբգ. ora գերմ. Ohr, հոլլ. oor, հհիւս. eyra, անգսք. éare, անգլ. ear, լիթ. ausis, լեթթ. auss. հպրուս. ausins, հսլ. ucho (սեռ. ušese, երկ. սši), չեխ. ucho, uši, ռուս. уϰо, уաи, հիռլ. áu, o, ալբան. veš, բոլորն էլ «ականջ» նշա-նակութեամբ (Pokorny 1, 18, Trautmann 19, Boisacq 731, Walde 76, Ernout-Meillet 88-9, Kluge 355)։ Նախաձևն էր հնխ. aus, us, ōus, ōs, որ թերևս ծագում է նախնական au «լսել» արմատից։ Հայերէնի մէջ արմա-տը աճելով n ռնգականով՝ դարձել է նախ osn-կամ usn-, որ տուել է ուն-(նոյնպիսի աճում ցոյց է տալիս նաև յն. ούατος <*aus-n-t). և յետոյ աւելանալով -կն մասը (իբրև մասնի՞կ. հմմտ. մուկն, ձուկն, արմուկն, և կամ յառաջացած ակն բառի նմանութեամբ՝ ըստ Meillet ZАPh 1, 147),, ստացուել է ունկն, իբր ու-ն-կն։-Հիւբշ. 484։
• Klaproth, Asia pol. 103 լեզկ. an, een, hanka բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. օզէն, յն. ούς, ὥτίον։ Տէրվ. Նախալ. 59 ականջ, անգեղ, անկանել բառերի, ինչ-պէս և սանս. ac, anč «կռել», յն. ὄγϰος «կոր, ճանկ», լտ. uncus, angulus ձևե-րի հետ՝ ak «ծռիլ, կորանալ» արմա-տից։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունին Bugge, Btrg 24 (պատահական է համարում ավար. 'en, յգ. *'undul «ականջ»), Mül ler, Armen. VI, թ. 49, Meillet MSL
Խոնարհեցո՛ առ իս զունկն քո։ Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Եւ էր տեառն յայտնեալ յունկն սամուէլի։ Յաւել ինձ ունկն ի լսել։ Խօսել կամ լսել յունկանէ.եւ այլն։
Առ յականէ տեսողացն, եւ առ յունկանէ լսողացն զտեսիլ իւր եւ զբան իւր լսեցուցանէր։ Եւ զի ընդ ունկնն եւայի եմուտ մահ, ընդ ունկն մարիամու մտին կեանք. (Եփր. համաբ.։)
Ո՛ւնկն դիր խօսից իմոց, կամ մեզ, կամ բարբառոյ բանից իմոց, կամ աղօթից իմոց։ Ո՛ւնկնդիր տէր։ Ունկն դիր բանից իմոց, կամ ինձ։ Ունկն դնէին նմա կալանաւորքն։ Սարրա ունկն դնէր առ դրան խորանին։ Մատեաւ աղախին մի՝ ունկն դնել.եւ այլն։
(Ադամ ստունգանեաց) այսօր տէր ունկն արկ ընդ նորա. (Զքր. կթ.։)
hammer;
cf. Սեպ;
oppressor;
հարուած ուռան, hammer blow;
կոփիւն ուռանց, hammering;
— հարկանել, to hammer;
— դարբնոցի, sledgehammer or forge hammer;
— մեծ, sledge;
— ճօճան, tilt hammer, tail hammer;
— ճակատաւոր, front hammer, largest forge hammer;
— վերացման, lift hammer;
— շոգեշարժական, steam hammer;
— ժայռահերձ, pounding hammer;
— ատամնաւոր, claw hammer or fid hammer;
— ձեռաց, hand hammer, up-hand hammer.
• ՆՀԲ լծ. հյ. ուրագ, թրք. ur, vur «զա՛րկ, հա՛ր»։ Lag. Urgesch. 284 սանս. par արմատին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 76 վէր, վիրաւոր ևն ձևերի հետ՝ սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն բառերին է կցում։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaeδa հոմանիշի հետ։ Հեւնք. ուռի բառից։ Lidén, Arm. Stud 53 հիռլ. ordd, գաէլ. ord, կիմր. gordd, հկորն. հբրըտ. ord, նբրըտ. orz. horz «մուրճ» բառերի հետ. կելտաևան նա-ևաձևը դնում է *ordo-, հայկականը *urdn, որից՝ միջին բաղաձայնի անկու-մով ուռն։ Նոյնը Per Persson IF 35 *08. Կրկնում է Petersson KZ 47. 259. Karst, Յուշարձան 422 թթր. ur, vur «զարնել»։ Бepидзe, სიტლვის კონაGIl. 1912, էջ 43 վրաց. գւռ. (Իմեր. և Ռա-չին.) ურატა ուրատա «փոքր մուրճ» բա-ռի հետ։ կեն զիս ի քո տեսուն։ Թերևս թուռնայ կամ դուռնայ. որ է թրք. [arabic word] turna, [arabic word] turna «կռունկ» (Будaговъ, Cpaвн. cлов. 1, 746). հենց բնագիրն էլ ունի «Աչերդ ուռնայի նը-ման», ուր դ-ի անկումը կարող է յառաջա-ցած լինել նախորդ դ-ի պատճառովս
Կարի յոյժ լաւէր (դրօշողաց զկուռս՝) երկաքանչիւր ձեռացն երկրպագութիւն մատուցանել, գոնէ ուռանց եւ սալից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
shoulder;
back;
— շինուածոց, wing of a building;
ելանել ի յ— երիվարի, to ride, to mount, on horse-back;
զուսովք արկանել, to put on one's back;
— դնել, to become stiff-necked, obstinate;
բարձր ուսովք չափ ի վեր, taller by a head and shoulders;
cf. Ընդոստ.
• «սովորելը». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած են՝ ուսանիլ «սովորիլ» ՍԳր. ուսած Ոսկ. յհ. բ. 12. ու-սումն ՍԳր. Եփր. ա. մն. ուսող Եւս. քր. ու-սումնական Սեբեր. ուսումնակից Բուզ. ա-սումնասէր Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. Կիւրղ. ել. ուսուցանել ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. մարտուսոյց Եզն. բազմուսումն Փիլ, լին. այլուսումն «օտարուսումն» (նորագիւտ բառ) Եփր. գծ. էջ 9. դիւրուսոյց Փիլ. լին, դժուարուսանելի Ոսկ. ղկ. ինքնուս Փիլ. լին. կնքնուսումն Ոսկ. ես. կանխուսեալ Լմբ. պտրգ. կենսուսոյց Վրք. հց. ճշմարտուսոյց Պիտառ. նորուսումն Նխ. գծ. Կանոն. նորուս Թէոդ. մայրագ. քաջուսացի Տիմոթ. կուզ. 31,-նոր բառեր են՝ անուսումնասիրութիւն, ուսանող, ուսանողուհի, ուսանողութիւն, ու-սանողական, թերուս, ուսումնածարաւ, ինք-նուսուցիչ, ուսումնասիրել, ուսումնարան, ու-սումնարանական, ուսումնաւարտ, ուսուզչա-կան, ուսուցչանոց, ուսուցչապետ, ուսուցչու-հի ևն։
• Հիւնք. ուշ բառից, հմմտ. նաև թրք. ուս «միտք», ուսլու «մտացի», պրս. իւսթա «վարպետ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 67 (կաս-կածով), նոյնը նաև Müller, Armen. VI, թ. 69, Bugge, Etrusk. u. Arm. 163, Meillet, Esquisse 80։-Scheftelowitz BВ 28, 307 հնխ. ōk'-«սուր» արմա-տից։ Patrubány SA 2. 12 ուս «épaule»l բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 422 թթր. us «միտք», 429 թթր. oq, og, ong «միտք, ուսանիլ»։-Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. hsúe «ուսանիլ»։
(յորմէ թ. օմուզ. յն. օ՛մոս, օմի՛ա. լտ. հու՛մէրուս ). ὅμος, ὡμία humerus. Ողն յետուստ գլխոյ՝ հանդերձ ծոծրակաւ եւ իրանօք՝ իմամբք բազկաց. թիկունք, իրօք կամ նմանութեամբ. տե՛ս եւ ՆՈՒՍ. կռնակ.
Եդ յուս նորա զմանուկն։ Ունէր սափոր յուս իւր։ Ի վերայ ուսոց իւրեանց, կամ իւրոց։ Ի վերայ երկուց ուսոց իւրոց։ Եդ զուս իւր յաշխատել.եւ այլն։
Եհար եպիսկոպոսին զաջ ուսն։ Ելեալ ի յուս երիվարին՝ անցանէր ընդ մեծ գետն. (Եղիշ. ՟Ը. եւ ՟Գ։)
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
• «խելագար, խենթ, անմիտ 2. կատաղի, մոլեգնած. 3. ցանկասէր, վա-վաշոտ» Փիլ. նխ. 10. Պիտ. Պրպմ. 234. Յհ. իմ. Երև. գրուած նաև շամուշ Ուխտ. բ. 113. որից շամշիլ «խենթենալ, գժուիլ» Ոսկ. մ. գ. 3. Կնիք հաւ. էջ 278. «մոլեգնիլ, կատաղիլ» Եւս. քր. ա. 210. «անառակիլ, շաղաշարիլ» Ոսկ. ա. թես. ը. 454. շամբշիլ Սարգ. յկ. զ յորդ. շամբշագոյն Փիլ. այլաբ. շամբշանք Ոսկ. մ. բ. 26. շամշանք Ճառընտ. շամբշա-բանել Ճառընտ. =շամշաբանել Վրք. և վկ, ա. 367. շամբշաբար Պիտ. շամբլական կամ շամշական Ճառընտ. շամբշութիւն կամ շամ-շութիւն Փիլ. Խոր. ևն։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ուշ, որպէս շամբ յերերի, և իտալ. scempio, sempio, թրք. սէրսէմ, սէֆիհ։ ՓԲ մեկնում է «որոյ ուշն է մի-այն դիմել ի շամբուտ վայրս»։ Ուղիղ մեկնեց Lag, Arm. Stud. § 1676։ Հիւնք. շամբ-ից։ Պատահական նմանութիւն ու-նի քրդ. šambəš «աքացող», որ ծագում t čamūs ձևից։
(լծ. հյ. ուշ, որպէս շամբյերերի. եւ իտալ. սլէ՛մբիօ, շէ՛մբիօ կամ սէ՛մբիօ. եւ թ. սէրսէմ, սէքիհ ). οἱστοπώδης, εὑηθή, μανικός, ἅφρων , ἕκφρων, σκαιός, ἑλίθιος, νόθης insanus, stupidus եւ այլն. Ցնորեալ. խելագար. խօլ. խօլական. անմիտ. յիմար. մոլի. մոլեգին. ցոփ. (անձն, խորհուրդ, բան, եւ իր) իսկ ի Լծ. փիլ. լայնաբար մեկնի՝ անկիրթ կամ վայրենաբարոյ.
ՇԱՄԲՈՒՇ. ἑρωτιδός amatorius. Ցանկասէր, եւ ցանկասիրական.
cf. Շանդ.
• ՆՀԲ լծ. լտ. scintilla «կայծ» (նոյնո նաև Canini, Et. etym. 222)։ Տէրվ. Altarm. 29 և Նախալ. 111 սանս. cand. caniçčand «փայլիլ», čandana «լուսին», ւն ϰά́νδαρος«ածուխ», ἐανϑός «շէկ, խառ-տեաշ», լտ. in-cendo, candere, candela ևն բառերի հետ՝ հնխ. skad, skand «վա-ռիլ» արմատից։ Նոյն համեմատութիւնը անկախաբար տալիս է Bugge KZ 32, 57 և IF 1, 441։ Հիւբշ. 479 սրանց հետ յիշում է նաև լտ. scintilla «կայծ». ռաւռ բոլորն էլ անապահով է համարում։ Հիւնք. շնթել բայից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 118, 153, ՀԱ 1904, 184 հաթեան
Շանթիք եւ ցոլմունք ի վերայ սոդոմայեցւոցն ի յերկնէ ի հրեղէն մարմնոյն կոտորատեալ ի վերայ հոսէր. եւ այժմ ի նմին մարմնոյ անկեալ յերկիր՝ շանթին անուանեմք. (Շիր.։)
shirt, linen;
— քահանայական, alb;
— սարկաւագաց, դպրաց, rochet, surplice;
dalmatic, tunic;
— կանանց, chemise, shift.
• ՆՀԲ լծ. լտ. subucula «շապիկ»։ Lag. Btre. baktr. Lex. 42 պրս. šabī։ Տէրվ. Նախալ. 111 սանս. kšapa, զնդ. xsapa, պրս. šab «գիշեր», յն. σxέπω և հյ. խափ, խափանել, խափնուլ, խուփն ձևերի հետ հնխ. skap «ծածկել, փակել» արմատից։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գը-
Արար յովսեփայ առ սէր՝ շապիկս (կամ շաբիկս) թեզանեօք. բայց հեբրայեցին՝ շապիկս նկարէնս ծաղկեայս, այսինքն պարեգօտս. (Եփր. ծն.։) նմանութեամբ ասի եւ Շապիկ դպրաց, սարկաւագաց, եւ այլն. իտ. տե՛ս եւ ՔՈԹԱՆԱԿ, ԲԱԴԷՆ, ԿՏԱՒ։
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
"— է, enough, it is enough, sufficient, no more, cf. Բաւական է;
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
• = Պհլāt «ուրախ», որ պրս.❇ sad «ուրախ», հպրս. ( [other alphabet] siyāti-=զնդ. šāiti-(<հնխ. k2yē-ti) «հանգստութիւն, ուրախութիւն, երջան-կութիւն» բառն է։ (Սրանց հնդևրոպական ցե-ղակիցներն են լտ. quiēs «հանգստութիւն», tran-quillus «հանգիստ», ռուս. по-чить «հանռչեւ», գերմ. weilen «դադար առնել, մնալ մի տեղ», անգլ. while «ժամավաճառ լինել, ժամանակ, միջոց, մինչդեռ, երբ» ևն ևն. տե՛ս Berneker 166, Kluge 523, Walde 634 ևն)։ Այս բառը իրանեանների մէջ էլ ծա-ռայում էր տեղանուններ կազմելու. ինչ. saδ-sāpur, saδ-hurmuz քաղաքները։ Նոյն գործածութիւնն ունի նաև հոմանիշ rām «ու-րախ» բառը. ինչ. Rām-hormizd. Rām-arda-sīr հմմտ. նաև գերմ. Friedrichsruhe, Lud-wigslust ևն ձևերը, նոյն կազմութեամբ։-Հիւբշ. 211։
Շատ աղաչեաց։ Շատ կամ շատս խօսել։ Շատ ջանացին։ Շատ մարգարէացաւ. (Ագաթ.։ Եւս. պտմ.։ Վրդն. սղ.։ Տէր Իսրայէլ.։)
Որչափ շատ տայր, շատ եւս ատելի լինէր. (Խոր. ՟Բ. 42։)
Որոյ ըստ օրինի վաճառականութեան շատ անգամ ճանապարհորդեալ էր ի հայս. (Փարպ.։)
Որ եւ յուդաս գիտէր զտեղին, ուր շատ անգամ ժողովեալ էին. (Գանձ.։)
Շա՛տ է արդ տէր, ա՛ռ զոգի իմ յինէն։ Շա՛տ է արդ, մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն։ Ո՞չ իցէ քեզ շատ, զի առեր զայրն իմ։ Շա՛տ լիցի ձեզ որդիք ղեւեայ։ Շատ լիցի ձեզ բնակելդ ի լերինս յայսմ.եւ այլն։
cf. Շարապ.
• (գրուած նաև շարապ) «խոտերից կամ պտուղներից պատրաստւած ըմպելիք՝ իբր դեղ» Վրդն. երգ. Շնորհ. առակ 54. Բժշ. աւելի յետին ձև է շէրապ Վստկ. 8։
ՇԱՐԱԲ կամ ՇԱՐԱՊ. ռմկ. շիրօբ, շէրպէթ, շիւրպ, շէրապ, ուսարէթ, մաճուն . իտ. sciroppo, sugo. լտ. syrupus, succus. χυλός, χυμός . Օշարակ կամ ըմպելի կամ քաղցրաւենի կազմեալ ի հիւթոյ պէսպէս իրաց ի պէտս դեղոց օգտակարութեան.
hymn, canticle, melody;
hymn-book, hymnology.
• -Կառմուած է հյ. շար(ք) բառից՝ -ական մասնիկով։ Այս բառով հասկանում էին իւ-րաքանչիւր տօնի յատկացուած ինը երգերի մի շարք, որոնք մի ամբողջութիւն էին կազ-մում։-Հնագոյն ժամանակներում ամէն տօ-նի համար կային զանազան հոգևոր երգեր։ Ը դարուն Յունաց մէջ, և նրանց օրինակով նաև Հայոց մէջ սովորութիւն դարձաւ միև-նոյն տօնին պատկանող զանազան հոգևոր երգերից ընտրելով կամ, եթէ պակասներ կա-յին, լրացնելով՝ կազմել ինը երզերի մի շարք։ Շարքի այդ մասերն էին՝ 1. Օրհնու-թիւն, 2. Հարց, 3. Գործք, 4. Մեծացուսցէ, 5. Ողորմեա, 6. Տէր յերկնից, 7. Մանկունք, 8. Ճաշու, 9. Համբարձի. իսկ բոլորի ամբող-ջութիւնը կոչւում էր կանոն կամ կարգ, եր-բեմն նաև սարք. օր. կարգ ծննդեան, կարգ աւագ շաբաթուն, կարգ ապաշխարութեան, իւր սարօքն ևն։ Այս բանը հաստատում է նաև Օրբելեանի հետևեալ վկայութիւնը. «Բա-ժանեաց և զութ ձայնսն և կարգեաց լարեաց զՅարութեան Օրհնութիւնսն» (հրտր. Էմ. էջ 101)։ Նախապէս ասւում էր (իբր ածական) շարական երգ, յետոյ բառը դարձաւ գոյա-կան, ինչպէս ունինք բազմական, գեղական, ուրուական, վաճառական, ազգական, իսկ գիրքը կոչուեց շարակնոց։-Շարական բառը կանոն բառից աւելի նոր է, մօտաւորապէս ԺԲ դարից, բայց կարող է լինել նաև աւելի հին՝ ժ դարից։ Ըստ Ամատունի (Հայոց բառ ու բան, էջ 511) «Բառս առաջին անգամ լի-շում է ԺԱ դարում ապրող Պօղոս վրդ. Տա-րօնեցին՝ ասելով. իսկ ի կիւրակէի և ի մար-տիրոսաց յիշատակս խնկարկութեամբ և շա. րականաւ (կատարել)»։ Բառիս կազմութեան համար կարող ենք համեմատել նաև յն εἰρμός «շարք, բայց նաև բանահիւսութիւն, շարական» (Sophocles 426բ). հմմտ. Վրք. հց. ա. 421 տունս եռմոսից, որ էջ 422 դառ-նում է տունս շարականաց. հմմտ. նաև անո՝ էջ 535-6 ասուածները։
• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] šrq «սուլել» արմատից։ ՀՀԲ շարք ականց։ Հ. Գ. Աւետիքեան, Բցտր. շար. էջ ժ մերժում է այս բացատրութիւնը, որով-հետև ակն բառը բարդութեանց սկիզբը դառնում է ական-, վերջը՝ ակն. ուստի, պիտի ասուէր ականաշար կամ շարակն. ինքը հանում է կա՛մ հլ. շարք (հմմտ. շարագիր, շարագրած. նաև Մովս. քերթ. «շարադրութիւն շարամանութեան հոգե-ւոր երգարանիս ըստ երաժշտական չա-փոց) և կամ եբր. շիր, լիրահ «երգ» բա-ռից։ ՆՀԲ լծ. եբր. շիր, շիրա, արաբ. [arabic word] ši'r, պրս. surūd, թրք. šarqi «երգ»։ ՓԲ «ուր շարեալ կան ամենայն երգք»։ Peterm. իր մի ընդարձակ յօդուածում՝ Uber die Musik der Armenier, ZDMG 1851, էջ 365-372 մեկնում է «շարք մարգարտաց, այսինքն ականց»։ Էմին, Ист. Bарданa, էջ 116, Iepeводы 320, 327 սեմ. շէր «երգ» բառից, որ ունի նաև Մամիկ. շեր ձևով։ Հիւնք. հյ. սարեակ = պրս. šārak «սոխակ» բառից։ Ա. վրդ. Ամատունի (Ուս. շարականաց, Արրտ. 1894, էջ 176-180, 218-222, 250-256) դնում է շարք բառից։ Մառ, Teксть и paз. I (1900), էջ 22-23 մերժում է դնել արաբ. ❇ ši'r «երգ» բառից, որով-հետև այս բառից նախ չի կարող յառա-ջանալ ըար-ձևը, և երկրորդ՝ կրօնական մի բառ չի կարող յառաջանալ արաբե-րէնից. ուստի դնում է ասոր. šahrā «հսկում, նաև հսկման երգ» բա-
Սղմ. տէր թագաւորեաց. ընդ որ եւ շարական յարմարեն պատշճապէս ի փառս աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Շարականաց կարգ աճեցնէր, տաղերգութիւնս ի ճահ առնէր. (Լմբ. ի շ.։)
Տէր ներսէս արար յոլով երգս շարականաց. (Ոսկիփոր.։)
Ո՛չ տունս շարականաց ուսաք։ Ոչ երգի ի մէջ մեր՝ ո՛չ եղանակս, եւ ոչ շարականաց տունս։ Զի՞նչ հաստատէր երգ շարականացն. (Վրք. հց. ձ. (տպ. եռմոս)։)
movement, motion;
earthquake.
• ՆՀԲ լծ. հյ. սարսել, եբր. շարէշ «ար-մատէն հանել», թրք. սարսմագ, սալլա-մագ «ցնցել, շարժել», յն. οαλεύω «ցըն-ռեւ»։ Մորթման ZDMG 26, 545 բևեռ. asazi «շարժել»։ Տէրվ. Նախալ. 64 շ մասնիկով *արժ արմատից, որ կցում է սանս. argh, յն. ὄρχέω բառերին, իբր հնխ. argh «շարժել, յուզել»։ Հիւնք. ա-
• րաբ. զէլզէլէ, յն. σεισμός «շարժ, ցըն-ռում»։ Nvberg, Hilfsb. 2, 107 իրան, *uš(h) arz-ձևից, այն է us-մասնիկով՝ զնդ. harəz «թողնել, արձակել» արմա-տից։ Մերժում է Meillet BSL հտ. 32, (h)arz-ձևը պիտի պահէր իր նախա-ձայն ս-ն, 2) չպիտի ունենար ժ, 3) նշա-նակութիւնը տարբեր է։
Շարժ եղեւ մեծ յոյժ, եւ ծովն ի սահմանէ իւրմէ փոխեցաւ։ Գիտաց սիմէոն, թէ շարժ կամէր լինել։ Եւ նորա աղաչեալ զաստուած՝ դադարեաց շարժն. (Վրք. հց.։ Հ=Յ.։)
Ահագին շարժ եղեւ։ Եղեւ շարժ մեծ. (Վրդն. պտմ.։ Տէր Իսրայէլ.։)
sugar;
մաքուր, սպիտակ, refined or lump -;
խակ —, moist, brown or raw -;
— վանի —, candy;
գործատուն —ի, sugar-mill;
զտարան —ի, rugar-refinery;
համեմել —աւ, to —, to sweeten, to strew or sprinkle with -.
• ԳՒՌ.-Երև. Մշ. Ննխ. Ջղ. Սչ. Տփ. օտքար Ալշ. շակար, Խրբ. Ղրբ. Սեբ. Տիգ. շmքmր, Սլմ. Ախց. Կր. Ագլ. Մկ. Մրղ. Շմ. Վն. շm-քimր, Ասլ. լէքէ՝ր, Հմշ. Պլ. շէքէր (սրանք թուրքերէնից նոր փոխառութեամբ), Հճ. շա-քօյ, Զթ. շանքօյ, շանքոր, Սվեդ. շmքքուր։ Նոր բառեր են շաքարի, շաքարենի, շաքար-կենի, շաքարածաղիկ, շաքարկոտրի կամ շա-քարկոտրելի։
ՇԱՔԱՐ կամ ՇԱԳԱՐ. σάκχαρ, σάκχαρον saccharum, saccarum. իտ. zuchero. (որ եւ յայլ լեզուս ասի շիքէ՛ր ... ծու՛քքէրօ ). Հոյզն հնդկային եղեգան՝ ազնիւ քան զամենայն քաղցրահամ նիւթս, անոյշ որպէս զխորիսխ մեղու (որպէս եւ լաւն սորին շաքարանայ ի յատակն բճճոյ).
cf. Շերամ.
• (որուած նաև շէրաս) «մետաքսի որդը, հնդիկ որդ» Վեցօր. 177 (Յայնմ զեո-նոյ որ կոչի շէրաս, այսինքն կերպասաբեր). վերջին տառը Ս՝ սխալ կարդացուելով, բառո դարձել է յետոյ շերամ, ինչպէս ընդունուած է արդի գրականում և որից շինուած են շերա-մատուն, շերամաբոյծ, շերամապահութիւն, շերամաբուծութիւն (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բա-ռաք. էջ 13)։
• ՀՀԲ դրաւ յունարէնից։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ազգասէր 1846, 143-4 գիշեր+ամպ բառերից։ Müller SWAW 38, էջ 577, 581, 589, ինչպէս նաև Justi, Zendsp. 84 սանս. kքmi, զնդ. kərəma, պրս. kirim, քրդ. kerm «որդ» բառի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1692 դնում է ասորերէնից։ Müller SWAW 136
Զհնդիկ որդնէ այսպէս ասեն. քանզի յայնմ վեռնոյ՝ որ կոչի շէրաս, այսինքն կերպասաբեր, գանձէ զվաստակս նոցա. (Վեցօր. ՟Ը։)
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
• Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ
• Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։
• ԳՒՌ.-Մկ. շէրտ, շէրտիլ «մանր կոտորել». Ալշ. Մշ. շերդ, շերդել «շերտ շերտ կտրել». Սեբ. շէրդէլ «պատռել», Խրբ. շէրդ, Տիգ. շիրդ, Երև. շէրթ, Սվեդ. շիրթ, որից շիրթիլ «կացինով ճղրտել, քարով գլուխը ջարդել»։
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին՝ շերտս այս տաշեցեալ (խաչափայտն)։ Ի կշտամբանս յանդիմանութեան թերահաւատիցն կացուցանէր զշնորհեալ շերտին զգոյի հատուածս (մասն նոյեան տապանին). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։
• 166 սանս. kš̌i, յն. ϰει-(εύϰτἰμενος ձևի մէջ)։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 զնդ. ši «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 244 սանս. kši։ Müller SWAW 42, 254 զնռ. ši, յն. ϰτίζω։ Justi, Zendsp. 95 xši «բնա-կիլ» արմատի տակ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 զնդ. šayana, ինչպէս նաև բար. դութեանց վերջում, ինչ. Հայկաշէն, ճիշտ զնդ. Suγδōšayana։ Նոյնը նաև Müller SWAW 78, 431, Armeniaca IV 425 և Հիւբշ. KZ 23, 39։-Մորթման ZDMG 26, 565 բևեռ. šinidai կամ šini-dai «շինել տուի»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 շէն «գիւղ»=զնդ. šayana, իսկ շէն «ուրախ»=թրք. šen պատահա-կան է։ Justi, Kurd. Gr. 211 քրդ. niži nim «շինեմ»։ Տէրվ. Նախալ. 127 հնխ skaina ձևից։ Հիւնք. բոլորն էլ շէն «ու-րախ» բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 213 դրած էր վերի ձևով՝ իբր իրանեան փո-խառութիւն. բայց Strassburger Eestsch. rift, էջ 70-71 ընդունելով որ ասորի բառը ըստ Nöldeke բնիկ սեմական է և պահլաւ բառը գոյութիւն չունի, հրա-ժարուեց նախորդ մեկնութիւնից և հայե-րէնը դրաւ բնիկ՝ իբր ցեղակից վերի բա-ռերի հետ, հնխ. kῥoinā-ձևից. միայն կասկածելի է համարում kի->շ ձայնա-փոխութիւնը, որ այլուր չի պատահում։ -Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կալմուկ. tsekele, թունգուզ. tseke, seke, թրք. čun, čin կըրկըզ. šijn, šen «ուղիղ» բառերի հետ. Սանտալճեան, ՀԱ 1913, 409 խալդ. §i։ Վերի մեկնութիւնը հաստատեց Sale mann ИАН 1913, էջ 1130, հայերէնի հետ դնելով նորագիւտ սոգդ. sin ձևը։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 խալդ. -xinili։
Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)
Թողոյր զքաղաքն, եւ եկեալ բնակէր ի մի ի շինացն. (Բուզ. ՟Դ. 7։)
Մինչդեռ շէն էր երուսաղէմ, եւ ի բարութեան. (Զաք. ՟Է. 7։)
Շէն երկիր, որ զբազում դարմանս ընդունէր, լիցի փշաբեր. (Ոսկ. ես.։)
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
• ՆՀԲ լծ. թրք. sūd «կաթ» (տե՛ս կաթն բառի տակ), յն.σταγών, լտ. stilla, gutta «կաթիլ»։ Peterm. 20, 22 հմմտ. կաթ «կաթիլ»։ Տէրվ. Altarm. 12 լտ. gutta, հբգ. scutjan «թափել, հեղոււ». սանս. çčut «կաթկթիլ»։ Canini, Et. etym. 149 թրք. sūd «կաթ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. լտ. gutta ևն ձևերի հետ աւելացնում է նաև կպդովկ. šutrao «հոսիլ, ծորիլ», šotri «ջրորդան», պրս. šudan «լինել», հյ. շուտ։ Justi, Dict. Kurde, էջ 256 և Kurd. Gram. 91 քրդ. širte «կաթիլ» ձևի հետ։ Հիւնք. 285 հյ. շիթել «խայթել» բայից։ Մառ, տե՛ս կաթ բառի տակ։
Շիթ մի յարտասուաց քոց հեղ ի կոնքս։ Արտօսր հոսեցուցանէի, որ եւ յերկիր ծովացեալ ծորմանն՝ ծաւալէր շիթս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Շնորհք.
• , ի-ա հլ. (եզակին նաև ի հլ.) «ձրի բաշխուած պարգև. 2. վայելչութիւն, գեղեց-կութիւն. 3. հաճութիւն, գոհունակութիւն» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. թգ. և ծն. Կոչ. Ագաթ. որից շնոր-հել ՍԳր. շնորհազարդ Ագաթ. շնորհալից Սե-բեր. Ագաթ. շնորհակալ ՍԳր. Սեբեր. շնորհա-կորոյս Եփր. թգ. 399. շնորհապատում Կո-րիւն. շնորհաւոր Սիր. ժը. 17. Ոսկ. եփես. ոնորհուկք Եզեկ. ժբ. 24. Ոսկ. յհ. ա. 31, 32. ապաշնորհ Ղկ. զ. 35. Ոսկ. մ. ա. 1, 10. ա. տիմ. հռ. Կոչ. անշնորհ ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. յոգնաշնորհ Ոսկ. եփես. հոգեշնորհ Փարպ. մարգարէաշնորհ Յհ. իմ. երև. բազմաշնորհ Պիտ. երանաշնորհ Գնձ. եօթնաշնորհ Արշ. նոր բառեր են շնորհագեղ, ընորհակալական, շնորհաւորութիւն, շնորհաւորական ևն. ար-մատը գրուած է նաև շնոհ, որից շնոհար= մհյ. շնոֆոր «շնորհալի» Կոստ. երզն. 117 փխբ. «մի տեսակ վատ վէրք». Յայսմ. մայ. 4 (Ունէր ի մարմինն իւր չար վէրս, զոր շնո-ֆոր ցաւ կոչեն, և ոչ է շնոֆոր, այլ դժոխա-ւոր). հմմտ. Ախց. բարի բան «մի տեսաև վատ վէրք». գրուած շընուոր՝ Դիւան ժ. 514 Պատմ. ԺԹ դարից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. շնորք, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նմ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. շնօրք, Սեբ. շնէօրք, Ագլ. շնուրք, Ասլ. շնէօ՞րք, շնէօր*, Տփ. շը-նուրք, շնուք, Ակն. ըինէօրք, Սվեդ. շինիւրք, Վն. շնոխք՝, Մկ. շնօխք՝, Հճ. շmնոյք, Զթ. շէօնիւյք, շէօնիւրք։ Սրանից շնորհատր, որի գւռ. ձևերն են՝ Սչ. շնօրհավօր, Սեբ. շնօրա-վէր, Ախց. Կր. Պլ. ընահավօր, Տփ. շնահա՛-վուր, շնա՛վուր, շինա՛վուր, Ակն. շինահավօր (բայը շինայհվօրէլ), Զթ. իշնmհmվիւյ, իշնm-հmվիւր, Հճ. շնօյհավոյ, Գոր. Ղրբ. շնըհա՛-վուր, շնուա՛վուր, զնըհա՛վրէր, Պլ. Ռ. շնա-ավօր, Ասլ. շնաավէօ՜ր, Ջղ. Սլմ. շնախավոր, շնmխmւր, Ալշ. Մշ. շնավոր, Մրղ. շիւնա-խավըիր, շիւնmխավըիր, Ննխ. ընավօր, Ագլ. շնա՛վուր (բայը շընըվա՛րիլ), Շմ. շնօօր, Բլ. շնօֆոր, Հմշ. Սչ. շնաֆօր, Տիգ. շնօֆուր։-Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով՝ շնօրք «շնորհք» (օր. Ալլահտան շնօրք իստէ «Աս-տուծուց շնորհք ուզիր»), շէնքսիզ-շնօրքսուզ «տձև. անշնորհք» (Բիւր. 1898, 865), Այն շէնիֆօր «շնորհաւոր» (Բիւր. 1900, 683)։
Մեզ ըստ շնորհիլ հայր անուանեալ։ Հայր է շնորհիւ, եւ տէր, որ հրաւիրեաց զամենեսեան յարքայութիւն. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ը։)
Ասես, թէ յակովբոս եղբայր էր նորա, առ շնորհս վկայէր. պօղոս ասէ դարձեալ, աւասիկ ինձ թշնամւոյս երեւեցաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
shadow, shade;
veil, head-cover;
honour, respect, consideration;
splendour, brilliancy, lustre, glory, magnificence;
pomp, parade;
protection;
— եւ ձեւք, ceremonial, etiquette;
— դնել, to honour, to pay honour, to respect, to consider, to compliment, to pay court to, to court;
զամենայն — եւ զպատիւ ունել, to give all the respect and honour due;
ի շքի եւ ի պատուի ունել, to hold in respect;
զանձն ծանր եւ ի շքի ունել, to be rave or serious;
— առնուլ, to be honoured or glorified;
շքով, with honour, gloriously, magnificently, pompously.
• ՆՀԲ յն. σxιά «շուաք» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 359 սանս. čhā̄yā «շուաք»։ Նոյն, Arica 72, 176 և Lag IIrgesch. 392 սրա հետ նաև աֆղան. soray, պրս. saya, յն. σϰια գոթ. scadus, ռուս. šveni։ Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 112 սանս. sku «ծածկել», յն. σxύτος «մորթի», լտ. scutum «վահան», ob-scurus «մութ», անգսք. scua «շուաք» և հյ. քիւ ձևերի հետ՝ հնխ. sku «ծած-կել, պատել» արմատից։ Canini, Et étym. 182 սանս. çuč «փայլիլ» արմա-տից։ Bugge KZ 32, 57 հբգ. scūwo. նաւնոսօ. scua «ստուեր» բառերի հետ։ Հիւբշ. 480 սրանց վրայ աւելացնում է նաև հիսլ. skugge «ստուեր», գոթ. skug-gva «հայելի», գոթ. skauns և գերմ. šchón «գեղեցիկ», schauen «նայիլ, դի-տել», որոնք բոլորն էլ դնելով հնխ. sku «նայիլ, տեսնել» արմատից, նոյն մեկ.
Շուք նետիցն շլացուցանէր զզօրսն։ Շուքք նետիցն զօդն խաւարեցուցանէին. (Մեսր. երէց.։)
Այնչափ շքով եւ պատուով ճեմէր. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 28։)
Ոչինչ շուքս դնէր նմա. (Բուզ. ՟Դ. 16։ Տե՛ս եւ Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 57։)
Ձեւ եւ շուք թագաւորութեան նմա դնէր։ Դառնայ շքով ի տեղի իւր. (Յհ. կթ.։)
fibula, perone, shinbone.
• = Բնիկ հայ բառ՝ որ ծագում է հնխ. oleq-ձևից (երկրորդ ձայնաւորը առաջինի ազդե-ցութեամբ դարձել է ռ). սրա ցեղակիցներն են՝ սանս. çkšala (<*lqs-elā) «ձիու կրուն-կից մինչև սմբակը եղած մասը», յն. άλας «արմուկ», λας «կրունկով», λαχμός «քացի, կիցք», λαxτίζω «աքացել, քացի տալ», լտ. lacertus «մկանունք, բազուկ», հիսլ. leggr «սրունքների բումբը», անգլ. ieg «սրունք», հիռլ. less «երանք», հիսլ. laer, հշվէդ. lār «սրունք», հսլ. lakúti, ռուս. lákoti «արմուկ» լիթ. elkuné, հպրուս. alkunis «արմուկ», lag-no «վարտիք, ոտաշոր» ևն։ Հնխ. արմատը oleq-(աճած ole-, elei-, lei-պարզականից) նշանակում էր բուն «ծռել, ճկել» և յետոյ, զանազան լեզուների մէջ յատկացուեցաւ նը-շանակելու արմուկը կամ սրունքը՝ սրանց ևորացած ձևի պատճառաւ. հմմտ. մն. σϰολιός «կեռ» և σxέλος «սրունք», հյ. կարո «ձկնորսի կամ ոտքի ճանկ» (Pokorny 1, 157, Walde 404, Boisacq 555)։ Նոյն ար-մատին են պատկանում նաև ողն և ուլն, որոնք տե՛ս առանձին։ Ernout-Meillet 490 lacertus բառի համար ո՛չ մի համեմատու-թիւն ստոյգ չի գտնում։
• Տէրվ. Altarm. 72, 74 լիթ. linkti «ծը-ևիլ, կորանալ», lenkti «ծռել», պրս. lang «ամբողջ ոտքը»։ Հիւնք. ողոք բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Lidén, Arm. Stud. 95 և KZ 41 (1907), էջ 396։ Չի՛ ընդունում Meillet MSL 15, 355 նշանակութեանց տարբե-րութեան պատճառաւ։
Կապեցին բարակ չուանաւ զոլոգս նոցա։ Զոլոքունս նոցա ջարդեցին։ Պնդեցին ի մամուլ զոլոքունսն. (Տէր Իսրայէլ.։)
spine, back-bone;
chine, back;
spinal marrow;
— նաւին, deck of a ship;
— երկնի, the highest heaven;
ողունք երկրի, precipice, declivity;
mountains;
բեկանել զ—, to break the spine, to chine;
— անկանել, to lie down, to lay oneself down, to stretch one's limbs;
to neglect, not to care for;
յ— երթալ, to stretch oneself;
to stretch out one's arms (in yawning or awaking);
յ— կալ, to stand erect, to draw oneself up, cf. Բարձրավզիմ, cf. Խրոխտամ;
to grow proud;
to become rebellious;
խստացուցանել զ—, to stiffen one's neck, to be proud, stubborn, contumacious;
— առնուլ, to lean against;
to find support;
— առնուլ ի վշտաց, to breathe from one's troubles, to repose from care or affliction;
— բեկանիլ, to sprain or break one's back or neck;
to end in smoke;
to become discouraged, disheartened, desponding, to droop.
• , ն հլ. (ողին, -ղամբ. -ղունք, -ղանց, յետնաբար ողան էլ. արիստ. 8) «կռնակ. 2. ողնաշարը ուղեղով միասին» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. ը. 137. Փիլ. «ողնաշարի ծուծը» Նիւս. բն. Գէ. ես. «մի բանի վերի կողմը (ինչ. երկնքի, լեռան, նաւի ևն)» Նիւս. կազմ. Փիլ. որից ողն առնուլ Ոսկ. ես. յողն կալ Գ. մկ. գ. 12. յողն անկանել Ոսկ. մ. բ. 4, 14, յողն երթալ Վեցօր. 86 («ծուլանալով մէջքի վրայ պառկիլ»), ողնայար Ա. թագ. ի. 5. Եփր. դտ. ողնափող Նորագիւտ Բ մնաց. ժը. 33. ողնդժնեայ Ագաթ. ողնիլ «դէպի յետև ծռիլ» Մխ. առակ. ողնբեկիլ «մէջքը կոտրիլ» Եփր. գծ. էջ 33, Եփր. թգ. 436 (ՀԱ 1913, 347), ողնափայտ Սահմ. փիլ. ողնուց «նաւի փորը» Ոսկ. հռովմ. 392. Եփես. 871. ողնտեր «կեղ, վէրք» Վստկ. ողնուլար Արծր. էջ 196. միողնի Ոսկ. խչ. Արծր. էջ 65, 78. սապատ-ողն Ղևտ. իա. 19. միջնողն Սր. լբ. 11. Վեցօր. 143. յողնեալ «պառկած» Փիլ. «ծը-ռած» Անան. գիտ. 5. ընդողնիլ Ոսկ. ա. տիմ. ը. ընդողնեցուցանել Ոսկ. եբր. ռամիկ ձև է ողոշար «ողնաշար» Մխ. բժշ. 29. իսկ Ոսկ. պօղ. ա. 93 ընդողմեալ «վիզը հպարտօրէն յետև բռնած» պէտք է կարդալ ընդողնեալ։-Նոր բառեր են ողնայարային, ողնայարաւր, ողնուղեղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. olen-ձևից. սրա հետ հմմտ. յն. ώλένη, ώλήν «արմուկ, վերնա-բազուկ, ձեռք», ὥλλόν, ὥλέϰρανον, ὸλέϰρανο «արմուկի ծայրը», լտ. ulna (<հնխ. olenā) «արմուկի ոսկորը, ամբողջ թևը, նախաբա-զուկ, գրկաչափ», գոթ. aleina, հբգ. elina «արմուկ», գերմ. Elle, անգլ. ell, հոլլ. el, հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ» (գերմա-նաևան alina ձևից փոխառեալ են ռոմա-նական ձևերը, ինչպէս իտալ. auna, ֆրանս. aune «գրկաչափ»), կիմր. կորն. elin, հիռլ. uilen, պրս. [arabic word] āran «արմուկ», ալբան tane, lere «արմուկից մինչև ձեռքն եռած մա-սը», սանս. aratni-, զնդ. arəϑna-«արմուկ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է ol, որ ունէր նաև իր երկար ձևը՝ ōl, հմմտ. յն. ὥλέϰρανον և ὄλέϰρανον, սանս. āni-, բայց և aratni։ Բո-լորի ընդհանուր գաղափարն էր «ծռիլ, կորա-նալ» և կարող էր գործածուիլ նաև նշանակե-լու համար մարմնի ուրիշ մասերը. հմմտ. սանս āni (<*ōlni-) «ծունկի վերի մասը» ärtni «աղեղի ծայրը», alaka «խոպոպ», ara-la «կոր», հսլ. lanita «այտ» ևն (Pokorny I, 157, Boisacq 1081, Ernout-Meillet 1078, Trautmann 202, Walde 848)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուլն «վիզ», որ գալիս է հնխ. olen-ձևից (նախաձայն ձայնաւորի երկարութեամբ, ինչպէս տեսանք վերևում)։ նռանաևութեան զարգացման համար հմմտ. ցեղակից ոլոք բառի տակ յիշուած ձևերը։ Տե՛ս նաև ուղուկ։
Եբարձ ողամբն անտաշ քարինս. (Տէր Իսրայէլ. նոյ. ՟Ի՟Ը.։)
Թուէր (տեսանել) զերկինս բացեալ, եւ ի վերայ ողինն երկնի զյիսուս անբաւ բազմութեամբ մարդատեսակ հրեշտակաց. (Դիոն. թղթ.։)
pity, compassion;
pity-stirring, piteous, pitiable, moving, touching, miserable, unhappy, unfortunate, sad, deplorable, dismal;
—, —ս, — —, touchingly, humbly, in a suppliant manner;
miserably, piteously, pitiably, deplorably, lamentably;
compassionately;
— խօսել, to speak pitifully or deplorably;
յաղերս եւ յ— խոնարհեցուցանել, to touch, to excite or move to compassion, to inspire pity;
անկցի — իմ առաջի քո, have compassion on me ! have mercy on me !.
• ՆՀԲ լծ. իւղ և աղիք։ Տէրվ. Altarm. 73 ողոքել, շողոմել, լողոքորթ բառերի հետ՝ կցում է զնդ. ram «հանգչիլ, ու-րախանալ», սանս. rama «ուրախութիւն հաճոյք», լիթ. rimti «հանգչիլ», գոթ. rimis «հանգիստ» բառերին. ողորմ շրջուած է *ողոմր ձևից։ Bugge, Beitr. 38 յն. ὄδυρμός «ցաւի աղաղակ», ὄδύρομαι Հիւնք. յն. ἐλαιαϰομίον «մշակութիւն ձի-թենեաց»։ Müller, Armen. VI, 5, որից ւետո։ Meillet MSL 10, 280 և Յռ.. շարձան 211 տալիս են վերի մեկնու-թիւնը։ Նոյնը յիշում են Հիւբշ. IF Anz 10, 49 և Pokorny 1, էջ 184։ Patrubány
Աղաչեմ, տէր իմ արքայ, անկցի ողորմ իմ առաջի քո». իմա՛ գութ, որպէս ողորմագին աղերս՝ յայտնիչ ողորմելի վիճակի։
Զհայրն աբրահամ ողորմ աղաչէր։ Կարի ողորմ խօսեսցի, եւ յեղուկս անկանիցի. (Գանձ.։ Ոսկ. եբր.։)
Արտասուագոչ ողորմ ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս՝ խնդրէին ի կամարար տեառնէն ապրեցուցանել զնոսա։ Տրիփոնա տիկին՝ ձայն աղիողորմ կոկորդալից ողորմ ողորմ գուժէր. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Գ.։)
ray, flash of light, beam;
—ս արձակել, to emit or throw out rays, to beam.
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 տճկ. շէօլէ «շող» (իմա՛ արաբ. [arabic word] su'lā «բոց, նշոյլ»)։ Canini, Et. etym. 182 սանս. çuč̌ «փայլիլ»։ Տէրվ. Մասիս. 1881 մայիս 5 ցոլանալ բառի հետ յն σγελλω, լտ. calere, calor։ Նոյն, Նախալ. 115 կասկածով սանս. cur, զնդ. xvarəta «փայլ», գերմ. Schwuel «գոլ» ձևերի հետ՝ հնխ. svar «վառիլ, այրիլ» ար-մատից։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» ռա-ռից։ Bugge IF 1, 441 սանս. sčandra-յետնաբար čandrá «փայլուն, լուսին» և հյ. շանթ ձևերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 հնխ. kelē արմատից՝ լտ. calere, ւեթ. šilaū «տաքանալ», հգերմ. lāo։ Գաբրիէլեան, ՀԱ 1909, 222 նոյն ընդ շոգ։ Karst, Յուշարձան 427. օսմ. yəl-də-rəm «փայլակ», yəl-tramaq «կայծա-կել», ույգուր. yola «ջահ, լոյս», չաղաթ. žili čili «տաք» բառերի հետ։ Peterssor LUA 1915, 3 և 1916, 47, Ar. u. Arm. Stud. 94, որից և Pokorny 1, 368 հնխ. k'eu-«փայլիլ, պայ ծառ» արմատի տակ հմմտ. հյ. շուք, շա iթ, սանս. çvah «վա-ղը», զնդ. surəm «առաւօտը կանուխ», սանս. çona-«կարմիր» և այլն։
Թեւս արծաթափայլ ունէր՝ արեգական շողոյն նման. (Տաղ.։)
quick, light, prompt, active, swift, nimble, agile, brisk, alert;
quickly, promptly, speedily, quick, fast.
• տար հյ. *զուտ)։ Böttich. ZDMG 1850. 359 սանս. juta և պրս. zūd։ Lag. Ges Abhd. 66 զնդ. šīta «եկած, քշուած»։ Տէրվ. Նախալ. 112 կասկածով չու, չուել բառի հետ։ Karolides տես շիթ։ Հիւնք. պրս. šīd «արեգակ» բառից։
Կայտառ ի մանկութեանն, շոյտ (կամ շուտ) յերիտասարդութեանն։ Բարիոք էր մանուկն (քո). թերեւս շոյտ իցէ, այլ ոչ այնչափ շոյտ եւ գեղեցկագոյն քանզ զմովսէս։ Ի վերայ շոյտ անձինն եւ մարմնոյ՝ զգոյշ յամենայնի. (Վեցօր. ՟Ե։ Ոսկ. կող. ՟Ը։ Խոր. ՟Բ. 49։)
Շոյտ պատուէր (տուր) իմոյ գնդին, գան զիս տեսանեն. (Շ. տաղ.։)
dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
• Հներից Տաթև հարց. էջ 220 «շողո-քորթելու» պատճառաւ այսպէս կոչուած. Klaproth Asia pol. 102 սանս. šuni լեթթ. լիվ. suns, Mémoires 1, 437 սանս. chouni «էգ շուն» ձևի հետ։ Ին-ճիճեան, Հնախօս. Գ. 21 շնթել բայից։ Ուղիղ են մեկնում ՆՀԲ և Peterm. 22, 39 համեմատելով յն. լտ. սանս. ձևերը։ Windisch. 19 շ լծորդով սանս. cun=հյ. *սուն ձևից։ Capelletti, Armenia, թարգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 շնթե բայից։ Pott, Kurdische St. ZKM 1842 17 սանս. çwan, çuan, աֆղան. spey, քրդ. sah ևն։ Ուղիղ են նաև Böttich, ZDMG 1850, 359, Arica 66, 66, Lag. Urgesch. 736, Müller SWAW 38 577 Pictet 1, 377, Justi, Zendsp. 303, Տէրվ. Altarm. 20, 63, Նախալ. 75, Երկրա-ռունտ 1884, 101, Մասիս 1882 յուլ. 24, Լեզու 160, Հիւբշ. KZ 23, 17, Arm. Stud. 46, Bopp Gram. comp. 1, 397 ևն։ Ebel BvS 8, 368 *շուան կամ *շովան նա-խաձևից է դնում։ Lag. Arm. Stud § 1710 զնդ. xšapaуaona «գիշերաշըր-ջիկ» (իբր շան տրուած ածական)։ Bug-ge, Etr. u. Arm. 31 ետրուսկ. culs'u «մահու աստուածուհին» մեկնում է հլ. կուլշուն «կլանող շուն»։ Հիւնք. շուն «անասունը» յն. լտ. ձևերից, իսկ շուն
κύων canis. (լծ. յն. գի՛օն. լտ. գանիս. իտ. գանէ. գղղ. շիէն ). Չորքոտանի հաջողական, գազան՝ բայց ընտանի, տիրասէր, հաւատարիմ պահապան. ... Տե՛ս եւ ԲԱՐԱԿ։
lip;
edge, orifice;
tongue, word, mouth;
lip;
վերին —, upper-lip;
ստորին —, under-lip;
նուրբ, ուռոյց, թաւ, կարմրերփեան —, small or thin, swelled or blubber, thick, rosy lips;
ունել լայնշի, շրջեալ, բոլորածիր շրթունս, to have flat, turned up, well-formed lips;
— գետոյ, river-side.
• Տէրվ. Նախալ. 70 նոյն է դնում շուրջ բառի հետ։ Հիւնք. պրս. շէրիյթ, թրք. շէրիտ «ժապաւէն, լար»։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. k'êuo-«ուռչիլ» արմա-տից։ Lidén IF 44, 191 իսլ. hváptr «ծը-նոտ ռեռան», պրս. sufra «սրբան». suftan «ծակել», ռուս. svepet «փեթա-կի ծակը»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. շուրթ, Ալշ. Մշ. շուրդ՝, Սլմ. Վն. շուոթ, Սեբ. (յգ. ձևով) շրթնէր «եզերք» (յատկապէս թոնրի կլոր եզերքը). Սչ. շրթունք «բերնի շրթունքը», Խտջ. շիթ «թոնրի եզր» (իմա՛ շուրթ>'շույթ>շիյթ>շիթ)։ Սրանից շըրթ-նուիլ Ննխ. «համը նայիլ»։
Եւ էր ասէ՝ երկիր ամենայն մի շուրթն. մի եթէ մի շո՞ւրթն էր ամենայն մարդկան. ո՞չ ապաքէն զմի խօս բերանոյ կոչեաց մի շուրթն։ Եղաք շուրթն մի եւ ձայն մի, հակառակ այնոցիկ՝ որք զաշտարակն շինէին. (Սեբեր. ՟Գ։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
hounds;
ջոկ —աց, a pack of hounds.
• . անյայտ նշանակութեամբ. գտնւում է հետևեալ տեղերում. «ժամ տուեալ որսոյ ամենայն զօրացն, ածեալ կուտեալ զպառականն, խուճապական ձգեալ». Ագաթ. -«Սակաւ սպասաւորօք հանդերձ և որսոցկ պառականօք». Բուզ. Գ. 20.-որից պառա-կական. «Թակարդեօքն և պառակական խըմ-բիւք և այլով հնարաւոր գործեօք զբովան-դակն արգելուին վայր» (այլ ձ. պառական) Պիտ։-ՆՀԲ մեկնում է «երագազ, ուռկան որսորդաց էրէոց՝ իբրև փարախ շրջափակ». նոյնը նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ «որսի շներ», որով բառը նոյնանում է բարակ հոմանիշի հետ։ նոր քննիչները վարանում են այս երկուսի միջև. Ալիշան, Հայապատում Ա. 173 համա-րում է մի տեսակ որսորդական գործիք.-Հ. Ա. Բագրատունի, Քեր. զարգ. ե. 48, յ. 104, Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 227-8 և Թունեան, Հատընտիր Բ. 240 «որսի շներ» (յոգնակի կամ հաւաքական)։ Նորայր նկա-տում է յատկապէս, որ եթէ բառը նշանա-կէր «ցանց», Ագաթ. չպիտի կարողանար ա-սել ածեալ կուտեալ, այլ բերեալ կուտեալ։
Երագազ. ուռկան որսորդաց էրէոց՝ իբրեւ փարախ շրջափակ.
old woman, beldam.
• = Պհլ. *pārav հոմանիշ ձևից, որ ցոյց է տալիս պրս. [arabic word] pā̄rāv «ծեր կին, պա-ռաւ»։ Այս բառը կարելի էր հայերէնից փո-խառութիւն համարել, եթէ չլինէին պրս. ❇ pīr, պհլ. pir «ծեր», pīrak «պառաւ», բե-լուճ. pirūk «պապ» ևն բառերը, որոնք բոլոր պատկանում են զնդ. parō «նախ, վաղ» ձևին և ծագում են հնխ. per-արմատից (Horn § 270, 350). հայերէն ցեղակիցներն են հեռի, հերու, առ, եր-(Pokorny 2, 38) -Հիւբշ. 221։
Պառաւն զգէսն փետէր. (Փիլ. յովն.։)
Եւ տեսեալ որդին պառաւոց (այսինքն ծերացելոց՝ Զաքարիայ եւ Եղիսաբեթի), ազդէր յականջս ժողովրդոց. (Տաղ.։)
great thirst.
• Տէրվ. Altarm. 71 պա=սանս. pa «խմել» և սուք=սանս. çuč «փայլիլ, վառիլ»։ Հիւնք. յն. πά́σχω «կրել, տա-նիլ, զգածիլ որևէ կրիւք»։ Müller, Ar-men. VI և Bugge KZ 32, 58 պապակ բառի հետ՝ սանս. pipās «խմել ուռեւ»։ Scheftelowitz BВ 28, 313 սանց. bhakš «խմել»=զնդ. baxš։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 312 պրս. [arabic word] pasuk «յօրանջում» (իսկ «խոնջութիւն, թուլա-ցում» նշանակութիւնները չգիտեն ԳԴ և Բուրհան)։
Արմատ Պասքելոյ. որպէս Պասքումն. ծարաւ սաստիկ. պապակ. տապումն. հէրարէթ.
Passover;
Easter;
the paschal lamb.
• Բառիս ստուգաբանութիւնը ծանօթ էր նաև հներին. հմմտ. Պասեքս այս մեծ է և պաշտելի. փա՛սկա յեբրայեցւոցն անուանի ըստ նոցա ձայնին և յայտ-նէ ձայնն զԱնցքն փասկա յեբրայեցւոցն
• անուանի... և ապա հելլենացի արարեալ զձայնն՝ զփիւրն ի պէ և զկէն ի քէ փո-խեցին և պասքա զօր փրկչին անուա-նեցին. Ածաբ. պասք. բ։-Նոյնը Նիր. էջ 18. նաև էջ 23՝ պասքա կոչեցին, որ թարգմանի չարչարանք.-(ի Հրէից) կո-չէր պասքա, անցարան ըստ նոցա և ըստ մեզ փրկութիւն չարչարանաց. Տօ-նակ։-Անց՝ զհին պասեքն ասէ. զի պասքայն անցք թարգմանի. Լմբ. նա-ւռամ։-Զատիկն յեբրայեցւոց լեզուն կո-չի պասեք, որ թարգմանի անցք չա-րեաց. Բրս. մրկ. 248։-Նորերից ՀՀԲ բառ եբր.։ ՆՀԲ եբր. յն. լտ. ձևերի հետ նաև լծ. լտ. passio «կիրք, չարչարանք» և իտալ. passare «անցանել»։ Տէրվ. Altarm 69 յն.-ից։ Հիւնք. եբր.-ից։
Մերձեցաւ տօն բաղարջակերացն՝ որ կոչէր պասքա. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 1։)
(Ի հրէից) կոչէր պասքա, անցարան ըստ նոցա. եւ ըստ մեզ փրկութիւն չարչարանաց. (Տօնակ.։)
wall;
turn, round;
— ի —, — ի —է, — ի —ու, complicate, intricate, knotty, ambiguous, dark, obscure;
— ի — բանք, ambages, compass of words, circuit, roundabout way, shifts;
— առնուլ, — գալ, to surround, to environ, to encompass, to hem in, to beset, to encircle, to gird, to inclose;
— ի — բանիւք խօսել, to make use of circumlocutions, to periphrase, to speak periphrastically, to beat about the bush;
— ի — խաղան գետք, the rivers seem to delight in a thousand windings.
• «բոլորտիքը, չորս կողմը, շրջան, պտոյտ». ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ, որի ածանցներն են. ՊԱՏ «շրջան», որից պատ առնուլ «շրջապատել» Խոր. Շիր. Վրդն. ծն. «փաթաթուիլ, շրջան կամ ոլորք կազմել (օձի)» Եղիշ. յես. էջ 176. Խաչել. 280. «նաւի ճամբորդելը զիգզագներով» Ոսկ. գծ. 372. պատ գալ «չորս կողմը ման գալ՝ դառնալ» Յայսմ. պատ «որմ, որ շէնքի չորս ևողմն է պատում» Բրս. մրկ. Գր. երէց։ Վստկ. 154. Մխ. այրիվ. պատել «փաթթ, շրջապատել, ման ածել» ՍԳր. Եւս. պտմ. պատ ի պատ «երկար բարակ՝ մանուածա-պատ ձևերով» Նիւս. բն. պատ ի պատէ Եփր. թգ. 437. պատ ի պատու Կիւրղ. ծն. միջա-պատ «գոգնոց՝ որ մէջքն է պատում» Ոսկ. ես. մառախլապատ Ագաթ. միգապատ Ա. գաթ. մարմնապատ Եզն. Վեցօր. Ոսկ. մ. բ. 19. կամարապատ Եզեկ. խ. 22. զրահապատ Ոսկ. մտթ. գ. 16. երկաթապատ Դան. դ. 12 20. երիզապատ Առակ. ե. 16. Մծբ. Ոսկ. եփես. թակարդապատեալ Կորիւն, էջ 8. Եւ-թաղ 165. դիապատութիւն Ոսկ. յհ. բ. 38 շրջապատել Խոր. Շիր. պատկողանոց «նաւի կողերը պատող տախտակները» Ոսկ. կողոս-տարեաատ «տարին բոլորուելու՝ լրանալու ժամանակը, տարեվերջ» Ուռհ. 371. պատ-ռւած «ոլորք» Նար. Առ որս. պատուածոյ Եզեկ. խգ. 17. պատուածել «վրայէ վրայ ընել, պատել» ԱԲ. «մանր քարերով հիւսել շարել» Օրբել. 164 «Կանգնէ.. սիւն մի զար-մանալի... ի մանր քարանց պատուածեալ ի չափ երեսուն կանգնոյ.-Տաթևի շարժական սիւնի համար է ասում)։ ՊԱՏԱՆ, ի-ա հլ. «փաթթու շոր, յատկապես վէրքի կապ և կամ մեռելը մէջը պատատելու սաւան»։ ՍԳր. Եփր. ծն. որից պաճուճապատանք «տիկնիկ, խամաճիկ» Ա. թագ. ժթ. 13, 15. նոր գրականի մէջ՝ պատանել, պատանքել կամ պատնել «մեռելը պատանքի մէջ փա-թաթել»։ ՊԱՏԵԱՆ, ի հլ. «պտուղը պատող արտաքին կեղևը» Ես. զ. 13. Վեզօր. է« 82-88 (տպ. պատկան. և այս ձևով էլ դնում է ԱԲ՝ իբր անստոյգ բառ). «խեցեմորթի կեղև» Եփր. էջ 352, 358. «սուրի կամ ուրիշ զէնքի ամանը» ՍԳր. «զրահ, լանջապանակ՝ որ մարմինն է պատում» Ա. մկ. զ. 2. Յոբ. խա 4. Եւս. պտմ. Սեբեր. որից զինապատեան Պտմ. աղէքս. ոսկեպատեան Բուզ. ողորկա-պատեան Վեցօր. պատենիկ Անյ. պորփ պատենազէն Ա. մկ. զ. 39. Եփր. վկ. արև Բուզ. 208 (ձ. պատեզէնք). պատենաթև Վեցօր. պատենաւոր Նիւս. կազմ.։ ՊԱՏԱԿ առանձին չէ գործածուած. որից խելապա-տակ «խելքը՝ ուղեղը պատող մաշկը. լյնբ։ ուղեղ, գլուխ» Նիւս. կազմ. Պիտ. (գրուած է խելապտակ Շիր. քրոն. 51)։ ՊԱՏԻԿ «փա-թաթող կամ փաթաթուածք». առանձին չէ գործածուած. առաջին իմաստով ունինք դիապատիկ «մեռել պատանող մարդ» Ծն. ծ. 3 (հմմտ. դիապատութիւն Ոսկ. յհ. բ. 38). երկրորդ իմաստից փխբ. յառաջացել է «անգամ» նշանակութիւնը (հմմտ. գւռ. փաթ «փաթաթուածք, պտոյտ, շրջան, անգամ») և այս նշանակութեամբ են ձևացած՝ եօթնպա-տիկ ՍԳր. բազմապատիկ ՍԳր. Եզն. բազ-մապատկել Դիոն. ածայ. և երկն. Վրդն. ծն բիւրապատիկ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Մծբ. երկ-պատիկ Փիլ. երկպատկութիւն Նիւս. կազմ. պատկութիւն «կրկնութիւն» Ոսկիփ. պատ-կական «տեսակ տեսակ» ԱԲ. պատկել «բազմապատկել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ճժէ։ ՊԱՏԻՃ (կագմուած -իճ մասնիկով. հմմտ. ուտին) «ցորենի կճեպ» (որ և պատ-3-2045 եան) Վեցօր. 87. Ոսկ. հերոդ. 618. «սոնա-պան՝ որ սրունքն է պատում» Մաշտ. ջահկ. «փղի կնճիթ» Վեցօր. 194. Փիլ. լիւս. 13? (վերջին իմաստի զարգացումը դժուար է բացատրել. տե՛ս նաև առանձին)։ ՊԱՏԱՏ, ի-ա հլ. «կապոց, բեռ» Ծն. լա. 34. Ոսկիփ. որից պատատել «փաթթ» Ոսկ. ա. կոր. Եւագր. փիլ. պատատուկ «բաղեղ». Մեսր. եր. Բժշ. պատատանք Բարուք. զ. 7։
• ԳԴ պատիպատ ձևը դնում է պրս. bādūbīd «սնոտի, անօգուտ» բառից։ Gosche 40 prati+dā կամ prati-մաս. նիկի մի բայական ձևն է համարում։ Canini, Et. étym. 145 զնդ. bdā «շըր-ջապատել»։ Տէրվ. Նախալ. 92 հնխ. pat «ընկնել, պատահիլ, թռչիլ» արմատից և կամ հնխ. pad, որ գրեթէ նոյն նշա-նակութիւնն ունի։ Հիւնք. էջ 114 առս bādān, ābādān «շինութիւն, հաստա-տութիւն», իսկ էջ 346 պատուէր բառից։ Patrubány SA 1, 198 համառօտեալ ժողովրդական ձև է պատուար բառից. իսկ ՀԱ 1903, 221 ap-մասնիկով uad. «եռթալ» արմատից (հմմտ. լտ. vado «երթալ»), իբր «վերև գնացող (պատ)»։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 291 պատ-եան=պրս. պատեան «ունող, պահպա-նող»։ Սագրգեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bad, bat «պարիսպ»։ Karst, Յուշար-ձան 400 պատ=ասուր. pātu «սահման, շրջապատ», 403 սումեր. bad, bat «որմ, շրջապատ», 424 ույգուր. bot, but, but «ցանկապատ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 312 պատան=զնդ. paitidāna, պհլ. padtān «վերարկու»։
Ասէր զգէս ոչ հատանել, մինչեւ երկայնեսցի եւ պատ առցէ. զի վասն այն կոչի պատանի. եւ ապա կտրել հրամայէր, զի վասն այնորիկ կոչի կտրիճ. (Կիր. պտմ.։)
Ժողովուրդն իբրեւ ետես, խոստովան եղեւ առ ժամ մի պատ ի պատէ, եթէ Տէր՝ Աստուած. (Եփր. թագ.) (ուր ա՜յլ ձ. պանտ ի պանտէ. որպէս թէ կողմն ի կողմանէ կաղալով)։
adventure, accident, contingency, casualty, occurrence, incident, chance, hazard, fortuitous or unforeseen event;
— ըստ —ի or —իցն, accidentally, by chance.
• Müller SWAW 66, 275 զնդ. *paityā-sa ձևից։ Lag. Arm. Stud. § 1822 մեր-ժում է։ Տէրվիշ. Նախալ. 92 հնխ. pat «ընկնել, պատահիլ, թռչիլ» արմատից. հմմտ. սանս. pat «թռչիլ», լտ. petere, յն. πίπτω «ընկնել»։ Հիւնք. պրս. պա-տաֆէրաշ «պատիժ» բառից։ Թիրեաք-եան, Կարնամակ էջ 19 պատահար= պհլ. patiarak, որ կարդում է patahark, ծան. 29 պատահիլ, պատեհ=պհլ. pāt-tras «պատուհաս»։ Pedersen, Հալ. դր. լեզ. 54 փոխառեալ է պարսկերէնից. հմմտ. սանս. pátatram «թև», pátati «թռչի, անկանի»։ Մառ ИАН 1917, 478 հլ. պատահար դնում է պհլ. patyarak։
συμβεβηκώς, σύνβαν, τύχη, σύμπτωμα accidens, eventus, casus, adfectus, symptoma, fortuitas, fortuna secunda vel adversa. Արմատ պատահելոյ. նոյն ընդ Պատահար, Պատահումն. Դէպք. դիպուած. անցք. հանգամանք. բախտ. արիզէ, վագըէ, սէր էնճամ.
Ողորմելի պատահ պատուհասի ինձ հասանէր։ Եհաս նմա պատահ խօթութեան. (Մագ. ՟Կ՟Ե. ՟Կ՟Զ։)
hostage;
pledge, gage;
տալ ի —, to plight, to pledge, to offer as a pledge;
առնուլ ի —, to take as a hostage or pledge;
ի — կալ, to be hostage.
• ՆՀԲ մեկնում է «պատ անդ ուրեմն, պրս. պէնտ «կապ»։ Տէրվիշ. Լեզու 1887, 108 աւելի ուղիղ է համառում պանդանդ, իբր հնխ. bhandh «կապել» արմատից՝ -անդ մասնիկով. հմմտ. հնազ-անդ, արգաւ-անդ։-Հիւնք. պրս. pāyandān «գրաւ, աւանդ»։
Որ էր մնացեալ ի պատանդս ի հռոմ քաղաքի։ Տալ պատանդս եւ գրաւականս։ Ա՜ռ նա զորդիս իշխանաց երկրին ի պատանդս։ Զպատանդսն՝ որ էին յակառն՝ հրամայեաց տալ ի ձեռս նորա։ Ածին կալան զպատանդսն առաջի նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 11։ ՟Ը. 8։ ՟Թ. 53։ ՟Ժ. 6. եւ 9։)
youth, adolescent, stripling, lad, young man;
domestic, servant;
waiter;
groom;
— անփորձ, inexperienced young man, younker, greenhorn, novice.
• Հներից Կիրակոս պատմիչ (էջ 48) յի-ռում է Խոսրով Սիւնեաց եպիսկոպոսի ստուռաբանութիւնը՝ իբր պատ առնուլ բայից. «Թողուլ ասէր զգէսս և ոչ հա-տանել, մինչև երկայնասցի և պատ առ-ցէ, զի վասն այն կոչի պատանի»։ Տա-թև. հարց. 378 «պատանեակ (կոչի) քսանամեան, որ զտասն պատեաց»։ ՆՀԲ լծ. արաբ. ֆէթէն, լն. παιδάοιον «տղեկ»։ Մորթման ZDMG 26, 544 բե-ւեռ. biduni=«պատանի կամ պիտանի»։ Թօփուզեան, Արծ. վասպ. էջ 43 պատ
Ասէր զգէսս ոչ հատանել, մինչեւ երկայնեսցի, եւ պատ առցէ. զի վասն այն կոչի պա տանի։)
Ետ ցպատանին, եւ փութացոյց։ Ասէ Աբրահամ ցպատանիս իւր։ Ոչ յամեաց պատանին առնել զբանն։ Երկու պատանիք նորա ընդ նմա։ Պատանի մի՝ մանուկ եբրայեցի։ Ասէ Բոոս ցպատանին իւր ... արձակեաց զպատանին։ Աղաչէր լինել պատանւոյն կենաց նորին խորհրդական՝ զի ապրեսցի։ Ես եւ պատանեակդ։ Պատանեակն չէ անդ։ Դու եւ պատանեակդ քո փարա։ Կալաւ պատանեակ մի։ Ծանեան զձայն պատանեկին ղեւտացւոյ.եւ այլն։
bit, slice;
mouthful;
piece, shred, strip;
պատառ պատառ, in pieces, in rags;
piecemeal;
— մի հացի, a bit or piece of bread;
բրդել —ս —ս, to cut in pieces or in bits;
ի մի — կլանել, to devour, to take in one mouthful;
— — կոտորել, to be lacerated, torn or cut to pieces, butchered;
— — երկիր անկանիլ, to fall off bit by bit, to decay gradually.
• Տէրվ. Նախալ. 86 հնխ. dar «պատ-ռել» արմատից՝ պա<ապա նախդիրով, հմմտ. սանս. dar, յն. δὲρω «մորթել» ևն։ Հիւնք. պատել բայից։ Müller WZKM 6 (1892), 267 պհլ. փոխառութիւն պի-տի լինի. հմմտ. պրս. [arabic word] fatār-dan, [arabic word] latarīdan «պատ-ռել»։ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, էջ 166 ասուր. patāru, ասոր. ftr «պատա-ռել»։ Scheftelowitz BВ 29, 68 փղխառ-եալ արաբ. batara «խուզել, կտրել» և եբր. [hebrew word] bathar «մաս, կտոր» ձևե-ոից։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. pa-taru, patēru «ճեղքել, հերձնուլ»։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արաբ. ❇ [arabic word] fadra «պատառ, կտոր» և [arabic word] batr «ճեղքել»։
Ի նաւ ապաստանեալ՝ պատառ պատառ կոտորէր։ Ոմն (յառաքելոց) պատառ պատառ կոտորեցաւ։ Պատառ պատառ կոտորիլ, կամ կոտորէաք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եփես.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ. ՟Է։)
answer, response, reply;
return, repartee, rejoinder;
account, reason, defence, apology, excuse, justification;
հրաման —նւոյ, oracle;
համարձակ, յանդուգն, խուսափական, նպաստամատոյց, հաւաստի, դրական, ժխտական, լակոնական, աննշան, չոր, անմիտ, կարճ —, haughty or imperious, impertinent, evasive, favourable, certain, positive, negative, laconic, insignificant, dry, foolish, curt or short reply;
— առնել, to answer, to reply, to make answer to;
— տալ, to answer for;
to defend, excuse or justify oneself;
տալ վասն անձին —, to plead one's own cause;
ընդունել զ—, to receive the reply;
ի — նամակիդ, in reply to your letter;
չընդունել զ—, to receive no reply;
սպասել —նւոյ, to await a reply;
չիք —, there is no reply, no answer;
cf. Ընդդէմ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. պատաս-խան, Մկ. պmտmսխան, Ալշ. Մշ. պադաս-խան, Ննխ. Շմ. Սչ. Սեբ. բադասխան, Տիգ. բmդmսխmն, Զթ. բադասխօն, բադասխոն.-Միջին հայերէնի ձևն էր պացխուն (Սմբ. ատմ. 79, 90, Անսիզք 13, 15, 51, Կոստ. երզն. 158), որ ծագում է պատասխան բա-ռից միջին ա-ի ջնջումով և տս ձայնախում-բը վերածելով ց (հմմտ. արտառուք>արտ-ռուք>արցունք). կրճատ պատըսխուն ձևը երկու անգամ ունի Քուչակ 121. վերջավան-կի ա ձայնաւորը դարձած է ու՝ յաջորդ ռըն-գականի պատճառաւ, ինչպէս ընդհանուր օրէնք է Ագուլիսի բարբառում (տե՛ս իմ Հայ բարբառագիտութիւնը, էջ 93)։ -Թաւրիզի գաւառականով պատասխանել նշանակում է «ճանապարհ դնել, դուրս հանել, գործից վտարել». սրա հին վկայութիւնը գտնում եմ Մտթ. ևագր. 49. Ասէ դևն... մի՛ տալ յաղ-քատն... և կամ ասէ՝ թէ այսօր պատասխա-նէ, վաղիւն երբ գայ՝ յայնժամն տաս։
Տո՜ւր ինձ հրաման պատասխանւոյ։ Աղաչէր հրաման պատասխանւոյ առնուլ (ի դից)։ Զայս ընկալեալ հրաման պատասխանւոյ՝ աղեքսանդրի. (Պտմ. աղեքս.։)
ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՏԱԼ ՏԱԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. Լուծումն առնել հարցուածոյն. փոխադարձ ասել ինչ բան. պատասխանել. ճէվապ վէրմէք. ἁπόκρισιν δίδωμι responsum do. Տե՜ս Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Լ՟Գ. 5։ ՟Լ՟Ե. 4։ ՟Լ՟Թ. 35։ Այլ առաւել, ἁποκρίνομαι respondeo. Տե՜ս ստէպ ի հին եւ ի նոր կտակ. եւ յամենայն գիրս ըստ նախ նեացն. ուր յետինք առաւել դնելն՝ Պատասխանել, որ է որպէս ոճ ռամկական։