circumscription.
Ի վեր քան զտեղի եւ ընդ սահմանաւ պարփակումն է աստուածութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
cf. Պաքարայք.
Զոր եւ ի սայլ է տեսանել. զի մենքենայեալ պաքարայքն զանշարժ լուցն ի մէջ ունելով՝ այնպէս ընթանան, տանելով զծանրութիւն բեռանցն. (Լմբ. ի լծ. նիւս. կազմ.։)
to hollow, to excavate, to dig, to delve;
to sap, to mine, to sink;
— գուբս, հորս, to open a trench, to sink a well;
զարտասուաց աղբիւրս —, to shed tears.
Ի հանդերձ իւեանց ընկալեալ զհողն՝ արտաքս պեղէին. (Ագաթ.։)
command, rule, reign, sway, domination, dominion, authority, power;
government, state, kingdom, empire;
—ք, powers ( hierarchy of angels);
հոգեւոր —ք, ecclesiastical principalities, bishops, etc.
Նստոյց ընդ աջմէ իւրմէ յերկնաւորս՝ ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ Զի յայտնեսցի արդ իշխանութեանց եւ պետութեանց՝ որ յերկինս են։ Եթէ աթոռք ... եթէ պետութիւնք. (Եփէս. ՟Ա. ՟Գ. Կող. ՟Ա. 16։)
cf. Պետրոսեան.
cf. պետրոսեան. Գեղեցիկ պետրեան գնդին փութով ազգ արասջիք։ Ցանկ սիրոյ իմոյ պետրեան գնդին ազգ արաջիք. Նար. տաղ.։ Այժմ ընդ պետրոսն ես ի պարի, թագաւորեալ ի յապառնի. (Լմբ. ի շնորհ.։)
Peter's, of Peter;
—րեան վէմ, St. Peter;
St. Peter's successors;
—ք, followers, colleagues or companions of St. Peter.
Շնորհեա սմա ընդ պետրոսեան աթոռակցութիւնսն վերադասիլ. (Մաշտ.։)
ՊԵՏՐՈՍԵԱՆՔ. գ. οἰ περὶ Πέτρον Petrus et socii sui. Առաքեալք՝ դասակիցք եւ ընկերք պետրոսի.
Ընդ աբրահամեացն եւ ընդ պետրոսեանցն գլխաւորութեանց դասակարգեա՛. (Խոսր.։)
eloquence.
Հասարակաց խօսիւք անցանելով ընդ պատմութիւնս. որպէս զի մի ոք երեւեսցի ի պերճաբանութիւնս գրաւեալ առ փափաքն, այլ ճշմարտութեան բանից մերոց կարոտեալ եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
to be proud of, to act the master, to make parade or show of, to strut, to pique oneself on, to tower or rise above, to domineer, to lord over;
to abound, to increase.
splendidly crowned.
Տեսեալ զնոսա պերճապսակս թագաւորեալս ընդ քրիստոսի. (Լմբ. իմ.։)
to render illustrious, to exalt, to raise, to glorify.
Որպէս գիտութիւն պերճացուցանէ զընթեռնուլն, գոյնպէս եւ զգիտութիւն՝ ազդողութիւն պայծառացուցանէ. (Իսիւք.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
Յաւուրն վերերորդի ժողովեցին զպէտսն կրկին։ Զպետսն իմ եւ որոց ընդ իսն էին՝ պաշտեցին ձեռքս այս։ Զպէտս իմ ետուք բերել. (Ել. ՟Ծ՟Զ. 22։ Գործ. ՟Ի. 34։ Փիլիպ. ՟Դ. 16։)
Ծննդեան եւ մահու յաստուծոյ պէտս ընկալեալ. (Փիլ. բագն.։)
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
firm, steady;
hard, solid, strong, fast, compact, close, stiff;
constant, immovable, steadfast, firm, infrangible, unshaken;
— պնդով, strongly, steadily;
— կալ, to hold fast, to preserve, to persist;
— ունել, to hold firmly to, to retain.
Այնպէս պնդով ադանին, ոցպէս թէ հանդերձսն ընդ մարմինն կարեալ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
the nostrils.
ՊԻՆՋ. գրի եւ ՊԻՆՉ (լծ. ընդ ունչք. ուստի եւ պնջատ) Ծակ երկաքանչիւր ռընգանց. նա՛ի պիյնի.
Երկու ակն ունին, եւ ՟Բ ունկն, եւ ՟Բ պինջ ըռնգաց. (Դամասկ.։) (ռմկ. եւս բինճ կամ փինճ ասին մանաւանդ երկաքանչիւր արտաքին կողմանք ռընգաց ։)
cf. Պշնում.
ՊԻՇ ՈՒՆԵՆԱԼ. cf. պշնուլ. որ եւ պշել. (լծ. ընդ Ապշիլ. ապուշ. ռմկ. պուշ, որ յառեալ հայի կկոցեալ աչօք)
spotted, speckled, motley, dapple;
cf. Բորոտ;
speckle, spot, mark;
ephelis;
small-pox.
Ձիք աշխէտք եւ պիսակք եւ սպիտակք։ Ձիք պէսպէս պիսակք։ Պիսակքն ելանէին ընդ երկիր հարաւոյ. (Զաք. ՟Ա. 8։ 3. 6։)
Ի ձի երաշխ արիւնագոյն իջեալ ... ի սպիտակափառն ... ՝ պարէ պիսակին պարառեալ հասանէ ի մեզ պատահ թադեոսեան (որ թուի եղն խայտաբղետ)։ Վարդանասարըն պիսակ, գիշերաբուն բոլղարաց՝ սպիտակափառըն գեստրաս. (Մագ. ՟Հ՟Գ. եւ ՟Հ՟Է։)
false, improper, abusive, adventitious, extrinsic;
degenerate, bastard;
note, letter, bill, card;
— ի պարտուց, innocent, guiltless, faultless.
Նշաւակ խարդախութեամբ աղարտեալ, զհարազատ եւ զբուն՝ քան զպիտակն եւ զօտար անյաջողակ ցուցանելով։ Շնորդիքն զհարազատ որդւոցն կորչեալ հանեն կարդ, եւ զընտանի ազգն օտար եւ պիտակ ցուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Պիտակ (լծ. ընդ թ. պիթի ). Թերթ գրեալ, գրելի ի պետս ինչ թղթիկ. նամակ.
abusively, falsely, improperly;
catachrestically;
— վարիլ, to abuse, to use improperly.
Ոչ տիրապէս՝ այլ պիտակաբար անուանադրութեան հացին հասանել զքարն ասեմք. եւ ամենայն ինչ ըստ նմին բանի, որ ոչ ընդ բոլոր է՝ որ ինչ ասին, պիտակաբար ունի զկոչումն. (Նիւս. կազմ.։)
Զիա՞րդ իցէ նոյն (ընդ) պիտակաբարին՝ տիրապէսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
to want, to be in want of;
to be necessary, useful.
Եւ այս պարգեւք բարարարին առատական, որ զարժանսն ընտրէ ի գործ՝ մարդկան պիտան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Ճրագ եւ կաւ (ձայնատու) ի միում տան բնակեն, եւ գիշերի պիտանան. իսկ ի տուընջեան ոչ են պիտոյ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Որ ինչ ընդ երկ նաւս պատկանաբար պիտանան՝ հաճոյ աստուածոյ եւ ընտիր մարդկան. (Արծր. ՟Ա. 3։)
cf. Պիտանամ ;
to use, to employ, to make use of.
Նոյն է ընդ վ. ըստ կրկին առման. որպէս Պէտս ունել.
Արդ եղծանելով զառաջին ձեռնարկութիւն եղծանողացն զիմաստասիրութիւն, պիտանանամք ընդդիմակայման եւ ընդդիմայարակայութեան. իսկ ընդդիմայարակայման պիտանացեալ՝ ասեմք եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։ 1)
necessary, useful, advantageous;
—ք, necessaries, the needful;
ոչ ումեք է —, it is useful to no one;
ոչ եւս իմիք է —, it is no longer good for anything.
Մեռեալ անդամ՝ չէ ինչ պիտանացու ի գործ մարմնոյն. (Շ. ընդհանր.։)
Միջնորդեալ բաւականաբար երկաքանչիւրոցն կողմանց բնակչացն՝ յանկարօտ պիտանացու ացն ընդունելութիւն. (Պիտ.։)
to render useful, to make profitable.
Պիտանացու առնել. ընտիր ընծայեցուցանել. կամ պիտանի ցուցանել.
useful, profitable, advantageous, necessary;
good, excellent.
χρήσιμος, εὕχρηστος, εὗ (լծ. թ. էյի ). utilis, commodus, bonus, bene. Որ ինչ լինի ի պետս. որում կարեմք պէտս ունել. պիտանացու. կարեւոր. օգտակար. դիւրիչ. լաւ. ընտիր. ընտրեալ. պէտք էղած կամ ըլլալու, աղէկ, բանի էկող.
Զի ընդ պիտանիսն ի բարձունս փառաւորեցից զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգիդ. (Եփր. աղ.։)
utility, profit, advantage;
use, employ.
Ի պիտանութենէ ընդունիս զշնորհսն (յն. ի յառաջադիմութենէ). (Կոչ. ՟Գ։)
one must, it is necessary;
սակաւիկ ինչ պիտեցաւ, it was within a hair's breadth of.
Յիւրոց իսկ կամաց անսուաղացեալ՝ աստուածոյ ընծայէր զպիտելի ճաշակսն. (Յհ. կթ.։)
necessary;
suitable;
— է, cf. Պիտիմ;
it is becoming, proper, suitable;
զի՞ եւս — են մեզ վկայք, what need have we of witnesses ?
Երկու ինչք պիտոյ են ինձ։ Ոչինչ պիտոյ է իմաստութիւն պակասամտի։ Տայցեն ինձ զհաց իմ եւ զջուր, եւ զամենայն ինչ որ պիտոյ է ինձ։ Պիտոյ է ձեզ այդ ամենայն։ Ոչ պիտոյ է բժիշկ կարողաց։ Թէպէտ եւ ոչ պիտոյ իցեն ձեզ թուղթք ընցայութեան։ Խօսին՝ որ որ ինչ որ է պիտոյ.եւ այլն։
Զկէսն հատանել ընենուլ իբրեւ զպիտոյս. (Եզնիկ.։)
Զէն անվթարելի զերկոսին զսոսա ընդ ինքեանս բարձեալ բերէին ըստ պիտոյիցն իրականութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Պիտանամ.
Որոյ ոչ ինչ պիտոյանայր զմանկունսն կորուսանելոյ։ Ոչ իմիք պիտոյանալ ասէր, ոչ ընչից, ոչ տեղւոյ, ոչ տան. (Նիւս. մկ. բեթղ.։ եւ Նիւս. ի գր. սքանչ.։)
Տեսայ փոքրիկ մոնոզոնակ, եւ ունէր պըլոզ իւրըն կընկղակ. առաւօտուն սկըսնոյր մինակ, պաշտէր անուշ քաղցր եղանակ (արտուտ թռչունն). (Շ. առակք։)
cf. Բիւրեղ.
Ասեն հրէաք՝ թէ պատուհանն (տապանին) էր պլօր։ Լոյսն մտանէ ընդ պլօրն. եւ ելանէ առանց ապականութեան. (Ի գիրս առաքին։)
Պլօր կանթեղն ընկէց ի մէջ եկեղեցւոյն եւ մանրեաց։ Մանրեցաւ պլօր կանթեղն. (Ուռհ։)
cf. Պղակունտ.
Մի ընդ կուտեալ առաջի միսն եւեթ հայիցիս եւ ընդ պղակունդսն։ Ազգի ազգի պղակունտս ուտես. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
platane, plane-tree.
Կապեցին զսուրբն ընդ դօսացեալ ծառ մի պղատան ձեռս յետս. (Հ=Յ. մայ. ԻԲ։)
idle, lazy, supine, negligent.
Են պղերգք յամենայն գործս արդարութեան. (Շ. ընդհանր.։)
Իսկ ձեր՝ պղերգ միայն հեղգութեանցն աստանօր պահանջեալ ի բաց ընկեցումն. (Պիտ.։)
doing shameful or filthy things, immodest, impure, dirty, obscene, lascivious.
Սկսաւ բազմանալ ընդ ամենայն աշխարհն այնպիսի պղծագործ խառնակութիւն. (Եղիշ. ՟Գ։)
foul-tongued, obscene.
Պտուղս այս քաղցր էր եւ սիրուն, առ ինքն ունէր զմահըն թաքուն. բայց ինձ չասաց պըղծալեզուն, զիս մերկացոյց յանճառ լուսոյն. (Տաղ.։)
cf. Պիղծ.
Չբերել ընդ մեզ չթիւնաւոր, զմոխրալից, զպղծախառն ցանկութիւնն. (Եպիփ. բարոյ.։)
house of ill-fame;
idol-temple.
Նշանակեցին մեզ, եթէ յայնմ պղծանոցի խրճթին, զթուղթսն ... տղէ առ եւ ընթերցիր. (Մագ. ՟Ա.։)
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
ո՛չ որ ինչ մտանէ ընդ բերան՝ պղծէ զմարդ, այլ որ ինչ ելանէ ի բերանոյ՝ այն պղծէ զմարդ։ Անլուալ ձեռօք ուտել ոչ պղծէ զմարդ։ Զոր աստուած սրբեաց՝ դու մի պղծեր։ Զպղծեալսն սրբէր առ ի մարմնոյ սրբութենէ.եւ այլն։
contamination, stain, filth, obscenity, lewdness, impurity, debauchery;
profanation, pollution;
abomination, execration;
— կուսի, violation, rape;
ի — մատնել զանձն, to prostitute oneself.
սսրբէին զպղծութիւն կռապաշտութեանն։ Զկահ պղծութեան որ ի տանն էր՝ ի ծովն ընկեցին. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
coppersmith, brass-founder;
brazier, tinker;
copper, bronze.
Ընդ ոսկերիչս եւ ընդ արծաթաձոյլս հակառակի, եւ պղնձագործաց նմանէ. (Իմաստ. ՟Ծ՟Է. 9։)
Յուղին ական ընդ նմա դեմաս եւ հերմոգինէս պղնձագործք եւ դարբինք. (Ճ. ՟Գ.։)
coppery, cupreous, alloyed with copper.
Խառն ընդ պղնձոյ. յոր խառնեալ է եւ պղինձ. որպիսի է դրամն խառնակ. որպէս յն. ὐπόχαλκος subaeratus.
chalcoceramus.
Յաղադս թէ զիարդ խոցեալ լինի արէս, կամ որպէս ի պղնձախեցի զընդանեալ։ Կապեցաւ ի պղնձախեցի. եւ պղնձախեցի՝ քաղաք է, այսպէս կոչեցիալ. եւ կամ տեսակ դժուարագոյն եւ դժուարալոյծ կապանաց. (Նոննոս.։)
cf. Պղնձահատք.
Թաղեցաւ ի պղնձահանքն ընդ հօր իւրում. (Վրդն. պտմ.։)
Թաղեցաւ ի պղնձահանքն ընդ եղբօր իւրում իւանէի. (Կիր. պտմ.։)
copper, made of copper;
—ձիք, copper utensils, cauldron, copper kettle.
Կամք մարդոյն՝ պարիսպ պղնձի է ընդ մէջ իւր եւ աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
to bubble up, to boil fast, to froth;
to simmer, to be in ebullition.
Յորում բղխէ ականակիտ աղբիւր պղպջակեալ ընդ քարածերպս վիմարդ քարանցն. (Յհ. կթ.։)
cf. Պղտորական.
Ոչ միացուցի յիմոցս կրից կաթիլ մի պղտոր ընդ յստակ արտօսր աղբերց երգողին. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
Վայ որ արբուցանէ ընկերի իւրում հրապոյրս պղտորս. (Ամբակ. ՟Բ. 15։)
(Զբան տեառն՝ որ վասն անցանելոյ բաժակին՝) եւնոմիոս եւ արիոս՝ իւրեանց չար հաւատովն պղտորեցին, եւ ընկերին արբուցանեն խմորուն պղտորս։ Վա՛յ որ արբուցանէ ընկերի իւրում խոտորումն պղտորոյ. (Ոսկ. ի չրչրնս.։)
to muddy, to disturb, to make turbid, to mix, to mingle;
to thicken;
to disturb, to discompose, to cause trouble, to perplex, to confound, to perturb.
turbidness, muddiness;
trouble, broil, agitation, disorder, confusion.
Նոյն է ընդ վ.
instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.
ἁστράγαλος talus, nodus κνημίς tibia, crus. Կոճ կամ կոճղ ոտից ի վերոյ քան զթաթն. ստորին մասն սրունից կամ ոլոքի, որպէս խարիսխ նորին. գարշապարք. թօգուգ, գալա (որ է լծ. ընդ պճեղ).
highly adorned, well dressed.
to bedizen oneself with coquetry and too great attention to effect, with studied neatness.
writing-tablet, table-book;
— ծոցոյ, tables, memorandum-book;
— նկարչի, painter's pallet;
— գրաշարի, galley, composing galley, pan.
Գրէր ինձ ի պնակիտի։ Ոչ խօսեցաւ ընդ իս բերանով, այլ պնակիտիւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)