sliding, slipping;
mental perturbation, vacillation, agitation, irresolution.
Անասնական գետնաքարշութեան սողնոյ սահեցմամբ։ Որ զորովայն օձին սահեցման հողոյ մտանեցեր։ Անասնաբար սահեցմամբ ըստ հողոյն զիջման ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Զ. ՟Յ՟Զ։)
to cause to glide, to slip;
to agitate.
Ջուր սահող է եւ ցրտին, նոյնպէս եւ այծ սահող է, որսահեցուցանէ ի մեղս. (Մեկն. ծն.։)
Սահեցուցեր զգութդ յեւս խոնարհագոյն եւ յանշունչ տարերսն. (Շ. ՟ա. յհ.։)
circumjacent, bordering, close to, adjacent, neighbouring.
որպէս նոյն ընդ վերնոյն (=ՍԱՀՄԱՆԱԿԻՑ).
change of the ancient laws or statutes;
transmigration, emigration.
Ժառանգեցին զկրկնակի նզովքն նոյի, զծիծաղելոյն եւ զսահմանափոխութեանն. (Միխ. աս.։ 3)
cf. Սալամանդր.
ՍԱՂԱՄԱՆԴՐ կամ ՍԱԼԱՄԱՆԴՐ եւ ՍԱՂԱՄԱՆԴՐԱՅ. Նոյն եւ յն. լտ. σαλαμάνδρα salamandra. թ. սէմինտէր ... Ազգ սողնոյ՝ որպէս զմողէզ կամ զկովագիաց. որ ասի տոկալ ի մէջ հրոյ առ ժամանակ մի.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
to exercise oneself in.
Սաղապելով ի սոյն մետ երանեսցիս. (Պիտ. վջ։)
bearing or producing eaves, frondiferous.
Սաղարթաբեր ծառովք ծաղկէր, առատագոյն տպղաւէտէր. (Շ. եդես.։)
leaved, leafy.
Զբաղամիտ տնկոցն յարադալար սաղարթաւորաց։ Սաղարթաւոր եւ բազմոստեան արքայական անկոյն պտուղ քաղցրաճաշակԶտունկս սաղարթաւորս ի պաշտօն կռօցն՝դիւաց ձօնէին. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
cf. Սաղարթանամ.
Ոստք չորացեալ արմատոյն ոչ պտղաբերին, եւ ոչ սաղարթին. (Ի գիրս առաքին.։)
cf. Սաղմնառեմ.
Յառաջ ոչ սերնանեցաւ, ի նոյն զուգի սաղմնացաւ. (Եօթնագր.։)
to conceive, to be with child;
cf. Յղանամ.
Աղօթիւք ծերոյն ետ աստուծո զխնդրելին, եւ սաղմառեաց կինն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի հոգւոյն սրբոյն սաղմառեաց (կոյսն), եւ ծնաւանախտաբար. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
salmodic;
—ք, psalms.
այսորիկ սաղմոսականք մեծին դաւթայ՝ գերագոյն քան զբոլոր մարգարէիցն դասու. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
cf. Սաղմոսասաց.
Զնմանէ իսկ նշանակէ սաղմոսանուագն։ Ի սոյն եւ սաղմոսանուագն յորդորէ. սաղմոսանուագն եւ ի ճանապարհին իսկ որոգայթ եդեալ ասէ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Սաղմոսանուագ երգոյն, կամ երգով. (Նար. խչ.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Սաղմոսերգու.
Յառաջագոյն օրհնէր սաղոսերգիչն (դաւիթ). (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Սաղմոսերգու.
ψαλμῳδός, ψάλτης psalmista, psaltes, -ta. Նոյն ընդ Սաղմոսերգ. սաղմոսերգու. որպէս մակդիր դաւթի.
Որպէս սաղմոսերգօղն ասէ։ Զմեծ սաղմոսերգօղն ընթերցիր։ Ըստ սրբոյն սաղմոսերգողին։ Նորուն իսկ սաղմոսերգողին։ Լուտք ի սաղմոսերգողէն. (Ճ. ՟Գ.։ Պրոկղ. ի կոյսն.։ Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։ Ոսկ. Գանձ.։)
psalmist, psalm-signer.
Սաղմոսերգուն ասաց ի դէմս յիսուսի։ Զնոյն եւ սաղմոսերգուն ուսուցանէ։ Սաղմոսերգուին ասելով. (Կոչ. ՟Ժ։ Կիւրղ. ղկ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Զոր եւ սաղմոսերգուն վարդապետէ ի սուրբ հոգւոյն։ Սաղմոսերգուն գոչէ ասելով. (Փարպ.։)
Գայ սաղմոսերգուն (ըստ մեզ՝ սարկաւագն) ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ ինքն միայն առանց օգնականի ասէ, Սաղմոս ասացէք աստուծոյ մերոյ. (Պտրգ. աթան.։)
cf. Սամետիք.
ՍԱՄԵՏԱՅՔ ՍԱՄԵՏԷ ՍԱՄԵՏԻ. ἰμάς corrigia, lorum δεσμός vinculum. Կապ սամեաց, այսինքն լծոց. փոկն կապիչ եւ յօդիչ անրոյ լծոյն. ռմկ. սամատիք, սամէթէլք
cf. Սապէս.
οὔτως ita, sic. Սապէս. այսպէս. սոյնպէս. ասանկ.
Սայապէս զայսօրինակ վկայեաց։ Ամենայն հայք մտին ընդ հարկաւ, սայապէս եւ ասորեստան եւ ամենայն միջերկրեայք։ Սայապէս եւ մուշեղայ եւս ետ զնոյն դեղ մահու. (Եւս. քր. ՟Ա. Վրդն. պտմ.։ Ուռպ.։)
carter, waggoner, driver, carrier.
Սայլորդացն տեսեալ զոսկերս մարդկան՝ թաղեցին ի նոյն հորս (կամ խորս). զոր զգացեալ արշակայ՝ հրամայէ զսայլորդսն Մի վերայ հորոցն կախել զփայտէ. (Խոր. ՟Գ. 32։)
type, model, example, pattern, sampler.
Րաբունաբար սիրոյն տիպար՝ կացուցանէ անմիջաբար. (Շ. յիշ. առակ.։)
Նշխարն ի տիփարէն, եւ մոմն ի կնքոյն առնու զնոյն տիպն. (Մխ. ապար.։)
cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
տեասեալ զտիտանեանն զկայն վիթխարի եւ աշխոյժ, զգերամբարձեալն մարմնոյն տրամադրութեամբ՝ աստուածօրէն իմն պատուով պատուեցին, նեբրովթ կոչելով, բէղ, բահաղ, դիոս, որմըզդ, արամազդ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Տիտանիմ.
Ռատնագոյն յայսմ եռափա ախորժեմ տիտանիլ (կամ տիտանելԷ, յարտեւանալ եւ ընձեռել զկրթմունս՝ ոլոմպիական մրցանակ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
to be gigantic.
Ռատնագոյն յայսմ եռափա ախորժեմ տիտանիլ (կամ տիտանելԷ, յարտեւանալ եւ ընձեռել զկրթմունս՝ ոլոմպիական մրցանակ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
Յաստուածայնոցն գրոց, եւ ի տիրական գլստենէ։ Տիրական յաթոռ նստիս։ Ըստ տիրական անճառ խորհրդոյն։ Զտաղաւարն տիրական, եւ զխորան աստուածական։ Տիրական ծննդեանն սպասաւորք՝ դասք վերնոցն. (Աթ. ՟Բ։ Շար.։ Նար.։ Շ. հրեշտ.։)
Զտիրական բարիս այսր շնորհաց եւ խաղաղութեան։ Տիրական մարդոյս՝ որ է ի մեզ (հոգին)։ Կեանք տիրական մարդոյն. (եւ այլն. Սարգ. ստէպ։)
honoured by the Lord.
Ի ձեռն տիրամեծար ... եւ շնորհաբաշխ աջոյն պօղոսի. (Նար. առաք.։)
cf. Տիրաձիր.
Ի սոյն իրէ տիրապարգեւէ ամենայն չարին երեւոյթք մերժին. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
to domineer, to rule, to lord over.
Արեւելից տիրապետեալ։ Որ այժմ տիրապետէ աթոռոյն. (Շ. վիպ.։ Մագ. ՟Բ։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Յորդեգրութիւն հօրն երկնաւորի կոչիլ, որ քրիստոսիւ եղեւ տիրապէս։ Զհուր սիրոյն քրիստոսի ստասցուք տիրապէս յանձինս մեր. (Խոսր.։)
well-educated, well-brought up.
Տիրասուն պերճ պաճոյճն եւ գեզանինոյն բաբիկ որդի անդոկայ. (Ուռպ.։)
slaying one's master.
Ողջոյն իցէ զամրի տիրասպան. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 31։)
transmitted or handed down b y the Lord.
Զտիրաւանդ եւ զարարչատուր կտակիս պաշտաման գործի սրբութեան սեղանոյն. (Նար. խչ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Ջախջախէին անդամք սրբոյն. բայց սակայն ոչ տիրէին նմա տանջանքն. (Ճ. ՟Ա.։)
domination, authority, power.
Զտիրութիւնն ունի բոլորիցս՝ բոլոր աստուածութիւն։ Ո՞ւմ տացուք զտիրութիւնն։ Նմա՛ վայել է ամենայն տիրութեանն անուն եւ իր. (Դիոն. ածայ.։ Պրպմ. ձ։ Նոյնպէս եւ Լմբ. սղ.։ Վրդն. ծն.։ Բրսղ. մրկ.։ Նչ. քեր.։)
the blessed Virgin;
mistress or lady;
քաղաք —, capital.
Ո՛վ ամենասուրբ արարչընկալ տիրուհի։ Տիրուհի անարատ մեյր տեառն։ Խնդան ծննդեամբ տիրուհոյն։ Կուսին տիրուհւոյ։ Ի գոյժ հրաժարման տիրուհոյն. (Նար.։ Շար.։ Շ. գանձ.։)
Զայսոսիկ ընտրիցեն հարսանեացն փութոյն տիրուհիքն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Նախկին եւ երիցագոյն հոգին քան զմարմինն իբրու զտիրուհի. (Պղատ. տիմ.։)
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
to grieve, to fret, to be afflicted, sorry, to deplore, to bewail;
to be in mourning for.
Զի եւ պօղոս առաքեալ ի նմին տխատի եւ զղջանայ, զսոյն սգայ։ Մեղանչեմք, եւ չտխատիմք։ Եթէ տխատիցի (հոգին), քան զսարդիոստայն անօսրագոյն եւ կնատագոյն գործէ (զմարմինն). (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
Ի թմբրական գինւոյն հրաժարեցուցէ՛ք զտխեղծսն եւ զհիւանդացեալսն ոգւով զընկերսն։ Մարմնոյն արգասեօք տխեղծ։ Ի բա՛ց մերժեցէ՛ք զբան տգեղ եւ տխեղծ։ Ցանկալի էր մանուկն, ոչ տխեղծ ինչ, ոչ տգոյն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Ճշ.։ Ոսկ. եբր.։)
Վասն տգիտութեան, կամ վասն տխեղծ հասակի չկարիցէ ինչ արժանիս իմանալ զնմանէ։ Մանուկն յաղագս տխեղծ հասակին՝ տեսեալ օձ՝ ձուկն կարծէ զայն։ Առաւել եւս մանկաւոյն. զի բազում անմտութիւն է դեռ ի տխեղծ հասակին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ Երզն. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
imperfection;
deformity;
infancy, youth.
Եւ թերեւս մարմնոյս անարգասի տխեղծութիւն՝ փոքրագոյն է ասել՝ վասն հոգեւոր իրացն՝ խազմութեամբ. (Պիտ.։)
cf. Տխրալից.
- ՏԽՐԱԼԻ ՏԽՐԱԼԻՑ. Լի կամ լ ցեալ տխրութեամբ. եւ Արժանի տխրութեան. տխրեցուցիչ. տխրագոյն. սգալի. սգալից.
Սեաւք խոշորագոյնք եւ յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին։ Մաքրել հոգւոյն ջուրբք զտխրալի նսեմութիւն ախտից. (Արծր. ՟Դ. 12։ Շ. մտթ.։)
full of sadness or affliction, greatly dejected, oppressed with sorrow.
- ՏԽՐԱԼԻ ՏԽՐԱԼԻՑ. Լի կամ լ ցեալ տխրութեամբ. եւ Արժանի տխրութեան. տխրեցուցիչ. տխրագոյն. սգալի. սգալից.
Սեաւք խոշորագոյնք եւ յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին։ Մաքրել հոգւոյն ջուրբք զտխրալի նսեմութիւն ախտից. (Արծր. ՟Դ. 12։ Շ. մտթ.։)
sad, dreary, grievous, doleful, mournful.
Բարձցէ զսուգն տխրական։ Խաւար տխրական։ Ի տխրական տեղիս։ Բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր։ Տխրական տրտմութեամբ եւ դառնութեամբ սրտի։ Վասն որոյ զգոյն ըզտխրական՝ սեաւ ըզգեստիդ ի յանձնէդ հան. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Խոր. ՟Գ. 68։ Յհ. կթ.։ Շ. թղթ. մխիթ.։)
sadness, sorrow, melancholy.
Զհառաչ հոգւոյ, եւ զտխրականութիւն երեսաց։ Կապտեցելոյ ողորմելի տխրականութեամբ ի փչմանէ բարձրագոյն շնորհին. (Նար. ՟Ի. ՟Ղ՟Գ։)
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
Խնամ տանել բեկելոյն, տկարացելոյն։ Զտկարանալս մարմնով ինձ յիշեցուցանէ։ Տկարացեալ է ի կանայս։ Մի՛ երկբայիր եւ տկարանար ի հաւատոց։ Տկարացան ի յօրինաց ճանապարհէն. (Խոսր. Մանդ.։ Փարպ.։ Շ. թղթ.։ Մխ. երեմ.։)
Տկարացաւ եւ նա առ օրէնս սիրոյն. (Լմբ. ատ.։)
Եւ զի ոչ մկրտեցաւ, տկարանայր (ընդ անլուայ ուտելն)։ Մի՛ ոք տկարասցի վասն մարմնոյն. (Իգն.։)
cf. Հիւանդանոց.
Նոյնպէս եւ ի տկարանոցս՝ հայել եւ տեսչաւորել։ Ոմանք յազատաց ի վերայ տկարանոցաց ունին իշխանութիւնս, եւ առնեն. (Կանոն.։)
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
Մարդկօրէն ասեմ վասն տկարութեան մարմնոյ ձերոյ։ Պարտ է մեզ՝ որ կարօղս եմք, զտկարութիւն տկարացնզ բառնալ։ Վասն նորին տկարութեանն եւ անշահութեանն։ Ի տկարութենէ ձայնի աղօրւոյն։ Զի ծանիցէ ամենայն մարդ զիւր տկարութիւն։ Տկարութիւն՝ անպիտան յանդիմանի։ Իւրեանց տկարութեանզ մտօքն։ Մեռցի ի տկարութեան մովաբ.եւ այլն։
low, hollow, intrenched.
(իբր տակուտ, յատակուտ) Ցած. զնստագոյն. խոր.
indigestible.
Զի եւ մի՛ տհալ կերակրովք գեղեցիկ շինուած մարմնոյն շփոթեալ խանգարիցի. (Եղիշ. միանձն.։)
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
cf. Տհաճիմ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Տհաս եւ անկիրթ ոգի։ Վարդապետքն ուսմամբ զտհաս հոգիսն առնեն այր կատարեալ։ Որոց իբրեւ հասնոց տուան օրէնքն. արդ զի մի՛ տհասքն օտար համարեսցին ինքեանց զօրէնսն եւ այլն։ Յիսուս քրիստոս յառաջագոյն օրինակաւ ծանուցեալ եղեւ տհասից. (Լմբ. առակ.։ Ուռպ.։ Նախ. օրին.։ Մխ. ապար.։)
Քան զտաղսն անհանճարս. զի նոքա թէպէտեւ բարւոյ տհասք, նոյնպէս եւ չարի. (Լմբ. իմ.։)