to envelop, to wrap up;
to twine, to twist, to wind round, to entwine or interweave, to entangle;
to implicate, to involve;
— բեռինս, to pack up.
ՊԱՏԱՏԻՄ. ձ. περιπλέκομαι amplector, complector. Պատիլ. փարիլ. յարիլ. փաթըթւիլ, պլլըւիլ. սարըլմագ.
Զի մի՜ բնութիւն հոգեւորական՝ կրկնակօք պատատեալ լիցի կապօք։ Բնութեամբ կապեալ եւ պատատեալ աղցաւորօքս (մարմինն)։ Ձեռօք երիզապընդովք, երեսօք պատատելովք։ Պատատէին ոտք նորա իբրեւ զփոկ զմիմեամբք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ ՟Դ. 29։ Մամբր.։ Ճ. ՟Բ.։)
Իբր սիրական համբուրիւք ողջունի զմիմեամբք պատատի, որպէս զձիթենեօք բաղեղն. (Փիլ. լիւս.։)
Թէեւ մարմնով հեռի են, ի ձեռն գրոց զմիմեամբք պատատին յաղագս գթոյն. զի բարք սիրելեաց այս են, զմիմեամբք գրկախառնին պատատին ձեռամբք. սոյնպէս եւ հոգւոյն ընդ միմեանս պատատել. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Փիլ. լիւս.։ Ոսկ. հռ.։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Եւագր. ՟Ժ։)
twining, winding, twisting;
packing.
Պատատելն, եւ իլն.
Զորթդ ո՞չ տեսանես ... պատատմամբ գնդակաց, տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։ 6)
sacrifice;
celebration of mass.
Որդին զամենայն տեսանելով՝ որ ինչ առ ի պատարագագործութիւնն՝ կազմ եւ պատրաստ, ասէ. ահա հուր եւ փայտ՝ հա՜յր, ո՞ւր է զենլին։ Ի պասքային՝ առ հասարակ ամենայն ժողովուրդն քահանայութեամբ է պատուեալ. քանզի ամենեքին ինքնագործ լինին ի պատարագագործութեանն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 10։)
offering, making a present;
sacrificer;
officiating priest;
missal, massbook;
liturgy.
Սուրբն Բասիլիոս գրեալ է յիւրում պատարագամատուցին։ Նոյնպէս եւ Յովհան յիւրում պատարագամատուցին զնոյնս է գրել. (Նչ. խնդ.։)
to sacrifice, to immolate, to offer, to give to God;
to say or celebrate mass.
նաեւ Պատուիլ պատարագօք՝ ընծայիւք.
things destined to be sacrificed;
mass-dues, alms.
Ոչ պատարագիս զենլի պատարագ, այլ զմիտս եւ զյօժարութիւն ընդունի այնորիկ՝ որ զենուն։ Իբրեւ զամբիծ եւ զանարատ պատարագիս առ ի պատարագ մատուցանել. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 52։)
to fill abundantly, to fill up to the brim, to fill to overflowing, to heap up.
Լնլով եւ պատարելով զբոլոր ոգիսն։ Լնուն եւ պատարին Աստուծոյն երեւմամբ՝ միտք մաքրագոյն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 4. 8։)
to be a messenger, ambassador or deputy, to go or to come as ambassador, to negotiate, to go in mission;
to treat by diplomacy, to be a diplomatist.
ՊԱՏԳԱՄԱՒՈՐԵՄ ՊԱՏԳԱՄԱՒՈՐԻՄ. πρεσβεύω legatione fungor, et per legatos loquor. Պատգամաւոր լինել. եւ Պատգամաւորս առաքել կամ ընդունել. էլչիլիք էթմէք, խապէր կէթիրմէք՝ կէօթիւրմէք.
Վասն որդւոյ առաքեցաւ (ծառայն) պատգամաւորել ի հօրէն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 144։)
message, deputation, mission, embassy;
diplomacy.
πρεσβεία legatio ἁποστολή missio. Պատգամաւոր լինելն. հրեշտակութիւն. առաքելութիւն. եւ Ի ձեռն պատգամաց դաշնաւորիլն.
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
Դարանամուտ լինի (խեցեմորթն) երկուք պատենիւք ... որք զնովաւ անկեալ պնդեն պատեանք. (Փիլ. լիւս.։)
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
Շրջիլ. փոխիլ. եւ Շաղապատիլ. գրկախառնիլ.
to be overcome and slain in battle.
ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿՈՒՐ ԼԻՆԵԼ. Կուր լինել յումեքէ պատերազմաւ, այսինքն յաղթիլ եւ կորնչիլ.
enemy.
Պատերազմատուաց սովորութիւն է. քանզի ի ձեռն որոց շնորհենն՝ ի ձեռն սոցա մեծամեծս ինչ վնաս գործեն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 48։)
cf. Պատերազմական;
desultory war;
mimic warfare;
— նաւ, man-of-war, ship of war;
galley, trireme, three benched galley;
— երիվար, war-horse, charger.
Պատերազմիկ նաւք ... ի պատերազմիկ նաւս. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. քհ.։)
to war, to make war, to combat, to fight;
to be at war with, to be tempted;
— ի վերայ ազատութեան, to defend liberty;
զմահու պատերազմ, to wage a war of extermination;
զբարւոք պատերազմն —, to fight a good fight;
մեծապէս -զմեալք զառաքինութեան զհանդէս, fighting valiantly where virtue is at stake;
առանց զմելոյ, without firing a shot, without striking a blow.
πολεμέω belligero, bellum gero, praelior μάχομαι pugno ἁγωνίζομαι certo, contendo. Տալ պատերազմ. մարտնչել ճակատ առ ճակատ. մրցիլ. ճգնիլ.
Վարի եւ որպէս կր. ըստ յն. ոճոյ. πολεμοῦμαι, πολεμίζομαι bello afflictor, bellum patior. Կրել պատերազմ, փորձիլ.
warrior, fighting-man, combatant, belligerent;
enemy, adversary;
warlike, fit for war.
Այժմ մարդոյն՝ վասն որ կայ ի նմա չարն, թշնամի եւ պատերազմիչ լինել ցամաքայնոցն (կենդանեաց) եւ թռչնոցն. (Փիլ. լին.։)
to avert the deserved punishment.
Զի մի՜ եւ ստրկաց եւ պաճարաց զօրէն՝ առ անգիտութեան պատժահալածք եղեալք՝ միահամուռ ի մահ մատնեսցին, ի չարութենէ դադարել ոչ կամեցեալք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
elephant's trunk, proboscis;
follicle, univalvular pericarp, seed-vessel, husk, pod, shell.
Փեղքն կանգնեալք՝ զպատիճսն ի վեր հանդերձեալ շարժէին. առակելով՝ եթէ ժողովրդեանն ողջոյն տան. եւ յետ այսորիկ տեսօղքն իբր գովեցին, սոքա իբր եթէ զոյգ փոխարէն ողջունին ընկալեալք՝ դարձեալ զպատիճսն իբր զաջս ի վայր թողին. (Փիլ. լիւս.։)
Ուսաւ դպրութիւն փեղն, որ գրէր պատճովն ի գետինն, թէ զայս ես ինքնին գրեցի. (Լծ. փիլ.) (իմա՛ ուսեալ գծագրեալ՝ որպէս ծրագրեալ էր տէրն)։
cf. Պատշաճ.
Երաժշտականութիւն՝ ցոյց մարդկան արուեստի է, ի ձեռն որոյ պատկանաւորն նուագ ձայնի կենդանեաց եւ շնչաւոր գործեաց կազմին հնարիւք հանճարոյ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 3։)
Յայսպիսիս դնիլ պատկանաւոր յարձանագրութիւնս բանից։ Ոչ ունիմք ասել իմաստուն կամ անհանճար աստանօր լինել մեզ հիւսն պատկանաւոր. (Խոր. ՟Ա. 31։)
cf. Պատշաճեմ.
Կամին պատկանել (ձայնի կենդանեաց) բիւր զանազանութիւնս։ Զերրորդն յարմարեցից եւ պատկանեցից. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
cf. Պատշաճիմ.
ἑφαρμόζομαι congruo, convenio στοιχέω ordine procedo եւ այլն. Պատշաճիլ. վերաբերիլ. ի դէպ գալ. յարմարիլ.
Ասեն, եթէ՝ զի եղիցի հասումն, պարտ է գիտողին պատկանիլ գիտելումն. (Սահմ. ՟Ա։)
Մակեղուտն եթէ բազում բնութեան պատկանի, պատահումն լինի. իսկ եթէ միոյ բնութեան պատկանի, յատուկ։ Այդ է առաքինութիւն սահմանի, ամենեցունցն պատկանիլ. (Անյաղթ պորփ.։)
Հաւատացին ի ձեռն կտաւուցն եւ վարշամակին՝ ոչ գողութեան պատկանիլ գործն. (Նանայ.։)
cf. Պատկանաւորութիւն.
ՊԱՏԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ՊԱՏԿԱՆՈՒՄՆ. ἑφάρμοσις, ἑφαρμογή convenientia, commissura. Պատկանաւորութիւն, եւ Պատկանիլն.
Արդ զի եղիցի պատկանութիւն, այսինքն ըմբոն եւ կարող հասումն, պարտ է գիտելումն ոչ շարժիլ. (Սահմ. ՟Ա։)
to fill with respect, to put to shame, to abash, to confound, to cover with shame, to make blush, to put to the blush.
որ եւ ՊԱՏԿԱՌԻՄ. ἑντρέπω, ἑντρέπομαι , αἱσχύνομαι erubesco, revereor, pudefio, pudet me. Ամաչել ամօթխածութեամբ. ակնածել. յարգանօք երկնչել. եւ Զամօթի հարկանիլ. շիկնիլ. խպնիլ. քաշուիլ, ամըչնալ. առ՝ հիճապ էթմէք,
Վասն հօրն յիշատակի պատկառէ յայնմանէ, որ նորայն Երեմն եղեալ է կին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՊԱՏԿԱՌԵՄ, եցի. ն. մանաւանդ ՊԱՏԿԱՌԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ἑντρέπω, δυσωπέω, καταισχύνω pudefacio, pudore afficio, confundo. Տալ այլում պատկառիլ, յանդիմանել, եւ ածել պատկառանս.
cf. Պատկառեմ.
ՊԱՏԿԱՌԵՄ, եցի. ն. մանաւանդ ՊԱՏԿԱՌԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ἑντρέπω, δυσωπέω, καταισχύνω pudefacio, pudore afficio, confundo. Տալ այլում պատկառիլ, յանդիմանել, եւ ածել պատկառանս.
Որք անձեւ խայտառակութեամբ կեան, յայտնապէս պատկառեցուցանել։ Ո՞չ Յեսու անուանակից Տեառն պատկառեցուցանէ զքեզ։ Լռութեամբն պատկառեցուցանէ զընթերակայսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Սեբեր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։)
bashful, coy, ashamed, sheepish, timid, shy.
Առաքինութիւն լուսատեսիլ է եւ հաստատուն, եւ բնութիւն պատկառոտ ամօթագեղ։ Ի պատկառոտս շառագունութիւն է։ Այնպէս կացցես՝ պատկառոտ եւ խոնարհ եւ լուռ. (Փիլ. լին.։ Պիտառ.։ Վրք. հց.։)
cf. Պատկառանք.
Պատկառութիւն եւ ամօթ բերեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 6։)
icon, image, effigy;
painting, picture, representation;
likeness, figure, portrait;
statue, idol;
sight, visage, face;
design, project, plan;
type, symbol;
doll;
—ք, the Divine Person;
— աւուրն, the day of the week or month;
hymn for the day;
գեղեցիկ —աւ, of fine presence, of noble aspect;
— ըստ —ի, in the image of, in the likeness of;
ի սոյն —, in this way or manner;
cf. Համառօտագիծ.
Գրեալ է եւ սուրբն Բասիլիոս, եթէ պատիւ պատկերին նորա է, յորոյ անուն տպաւորեալ է. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
ՊԱՏԿԵՐ. Տեսիլ. երեսք. դէմք. կերպարան. տեսք. եիւզ.
portrait-painter;
effigy;
iconographist.
Եւ Նկարագիր. տեսիլ. գոյն.
painter;
sculptor.
Զպատկերագործդ ո՞չ տեսանես. զի պղինձ ոչ առնելով՝ պատկերս կազմէ։ Պարտ էր արդեօք զնոյն ինքն զկենդանագիրսն եւ պատկերագործսն առաւելութեամբ պատուոց աստուածացուցանել։ Ասեմք ի պատկերագործէ ծախել (այսինքն ծախիլ) զպղինձն ի պատկերն. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. տեսիլ աբր.։)
Տեսիլք պատկերի, եւ նկարք ամենայն զպատկերագործն յայտ արարեալ յինքեան ցուցանեն. (Եպիփ. սղ.։)
to be like, to resemble.
Միայն մարդկային մի՞տքս պատկերազգեստ եղեալ (Աստուծոյ), պատիւ առեալ ի բնութենէն մեծ իմն. (Փիլ. լիւս.։)
painted;
— նկարագիր, portrait, likeness.
Որ ինչ ունի զկերպ եւ զտեսիլ պատկերի. նկարեալ. դրոշմեալ. քանդակեալ.
iconomachus.
Ի ժամանակս պատկերամարտիցն զնորին իսկ զանարատ Աստուածածնին զերանելի պատկերն ընկեցին ի ծովակն՝ որ կոչի Ղազարու. (Հ. կիլիկ.։)
to be reflected in, to be the picture of, to take the form, to be formed, printed, impressed, represented;
to make oneself conformable, like.
μορφοῦμαι formor. Կերպարանիլ. զգենուլ զպատկեր այլոյ. տիրապէս ձեւանալ. նմանիլ. եւ Տպանալ.
cf. Պատկերանամ.
Պատկերանալ. ձեւանալ. նմանիլ.
Ի մարդոյ ստեղծանիլն՝ նախ սերմանի յարգանդ, ապա պատկերի, եւ ապա աճէ, եւ ապա զարգանայ. այս է չորք դարք. (Մեկն. ծն.։)
striking resemblance;
fancy, imagination.
Պատկերիլն, պատկերանալն. պատկեր. նմանութիւն. կերպաձեւութիւն. եւ Երեւակայութիւն.
to graft;
cf. Պատուաստեմ.
ՊԱՏԿԻՆ կամ ի ՊԱՏԿԻՆ ԿԵԱԼ. cf. ՊԱՏԿԻՆԵԼ, իլ։
cause, author;
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
ՊԱՏՃԱՌ մանաւանդ ՊԱՏՃԱՌՔ. Սկիզբն շարժիչ. հաւակ. սէպէպ. վէսիլէ.
cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.
Գնայր Հեղէոդրոս, պատճառանօք՝ իբրեւ սորին ասորւոցն եւ տաճկաստանի քաղաքացն զաշակերտութեամբ շրջել։ Պատճառանօք յերկարել զաղօթս։ Պատճառանօք՝ որպէս թէ առաջոյ կողմանէ զխարիսխն ձգելոյ իցեն։ Եթէ պատճառանօք, եւ եթէ ճշմարտութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 8։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 40։ Գծ. ՟Ի՟Է. 30։ Փիլ. ՟Ա. 18։)
to cause, to do, to occasion, to make, to produce;
to pretend, to seek pretexts, to take as an excuse, to allege;
to dissemble, to feint;
— զանգիտութիւն, to play the simpleton.
Պատճառեցին ըղձութիւնս, իբր թէ դիքն անդէն կամին զբնակիլն։ Ենանոս պատճառի արքայի, եթէ փրկանս խոստացաւ եւ այլն։ Որում ոչ հաւանեալ Մանաճիհր՝ պատճառէ զարքայ. (Խոր. ՟Բ. 13. 23։ ՟Գ. 7։)
ՊԱՏՃԱՌԵԼ. իլ. προσποιέομαι simulo, affecto, adjungo. Ձեւացուցանել. կցկցել. յօդել. կերպարանիլ. ձեւանալ.
Իսկ ՊԱՏՃԱՌԵԼ, իլ, որպէս Ներգործել, առթել, եւ յառաջ գալ ի պատճառէ իմեքէ, ոճ է յետնոց. զորպէս,
to write history.
Նաւեաց (Պղատոն ի Սիկիլիա), զի պատմագրեսցէ զհուրն որ ի յետնէ ելանէ. իմա՛, զի տեսցէ. որպէս դնի ի լտ. քանզի նոյն բայ յն. նշանակէ եւ տեսանել. (որպէս թարգմանի եւ ի Գաղ. ՟Ա. 18)։
history;
narration, recital, account;
tale;
explanation, exposition;
— վարուց, biography;
cf. Կենսագրութիւն;
— արտաքնոց, profane history;
— սուրբ գրոց, Sacred History;
գիրք or յիշատակք պատմութեանց, Stromatum;
կարգել զ—, cf. Պատմագրեմ;
ի — արկանել, cf. Պատմեմ.
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ. ἑξήγησις, ἁξίωσις explicatio, declaratio. Մեկնութիւն. բացատրութիւն. (ըստ յն. ոճոյ). թաֆսիլ.
cf. Պատշաճ.
Լուսաւորեա՛ երուսաղէմ. յառաջագոյն խրատէ պատշաճական գտանել առ լոյսն. (Ոսկ. ես.) այսինքն յարմար եւ պատրաստ գտանիլ։
to render convenient, to make fit, to adapt, to adjust, to suit, to apply;
to proportion;
to appropriate.
Եւ մեզ ամենեցուն պողոտայ եւ շաւիղս պատշաճեաց՝ թեւապարիլ ընդ առաջ նորա. (Զքր. կթ.։)
Ի մի վայր եկեալս ի հասարակութիւնն աղի եւ պատարագաց, որ զսէր յարմարեցուցանէ եւ պատշաճեցուցանէ հաստատագոյն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 3։)
cf. Պատշաճեմ.
Եւ մեզ ամենեցուն պողոտայ եւ շաւիղս պատշաճեաց՝ թեւապարիլ ընդ առաջ նորա. (Զքր. կթ.։)
Ի մի վայր եկեալս ի հասարակութիւնն աղի եւ պատարագաց, որ զսէր յարմարեցուցանէ եւ պատշաճեցուցանէ հաստատագոյն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 3։)
to be suitable or conformable, to suit, to agree;
to belong, to pertain, to coincide, to match;
to concern, to regard.
ἀρμόζομαι, συναρμολογούμαι, συμβιβάζω adaptor, coaptor եւ καθήκει convenit. Յարմարիլ. ի դէպ գալ. կարգիլ. հաստի.
cf. Պատշգամ.
Առ թագաւորին խորհուրդն հասանել ոչ կարացեալք. բայց մինչեւ ի պատշգամ գրաց հազիւ հազիւ հասեալք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
rare, excellent, very precious.
Երկու քարինքն ի վերայ գլխոյ ուսոցն զմրխտին պատուականագիւտ նիւթք են։ Ոսկւով՝ առաջին նիւթով՝ պատուականագիւտ յամենեցունց։ Ոսկին նշանակ է պատական էութեան՝ պատուականագիւտին. (Փիլ. քհ. Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
eager for honours, greedy of glory, ambitious, desirous of praise or distinction;
vain-glorious, vain;
generous, bounteous, obliging, officious.
φιλότιμος honoris cupidus, honorum studiosus, ambitiosus. եւ բայիւ φιλοτιμοῦμαι . Որ սիրէ զպատիւ կամ զպատուիլն յայլոց. փառասէր. ամբարհաւաճ.
Ձիոց ազգ այսպէս է պատուասէր, որպէս զի ... մարդկան եւ ձիոց մտրակացն ընթացի մրցանակ եգեալ լինի. (Փիլ. առ լիւս.։)
Պատուասէրք եղեն ամենայն պատուասիրութեամբ (փառասիրութեան). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ambitiously;
vainly;
honourably, generously, obligingly.
Իբրեւ որդիք հարազատք պատուասիրաբար՝ խնդութեամբ հարց եւ մարց (ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ՝) պաշտօն մատուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)
to covet, to be ambitious of, to seek glory, fame or distinction;
to make it a point of honour to, to treat generously or honourably, to oblige;
to honour, to glorify;
to compliment.
ՊԱՏՈՒԱՍԻՐԵԼ, իլ. Պատուասէր լինել. պարծիլ. պանծալ. փառաւորիլ. փառս անձին համարել.