comma.
ὐποστιγμή interpunctio, commas, virgula. Կէտ եդեալ ի հատուածս բանի՝ ի վայր կոյս, կամ ի նշանակ ի ստոր իջուցանելոյ եւ բթելոյ զձայն ըստ թերակատար գոլոյ իմաստից. այն է (,).
Վասն զատուցանելոյ ստորակետաւն կամ միջակաւն զբանն։ Միջակէտ ի միջին կայ ստորակիտին եւ կատարեալ կիտին. (Գրչ. գէորգեայ.։)
inferior;
terrestrial, mundane;
—ք, terrestrials, mortals, mankind.
Եւ արդարեւ ելաք ի ստորայնոցս ի բարձրագոյնսն՝ ուտելով զմարմին ճշմարիտ գառինն Աստուծոյ. (Շիր. զատիկ.։)
to affirm, to say yes, to consent, to confirm.
Յաստուածաբանականսն տպաւորութիւնս զտիրագոյնս ստորասացելոյն աստուածաբանութեան օրհնաբանեցաք. (Դիոն. ածայ.։)
submerge, to immerse, to send to the bottom, to ingulf.
Զստորասուզեալ եւ զխոնարհեալ սեռս հայկազեանս տոհմի վերստին դարձեալ յառաջին փառսն նորոգեսցէ. (Ոսկիփոր.։)
affirmation.
Ամենայն թուի ստորասութիւն եւ բացասութիւն՝ կա՛մ ճշմարիտ՝ կամ սուտ գոլ։ Հակակայիլ որպէս ստորասութիւն եւ բացասութիւն. հի՛պէս, նստի, ոչ նստի։ Ստորասութիւն է բացերեւութիւն (այսինքն յայտարարութիւն) ուրումն զումեմնէ. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)
antarctic pole;
comma.
Ըստ քերականաց՝ որպէս Ստորակէտ, եւ նշանակ հատիչ բառի եւ բանի՝ ի ստորին կուսէ եդեալ.
underground;
subterranean.
Ստորերկրեայ գոլով, եւ անճաշակ հոգեւորական իմաստիցն։ Եւ արդ մեք ստորերկրեայքս փառաւորեսցուք զքրիստոս. (Սարգ. յռջբ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
predicament, class;
category, kind.
Յետ աստուծոյ (քահանայք) հովիւք եւ հեղինակ ժողովրդոց իրօք եւ անուամբք պարտին ստորոգութիւն ընդունել. (Սարկ. քհ.։)
Ամենայնքն ի սոցայցն ստորոգութիւնք կա՛մ զանհատիցն ստորոգին, կամ զտեսակացն, քանզի զառաջնմէ գոյացութենէն եւ ոչ մի ինչ է ստորոգութիւն։ Երեւեցուցեալ զայլսն ստորոգութիւնս։ Եւ ոչ յայլոց ստորոգութեանցն յարմարեալ պատկանի ընդ անիրաւութեանն. (Արիստ. ստորոգ.։)
four-chaptered, having four chapters;
— աւետարան, the Four Gospels.
Որպէս եւ գրեալ է ի չորեքգլխեան աւետարանի անդ մարկոս (վասն պղծոյն անապատի). (Եփր. աւետար.։)
cf. Չորեքդիմի.
Որթ յանապատին ... եւ պատկերն չորեքդիմի՝ մանասէին. (Եփր. համաբ.։)
Մանասէ զչորեքդիմի զկուռսն ի տաճարին աստուծոյ եդ. զի ուստի՛ արդեօք եւ եկեսցէ ոք, կռոցն երկիրպագցէ. (Բրս. ապաշխ.։)
four-faced.
Որթ յանապատին ... եւ պատկերն չորեքդիմի՝ մանասէին. (Եփր. համաբ.։)
Մանասէ զչորեքդիմի զկուռսն ի տաճարին աստուծոյ եդ. զի ուստի՛ արդեօք եւ եկեսցէ ոք, կռոցն երկիրպագցէ. (Բրս. ապաշխ.։)
cf. Չորեքծագեան.
Զչորեքեզերեան տիեզերս անաշխատ ճանապարհորդութեամբ գնացեալք։ Ատելի տիեզերաց եղեալ (նեստոր) զչորեքեզերեան տիեզերս խաղբակեալ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
drawn by four horses;
— կառք, coach and four.
Արիոս եւ փոտինոս եւ նեստորիոս եւ մակեդոն՝ չորեքերիվարեան կառքն սատանայի. (Պրոկղ. ի զքր.։)
having four sides, extremities or parts.
որ եւ ՉՈՐԵՔԵԶԵՐԵԱՆ. Ունօղ զչորս ծագս կամ զկողմանս. եւ Որ ինչ հայի ի չորս ծագս աշխարհի. տիեզերական. բոլորական. շրջասփիւռ. չորս դիի, չորս դիաց.
Չորեքծագեանս եզերաց տիեզերաց կնիք պահպանական՝ նշան ամենազօր։ Չորեքծագեան մասանց էակաց անպատկառ խօսնակք. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Ընդ չորեքծագեան ծայրս տիեզերաց սփռեալ։ Զաւետարանին հոսէ գնացս ընդ չորեքծագեան տիեզերս. (Անան. եկեղ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Քառավտակ բղխմամբն արբուցանէր զչորեքծագեան զտիեզերս։ Ընդ չորեքծագեան արարածս եղեն ամենեքեան սուրբք. (Գանձ.։ Ոսկիփոր.։)
Բաժանեաց եւ քրիստոս զերկոտասան առաքեալսն չորեքծագեան աւետարանին ընդ ոլորտս տիեզերաց։ Ետես զչորեքծագեան աւետարանն, զի յընդհանուր աշխարհս հոլովեալ անխափան ընթանայր։ Զքր. (կթ.։ Փոտ. առ զքր. կթ.։)
quadruple, fourfold;
հատուցից —, I will repay fourfold;
quadruply, four times as much;
թիւք —ք, biquadratic numbers.
τετράπους quadruplus. կնի, կնաց. ա. Մին չորիցս կրկնեալ. չորեքպատիկ. չորք.
ՉՈՐԵՔԿԻՆ. մ. τετραπλῶς quadrifariam. Քառապատիկ.
squared;
quadrate.
Տապան ի չորեքկուսի փայտից (որ ի Փիլ. չորեքանկիւնի)։ Չորեքկուսի լինիցի սեղանն։ Չորեքկուսի եւ կրկին գործեաց զտախտակն։ Պարիսպ ի չորեքկուսի վիմաց։ Ամենայն անջրպետք չորեքկուսի պատուարաւորք. (Ծն. ՟Զ. 14։ Ել. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Լ՟Թ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 5։)
doubled or folded four times.
Եմիփորոն հինգկրկին (վասն պատրիարգի), չորեքկրկին (վասն արքեպիսկոպոսի), երեքկրկին (վասն մետրապօլտի). (Լմբ. պտրգ.։ 1)
four hundred.
Տառապեցուսցեն զնա ամս չորեքհարիւր։ Գետինն չորեքհարիւր սատեր արծաթոյ է։ Չորեքհարիւր արամբք. (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Ի՟Գ. 15։ ՟Ա. Թագ. ՟Լ. 10։)
fourteenth.
Զատիկն ի չորեքտասաներորդ լուսնին լինէր. (Մեկն. ղկ.։)
Օստացւոց աղանդն, որ չորեքտասաներորդ կոչին (տօնելով ընդ հրէից զզատիկն). (Կանոն.։)
of fourteen days (full moon).
Յաւուր արարչութեանն լուսինն չորեքտասանօրեայ էր։ Լուսին չորեքտասանօրեայ լիութեամբ լուսոյն կատարեալ. (Շիր. զատիկ.։)
cf. Չոր.
Ցրտին եւ չորին զսա իմանայ հիպոկրատէս. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
Հուր՝ ջերմին եւ չորին. հող՝ ցրտին եւ չորին։ Հով է եւ չորին. ջերմ է եւ չորին. (Լծ. ածաբ.։ Ոսկիփոր.։ Բժշկարան.։)
the number four;
four.
Մեծապատիւ էր առ պիւթագորեանսն չորրեակդ։ Չորրեակ՝ թուոց է ամենայարմարագոյնն, իբրու կատարելագոյն։ Զչորրեակն ոչ առնու, զի թէ առնու, հարկաւորի հատանել զմիակն. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։ Փիլ. լին.։ Քեր. քերթ.։)
cf. Չորքոտանի.
Եւ զամէն կենդանի՝ չորք ըստ ոտիցն, զոր չորրեկ կոչեն. (Վրդն. ծն.։ 4)
tetrarch.
Հերովդէս չորրորդապետ։ Հերովդի չորրորդապետի. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 1։ Ղկ. ՟Գ. 19։ ՟Թ. 7։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Չորրորդապետս կացուցանէ աւգոստոս զհերովդէս, եւ զանտիպատրոս, եւ զլիւսիաս, եւ զփիղիպոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
quaternity.
τετράς quaternio, quaternitas. Չորրեակ կամ քառաթիւ գոլն (տարերաց). եւ Հերետիկոսաց՝ ընծայելն քրիստոսի զանձն մարդկային. որով երրորդութիւնն երեքանձնեայ՝ լինի չորրորդութիւն չորեքանձնեայ.
four;
— անգամ, four times;
ի չորս գնալ, to go upon all fours;
բարձեալ ի չորից, borne by four men;
որ օր — էին ամսոյն, on the fourth, on the fourth of the month.
Անտի բաժանին չորս գետք. (Տօնակ.։)
Ի ՉՈՐՍ. Ի ՉՈՐԻՍ. մ. Չորիւք թաթովք կամ ոտիւք. յափսիթերս. որ եւ ՉՈՐԵՔՅԱՓՔ. չորս ոտքով.
Իբրեւ զմանուկս մատաղս եմք, որք ի չորից զեռան, եւ գնալ յոտից ոչ կարեն. (Կլիմաք.։)
a coach and four;
quadriga.
Նորոգեցաւ տուաձիոցն ասպարէս. եւ յաղթէր տիբերի կայսեր չորքձիքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
way, road;
journey, travel, voyage;
departure;
decamping;
removal, removing;
march, marching;
campaign;
expedition;
— առնել, ի — անկանել, to begin a journey, to set out, to start, to go away, to leave, to remove;
— առնել զօրաց, to decamp, to break up the camp, to march.
Եւ այսպէս աշտիճանօք ելիցն եւ չուոց յանապատէն գալ յերկիր վտակաց իւրոց. (Արշ.։)
Ի նախընթաց չուս աստիճանաց (բանիս՝) օթեւանացս պատրաստութեան։ Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան. չուոցն յարմարութիւն պակասեցան. (Նար. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ե։)
Չու արարեալ աբրամու, եկն բնակեցաւ առ կաղնւոջն մամբրէի։ Չու արար վաղվաղակի ի կողմանս անտիոքայ։ Չու առնէր խաղայր գնայր հեղիոդորոս կամ անտիոքոս։ Չու դարձի առնել (այսինքն դառնալ). (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 18։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 63։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 8։ եւ ՟Բ. 2։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ. 12։)
stretching a cord.
Ձեռք (նաւավարաց) ի չուանաձգութիւնս աշխատին. (Պիտ.։)
cf. Չուանեղէն.
Ընդէ՞ր խարազան չուանէ առնէ։ Չուանէ գօտի. (Վանակ. հց.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
made of cord;
—եայ խարազան, scourge of cords, rope's end.
Ընդէ՞ր խարազան չուանէ առնէ։ Չուանէ գօտի. (Վանակ. հց.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Չու առնեմ;
to die.
Չուեաց աբրամ, եւ գնաց բնակեցաւ յանապատի։ Խօսեա՛ց ընդ որդիսդ իսրայէլի, եւ չուեսցեն։ Չուէին որդիքն իմրայէլի։ Չուեցին (որդիքն իսրայէլի) յռամեսսեայ ... չուեցին ի բովթանայ ... չուեցին. եւ այլն։ Չուեաց յեսու եւ ամենայն իսրայէլ ընդ նմա։ Ի չուել քում յանդաստանացն եդովմայ՝ երկիր շարժեցաւ։ Չուել գնալ ի բետիղուա։ Չուէր գնայր անդրէն ի բանակն իւր։ Յարուցեալ չուեցաք ի գետոյն բերայ։ Չուեաց խաղաց գնաց յուդա։ Չուեաց եւ եկն ի պտղոմէոս, եւ այլն։
useless, good for nothing, vile, bad, worthless;
—ս առնել, not to care for or about, to do without, to dispense with, not to mind, to neglect, to pass over, to omit.
ՉՊԷՏՔ գ. Անհոգութիւն. ուստի ՉՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ, Անպէտ եւ աւելորդ համարել. չառնել ինչ փոյթ. անտես առնել.
to come to nothing;
to be annihilated, to perish, to vanish, to disappear.
ἁφανίζομαι, ἑκλείπω, ἑλλείπω evanesco, abolesco, desum, pero, deficio. Չիք լինել. չքոտիլ. անհետանալ. աներեւութանալ. եւ Պակասիլ. նուաղիլ. խաւարիլ լուսաւորաց.
Տարագրի տագնապն, չքանան չարիքն։ Իբր զպղպջակ անձրեւոյ չքացեալ եւ պայթեալ անդստին. (Նար. ՟Խ՟Ա. ՟Հ՟Դ։)
unfortunate country.
Երկիր կամ գաւառ անծանօթ, եւ կամ չքանալոյ արժանի, ուստի ծագեալ իցէ վնաս աշխարհի.
needy, indigent, necessitous, poor, beggarly;
— եմ յամենայնէ, I possess nothing, I am penniless;
— է, he is in a state of necessity, of want, poverty or need.
οὑκ ἕχων non habens, inops. Որոյ չիք ինչ. չունեւոր. աղքատ. եւ Անշուք. անբաժ. յետնեալ. յետին.
profitless, unprofitable.
Զգիշերս աշխատեալ՝ ոչինչ կալար. զի գիշեր չքաւորական՝ հրէական խորհրդածութիւնքն են. իսկ տիւ շնորհացն է. (Ոսկ. ղկ.։)
to grow poor, to become needy, to want, to be in need, in extreme want, without resources, in straitened circumstances;
ոչ չքաւորէր անենազօր ձեռն քո արձակել, it was not difficult for Thy Almighty hand to send.
ἁπορέω, -ομαι inopiam patior, indigeo, deficio. Չքաւոր լինել. աղքատանալ. ցականիլ. կարօտիլ. եւ Տկարանալ. չկարել. յետնիլ. վերջանալ.
rare, curious, admirable, charming, superb, excellent.
Զոր եւ յոյնք յանուանելոց յեօթն չքնաղ հրաշակերտիցն համարին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
very charming, graceful, elegant.
Տեսեալ զորդին իւր խրոխտ եւ սիգաճեմ, չքնաղագեղ ունելով տիպ. (անդ։)
rare, excellent, singular, matchless, unique, incomparable.
παράδοξος rarissimus ἑξεταστικός exquisitus. Չքնաղ ըստ գիւտի. ուրախարար ի գտանելն. դժուարագիւտ. անգիւտ. աննման.
Ընդ չքնաղագիւտ եւ լուսատեսակ իմաստիցն պայծառութիւն. (Երզն. մտթ.։)
bewildering, astonishing.
Գեղեցիկ իմաստիւք. սխրացուցիչ մտաց.
to kiss;
to adore;
cf. Երկիր;
cf. Համբուրեմ.
լծ. ռմկ. պաչիկ ընել. պ. պուսիտէն. եւ իտ. պաչիարէ. որպէս համբուրել. համբոյր տալ. եօփմէք, պուս էթմէք։ Այլ ի մեզ սեպհականեալ է համբուրելոյ զերկիր ի պատիւ ուրուք. վասն որոյ միշտ յարի յանունդ Երկիր՝ որ յառաջոյ կամ զկնի. զոր օրինակ.
cf. Պալատն.
Առաքեաց գան տիոքոս յարդարիչ իւրոյ պաղատանն. (Խոր. Գ. 5։)
Յարուցեալ չոգաւ ի դուռն պաղատին. (Ոսկիփոր։)
Վասն հաւատարիմ թագաւորին եւ ամենայն պաղատին (կամ պաղատան). (Ոսկ. պտրգ։)
Գայ ի պաղատէ անտի բազում իւիք զբաղեալ։ Նստաւ անդէն ի պաղատին. (Ճ. Ժ։)
Դարձաւ թագաւորն կոստանդիանոս ի պաղատան։ Զսուրբ հայրապետն սեղբեստրոս ընդ իւր տանէր ի պաղատանն. (որպէս թէ ուղր. իցէ Պաղատան)։ Եփիմիանոս ի պալատն իւր ունէր շինեալ եկեղեցի։ Ի պալատին եկաց ամս քառասուն։ Ներքինի մի ի պալատէ անտի է. եւ այլն. (Վրք հց։)
to draw to a head, to gather, to suppurate, to form an abscess.
Ինձ մի՛ այժմ ի մէջ բերեր զպալարացեալս ի մարդկանէ, որք ոչ զհաւատոյն դիտեն ճանապարհ եւ ոչ զաստիճան երկիւղին. (Լմբ. սղ.։)
to be frightened at, struck with consternation.
Զոհս փողոտել հանել դնել տայր ի վերայ բագնի. հրամայեաց եւ ի պախիս կնդրուկ սաստիկ ծխել. անյայտ մնայ բանն, եթէ չիցէ պախ եփեալ զոհն։
breakage, rupture;
split, cleft;
great fright, consternation, terror, dismay.
ῤῆξις fissio, diruptio, eruptio, fractura. Պատառումն, որպէս թէ բախմամբ. ճեղքումն, բեկումն. ճաթիլը, ճաթռտիլը.
Պիրկ ձգեալ ... պախումն իմն եւ խզումն պրկեցելոցն առնէ մասանց։ Եթէ խոցումն ինչ եւ կամ պախումն՝ որ զնովաւ միզնն իցէ՝ կրեսցէ, անդէն վաղվաղակի զհետ երթայ ախտին՝ մահ. (Նիւս. կազմ.։)
ՊԱԽՈՒՄՆ. որպէս Վախումն. այսինքն սաստիկ երկիւղ. դողումն. վախ, լեղին պատռիլը.
some money.
Եթէ սակաւ ինչ պախրէիկ աղքատին տայցեմք, ստէպ վեր ի վայր զայն յեղյեղումք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
to fail;
to want, to be wanting in, to lack, to run short;
to lessen, to grow less, to diminish, to cease;
to weaken, to swoon;
to die;
— լուսնի, wane —եալ ի մտաց, mad, foolish;
—եալ են ոգիք նոցա, they are exhausted, worn out;
—եցին աչք իմ յարտասուաց, my eyes are weary with weeping;
մի թէ —եցա՞յք իմիք, have you perhaps wanted for any thing ?
զի՞նչ այլ —սէր ինձ ի բարեբաստութիւն, what was wanting to my happiness ?
to be eclipsed.
ՊԱԿԱՍԵՄ կամ ՊԱԿԱՍԻՄ. ἑκλείπω, παρεκλείπω , ἑπιλείπομαι deficio ἑλαττόομαι, ελασσοῦμαι minuor, diminuor ὐστερέω indigeo եւ այլն. որ եւ ՊԱԿԱՍ ԵՄ, ես, է. Պակաս գտանիլ. նուազիլ. կասիլ. դադարել. տկարանալ. չբաւել. չգտանիլ. եւ Կարօտիլ. պակսիլ. էքսիլմեք.
Կամ Նուաղիլ սրտի. լքանիլ. թալանալ. մարմրիլ. ὁλιγοψυχέω anima deficio, pusillo sum animo.
to lessen, to diminish, to decrease, to reduce;
to deduct, to restrict;
— ի միջոյ, to take away, to deprive of life.
Մի՛ պակասեցուցանէք զաղ ուխտին. իմա՛ դադարեցուցանել։