cf. Մամուլ;
peritrochium, lathe, axle-tree, wheel and axle, winch, windlass, crab, capstan;
— ատամնաւոր, gear, wheel-gear, catching;
— տարբերական, differential capstan.
· Calfa
Գործի ոլորելոյ. պրկոց. գելարան. մամուլք.
Գելարանն ոլորան է կրծիցն. որպէս մամուլք։ Ի կոճեղս եւ յոլորանս եդեալ՝ քամեցաւ յարենէ. (Վանակ. հց.։ Վրդն. լս.։)
to entwine, to twist, to twine, to wreathe, to braid, to plait;
to plot, to hatch, to frame.
· Calfa
Սատանայ ոլորօղ տոռանց է. (եւ ո՛րչափ դու թողցես, նա այնչափ ոլորել կարէ. Վրք. հց. ՟Ի՟Դ։)
Առ խորհուրդսն չարին, որ ի վերայ եղբօր իւրոյ ոլորէ. (Եւագր. ՟Ի՟Դ։)
Զքահանայի զմեղս եթէ ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաստան. (Կանոն.։)
Տե՛ս, թէ ո՛րպէս ոլորէ զբանն մանուածով ... շարամանելով զհինն եւ զնորս. (Ոսկ. գծ.։)
Զյառաջագոյն ասացելոց բանիցն ստեղծանել կամ ոլորել, եւ կացուցանել տուն մի ոտանաւոր չափով. (Մագ. յիշ. ոտ.։)
Յորժամ մեկնեն ի միմեանց զօրականք զոտս, հարուստ կան ի պատերազմի. եւ յորժամ ոլորեն զընթացս, արագ հասանեն ուր եւ կամին. (Կիւրղ. թագ.։)
στρέφω torqueo, volvo τείνω tendo. Ոլորս կամ լարս առնել՝ ձկտելով. բոլորել եւ պրկել. գալարել. փաթութել. հիւսել՝ մանել՝ նիւթել՝ լարել (չարիս). եւ Փոյթ ընդ փոյթ շարժել. ոլրել.
cf. Ոլոր;
torsion.
· Calfa
Ոլորումն ձայնի՝ միջինն պատուեսցի. (Բրս. թղթ.։)
Զբարբառոյ սաստկութիւնս ոլորմանցն եօթն գոլ դէպ եղեւ. շեշտ, բութ, պարոյկ. թաւ, սոսկ. երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ոչ լսելեաց զոլորումն ոգւոյ լուծեալ՝ լսականաց անդամոց առ հեշտութիւն արարելոց. (Բրս. թղթ.։)
Որ ըստ ամենայն մասանց մտածութեանց մեղաց՝ գանձեցի յիս անօրէնութեանց ոլորմունս. (Բենիկ.։)
Վէմ հատեալ ի լեռնէ՝ սաստիկ ոլորմամբ վայրաբերի. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
τάσις, τόνος extensio, contentio, vigor, tenus, tenor κύλησις volutatio. Ոլոր. ոլորակ. պրկումն. ուժգնութիւն. եւ Մանուած. հիւսուած. եւ Գլումն. գլորումն.
to be circumscribed, bounded, limited.
· Calfa
Լեառնն՝ ոլորտացեալ եւ ի մշակականն եւ ի զինուորութեանն եւ ի նաւաստութեանն ամենավայելուչ արհեստից. (Պիտ.։)
Գոլ միջոց, որով ոլորտանայցէ ամենայնն։ Իմանալին արտաքս ելանէ ընդ (կամ ըստ ) սահման, եւ ոչ միով իւիք ոլորտացեալ։ Սահմանօք ոլորտացեալ եւ եզերացեալ է։ Արդեօք անեզե՞րք, եթէ ոլորտացեալք. (Առ որս. ՟Է։ Նիւս. երգ.։ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Ոլորտացեալ յանտեղի բացածութիւն (անբնակ վայրաց). (Տօնակ.։)
Ի ներքոյ մտաց ոչ անկանի, այլ ոլորտացեալ կայ մնայ առ տուողին։ Էր լիով ոլորտացեալ յարգանդի (կուսին), եւ լիով առ հօր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. ՟Ը։)
Մերթ՝ ի բաց պարուրիլ. զատանիլ, կամ տարագիր գտանիլ.
περατόομαι, περατοῦμαι terminor, finior, circumscribor, contineor. Յոլորտս իմն եղերօք պարունակիլ, ամփոփիլ, պարագրիլ. բովանդակիլ. սահմանիլ. եզերանալ. պարուրիլ.
to circumscribe, to bound, to limit.
· Calfa
ՈԼՈՐՏԱՑՈՒՑԱՆԵՄ կամ ՈԼՈՐՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Պարագրել. պարուրել. եւ Ի բաց պարուրել, տարադրել.
Զանոլորտ բնութիւնն ոլորտացոյց՝ խառնելով ի բնութիւնս մեր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Զբազմաստուածութեանն անմաքրութիւնն ի տիեզերաց ոլորտեցուցանել. (ՃՃ.։)
bounds, limits, extremities;
ring, circuit, circumvolution;
— երկրի, the universe;
— երկնից, airy space, the vault of heaven;
— բանից, ambages, circumlocution, tricks;
ընդ —տս մտանել (թռչնոց), to fly about or round;
to flap, to flutter in the wind, to wheel about;
to turn on one's hands and feet like a wheel, to tumble, to fall head over heels, to turn a somerset.
· Calfa
Աչք հասանեն յոլորտս ամենայնի, յարեւելս միանգամայն եւ յարեւմուտս, եւ ի սայլ եւ ի միջօրեայ. (Փիլ. իմաստն.։)
Պարփակեալ պահել անընդոստ խաղաղութեամբ ի յոլորտս։ Ի խորշ եւ յոլորտս եւ յընդհանուր մասունս երկրի. (Պիտ.։)
Ընդ ոլորտս երկրի մերոյ։ Ընդ ոլորտս հեթանոսաց։ Միահազոյն զոլորտս ամենից բոլորից լրութեան. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Նար. խչ.։)
ՈԼՈՐՏՔ. ῤοῖζος impetus, volutatio. Ոլորք սաստկութեան. պտոյտք շրջանաւ. պրկումն, եւ մանուած.
Բաղխելով մագլացն պատառեալ զհողմն թեթեւ, եւ հերձեալ բռնութեամբ ընդ ոլորտս մտանէ. (Իմ. ՟Ե. 11։)
Եւ յայսոսիկ յարմար եւ զկնի կացցէ բանս, զի մի յոլորտս պրկել՝ այն սպրդեալ մտցէ։ Ոչ կարկատեցի զսա հագներգութեամբ, եւ շարամանեալ յոլորտս ստորասացութեամբ, այլ յայտնի եւ դիւրահաս. (Մագ. ՟Դ. ՟Ի՟Գ։)
πέρατα fines, termini. Ոլորեալ եւ բոլորեալ եզերք, ափունք. սահմանք. կոպար. պարունակ. շրջանակ. շրջան. տիեզերք. ամենայն կողմանք.
fibula, perone, shinbone.
· Calfa
, ի-ա՞ հլ. (յետնաբար ո հլ. աւելի յետնաբար ն հլ. յգ. ոլոքունք) «ծունկից մին-չև կրունկը եղած մասը» Ագաթ. Պղատ. տիմ էջ 151. Փիլ. որից բոկոլոք «բոկոտն» (գրը-ուած բոկոլոռ) Սոկր. 308. ոլոքոսկր (նոր բառ). գրուած է նաև ոլոգ, նոյնը օլոխ «ճուռ» Բառ. երեմ. էջ 335.-Քաջունի, Գ. 189 դետէ նաև «ծաղկի կոթ» նշանակութեամբ (նոյն-պէս է դարձեալ Գաբ. բառ.), իսև Գ. 189 «երկար գուլպայ» նշանակութեամբ դնում է ոլոգ ձևով։
= Բնիկ հայ բառ՝ որ ծագում է հնխ. oleq-ձևից (երկրորդ ձայնաւորը առաջինի ազդե-ցութեամբ դարձել է ռ). սրա ցեղակիցներն են՝ սանս. çkšala (<*lqs-elā) «ձիու կրուն-կից մինչև սմբակը եղած մասը», յն. άλας «արմուկ», λας «կրունկով», λαχμός «քացի, կիցք», λαxτίζω «աքացել, քացի տալ», լտ. lacertus «մկանունք, բազուկ», հիսլ. leggr «սրունքների բումբը», անգլ. ieg «սրունք», հիռլ. less «երանք», հիսլ. laer, հշվէդ. lār «սրունք», հսլ. lakúti, ռուս. lákoti «արմուկ» լիթ. elkuné, հպրուս. alkunis «արմուկ», lag-no «վարտիք, ոտաշոր» ևն։ Հնխ. արմատը oleq-(աճած ole-, elei-, lei-պարզականից) նշանակում էր բուն «ծռել, ճկել» և յետոյ, զանազան լեզուների մէջ յատկացուեցաւ նը-շանակելու արմուկը կամ սրունքը՝ սրանց ևորացած ձևի պատճառաւ. հմմտ. մն. σϰολιός «կեռ» և σxέλος «սրունք», հյ. կարո «ձկնորսի կամ ոտքի ճանկ» (Pokorny 1, 157, Walde 404, Boisacq 555)։ Նոյն ար-մատին են պատկանում նաև ողն և ուլն, որոնք տե՛ս առանձին։ Ernout-Meillet 490 lacertus բառի համար ո՛չ մի համեմատու-թիւն ստոյգ չի գտնում։
Տէրվ. Altarm. 72, 74 լիթ. linkti «ծը-ևիլ, կորանալ», lenkti «ծռել», պրս. lang «ամբողջ ոտքը»։ Հիւնք. ողոք բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Lidén, Arm. Stud. 95 և KZ 41 (1907), էջ 396։ Չի՛ ընդունում Meillet MSL 15, 355 նշանակութեանց տարբե-րութեան պատճառաւ։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. օլոք, Ախց. Ննխ. Ջղ. օլօք «ծունևից մինչև կոճը եղած մասը» (ըստ Բլ. «ցորենի ցօղուն» Ազգ. հանդ. Ե. 23), Եռև օլօրք «ոլոքի ոսկորը, լուլա». այստեղ են պատկանում նաև ծոկոլոք Ոզմ. «ոլոքի վրա-յի կակուղ միսը, բումբ», լոլոք Եւդ. «բարձ-ոսկը»։
Բերել կոճեղս փայտից, եւ առնել ըստ ոլոքի խոտցաց ոտից նորա. (Ագաթ.։)
Զանդամոցն, եւ զկարթիցն, եւ զոլոքացն զբնութիւնն. (Պղատ. տիմ.։)
Եւ ընդ կոճեղս որ յոլոքին՝ զիս ի կապից խլեա՛ չարին. (Յիսուս որդի.։)
Յորժամ խօթանամք ինչ ի յոլոքոց, սակաւս շարժեմք զնա ի գնալ։ Կօշիկք՝ ոտից են պահապան. իսկ հանգրիճելն (զմէջս գօտեաւ, որով ամփոփի զգեստն ի վեր), մատուցանէ ոլոքոցն զդիւրաւ շարժմունս. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։)
Կապեցին բարակ չուանաւ զոլոգս նոցա։ Զոլոքունս նոցա ջարդեցին։ Պնդեցին ի մամուլ զոլոքունսն. (Տէր Իսրայէլ.։)
Ձիոյ ոլոքներն. (Վստկ.։)
ՈԼՈՔ կամ ՈԼՈԳ ռմկ. ոլոքներ. ἵσχιον ilium σκέλος tibia, crus. Սրունք եւ կարթք ոտից՝ ի ծնգաց ցկրնկունս. ոտից ճղերը, ճիվերը. cf. Կրուկ, եւ Խոտուցք.
rancour, inveterate hatred, resentment, concealed hate;
—ս ունել ընդ ումեք, —ս պահել ումեք, —ս ի մտի ունել, to harbour resentment, to hate, to owe or bear a grudge, to have a grudge or spite against, to bear malice or ill-will;
cf. Մթերեմ.
· Calfa
(հների մէջ անեզական) «քէն, վրէժ-խնդրութիւն» ՍԳր. Եփր. աւետ. Փիլ. լին որից ոխանալ Ծն. խթ. 23. ոխացեալ Մրկ. զ. 19. ոխացուցանել Բուզ. ոխակալ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. Եւագր. չոխակալ Ոսկ. մ. ա. 25. ոխաթափ Կոչ. 249. ոխերիմ կամ ոխորիմ «ըմբիշ» Եւս. քր. «անհաշտ թշնա-մի» Պիտ. Յհ. կթ. Խոսր. ոխութիւն ՍԳր. Եւագր. Բուզ. ևն։
Bugge, Beitr. 19 կասկածով իբրև բնիկ հայ ուզում է կցել յն. ὄχϑήσας «ցասկոտ, բարկացած», նորվ. agg «ոխ, վրէժ», հբգ. egida, ecken, լտ. occa «փոցխ» բառերի հետ։ Հիւնք. հա-մառօտուած ոսոխ բառից։ Karst, Յու--արձան 422 թթր. ōν, ōy «բարկութիւն»-Patrubány IF 14, 58 լտ. secare «ևոտ-րել», յն. σχάω «հերձել»։ Бepидзe, სიტ-ღვის-კონა CII. 1912, էջ 33 վրաց. (Իմե և Ռաչինի գւռ.) oxti «վրէժ» բառի հետ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. օխ, Ախց. Երև. Կր. վօխ, Ալշ. տխ, Մշ. Վն. վոխ, Ասլ. Զթ. էօխ։
Սատանայ ոխ մթերեալ ունէր ընդ մարդկայինս բնութեան. (Շ. բարձր.։)
Ոխ, այսինքն հնացեալ հեռութիւն. (Կիր. երզն. խր.։)
Պահէր եսաւ ոխս յակոբայ վասն օրհնութեանցն։ Բարկութեամբ ոխս պահէին ինձ։ Ոչ յաւիտեան պահէ ոխս։ Ոչ պահեցից ձեզ ոխս յաւիտեան։ Գուցէ ոխս ունիցի ընդ մեզ յովսէփ։ Ընդ որդւոց ժողովրդեան քոյ ոխս մի՛ ունիցիս։ Ոխս չարեաց ընկերի իւրում մի՛ ոք կալցի ի սիրտս իւր.եւ այլն։
Զոխս եւ զսրտմտութիւնս մեք ումեք ոչ պահեմք. (Եփր. աւետար.։)
Բարկութիւն՝ ոխք տրտմութեան, եւ յարձակումն ... ի վրէժ առնուլ. (Բրս. բարկ.։)
Եգիպտացիք թշնամիք էին ժողովրդեանն աստուծոյ, յոխս մտեալ ընդ նոսա վասն հարուածոցն. (Գէ. ես.։)
Ոչ վեր ի վերոյ են ոխք քինուս, այլ ի ներքուստ ի սրտէ. (Փիլ. լին.։)
ՈԽ մանաւանդ՝ ՈԽՔ. μῆνις, μήνος ira permanens, odium, inimicitia. բայիւ μηνίω, μηνιάω (յորմէ լտ. minor, է սպառնալ). ἑγκοτέω ira aestuo μνησικακέω memor sum malorum. Չարայուշութիւն. խէթ. քէն որպէս ուղտու. ոգի վրէժխնդրութեան. սրտմտութիւն՝ ատելութիւն՝ նախանձ մթերեալ.
to give vent to one's wrath, to discharge or vent one's rancor, to revenge oneself.
· Calfa
Յո՞ բացիք զբերանս ձեր, եւ կամ իբրեւ ի վերայ ո՞յր պատճառի ոխաթափ եղերուք. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ՈԽԱԹԱՓ ԼԻՆԵԼ. χαλαζόω grandino. (թափել որպէս զկարկուտ) Թափել ի վերայ ուրուք զոխ սրտին կամ զմթերեալ բարկութիւն.
spiteful, rancorous, malevolent, outrageous, malicious, harbouring hate, revengeful;
— լինել, to nourish hate.
· Calfa
Ճանապարհք ոխակալաց ի մահ. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 28։)
Սիրտն ոխակալ, եւ ակն նախանձայոյզ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 4։)
Զուարակ հարկանօղ, ուղտ ոխակալ. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Միթէ իբրեւ զմարդիկ ոխակա՞լ իցեմ, եւ կամ իբրեւ զայր ոք աղքատ ի մարդասիրութենէ. (Ոսկ. ես.։)
Յովսէփ զահի հարեալ էր յոխակալ հայելոց անտի եղբարցն իւրոց. (Եփր. ծն.։)
ոխակալ եմ, լինինմ.
μνησίκακος memor malorum, seu injuriarum. բայիւ μνησικακέω . Որ ունի կամ պահէ ոխս. չարայուշ. քէնոտ.
harbouring revenge, hatred, rancour.
· Calfa
Ոխակալն լինել, եւ ոխ. μῆνις.
Անհնարին լի բարկութեամբ՝ ոխակալութեամբ՝ սրտմտութեամբ.
Հպարտութիւն նորա եւ ոխակալութիւն. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 9։ ՟Ժ՟Զ. 6։)
Անհամբոյր խուլ իժ՝ ոխակալութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Զոխակալութիւն փակել։ Ոխակալութիւնն կուրացոյց զաչս իւր. (Ճ. ՟Ա.։ Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Թ.։)
cf. Ոխանամ.
· Calfa
Որ վասն նորա ոխային։ Քինանայ եւ ոխայ։ Որ քէն եւ ոխս պահէ, տէր ընդ նմա ոխանայ. (Ճ. ՟Գ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոխանային ընդ նմա արք աղեղանց։ Հերովդիա ոխացեալ էր ընդ նմա. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 23։ Մրկ. ՟Զ. 19։)
ՈԽԱՄ կամ ՈԽԱՆԱՄ. ἑνέχω, ἑγκοτέω, μηνίω malevolo sum animo, simultatem gero, irascor եւ այլն. Ոխս ունել՝ պահել. ոխակալել. մախալ, խեռալ. քէն պահել, խոխալ, մխալ.
to devise, to foment hatred;
to resent an injury, to be resentful, bitter, hating.
· Calfa
Որ վասն նորա ոխային։ Քինանայ եւ ոխայ։ Որ քէն եւ ոխս պահէ, տէր ընդ նմա ոխանայ. (Ճ. ՟Գ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոխանային ընդ նմա արք աղեղանց։ Հերովդիա ոխացեալ էր ընդ նմա. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 23։ Մրկ. ՟Զ. 19։)
ՈԽԱՄ կամ ՈԽԱՆԱՄ. ἑνέχω, ἑγκοτέω, μηνίω malevolo sum animo, simultatem gero, irascor եւ այլն. Ոխս ունել՝ պահել. ոխակալել. մախալ, խեռալ. քէն պահել, խոխալ, մխալ.
cf. Ոխակալ.
· Calfa
Ուղտն չարայուշ է եւ ոխապահ։ Ոխապահն իբրեւ զուղտս։ Ոխապահք, քինաթաքոյցք. (Ոսկ. եբր.։ Տօնակ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Վասն ոխապահաց եւ քինահանաց։ Քինախնդիր ոխապահացն. (եւ այլն. Մանդ. ՟Ժ՟Գ. եւ ՟Ը։)
to create, to excite rancour, to exasperate, to provoke to enmity.
· Calfa
Զքաղաքս խռովեցուցանեն, եւ զամբոխս ոխացուցանեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Դա ոխացոյց եւ գրգռեաց զարքայն յունաց ի վերայ թագաւորին պապայ. (Բուզ. ՟Ե. 35։)
Ո՞ զչարասկիզբն դեւն հակառակ մարդկան ոխացոյց ի պատերազմն. (Բրս. մախ.։)
ἑκμηνίω in furrem ago, furore impello. Տալ ոխանալ. գրգռել եւ զայրացուցանել.
cf. Ոխորիմ.
· Calfa
ՈԽԵՐԻՄ ՈԽԵՐԻՄԱՑ ՈԽՈՐԻՄ. Ոխակալ եւ անհաշտ թշնամի. հակառակորդ. ոսոխ. եւ Յոխորտ. ժանտ. թշնամանական. եւ Ախոյեան. հասիմ. լտ. infestus, odiosus, adversarius.
Մախայ եւ ատէ, եւ ոխերիմ մտօք միշտ հայի. (Խոսր.։)
Ի հակառակադիր եւ ոխերիմաց (կամ ոխորիմաց ) այլոց կամաց այս գործ համբաւոյ լեալ. (Յհ. կթ.։)
Մարտ ոխորիմ պատերազմողի (կամ պատերազմի). (Պիտ.։)
Ղիպիոս՝ հռոմայեցւոց ոխորիմ ընտրեցաւ (այսինքն դատեալ եղեւ)։ Ագոնիստաքն աթղեստայք կոչէին, այսինքն ոխորիմք. ((իբր նահատակք, ախոյեանք) Եւս. քր.։)
ՈԽԵՐԻՄՔ գ. իբր Ոխակալութիւն. թշնամութիւն.
Լաւ համարէր զբազմաց օգուտ քան զնոցա ոխերիմսն. (Երզն. մտթ.։)
nursing rancour, wrathful, rabid, furious, cruel, relentless;
ill-natured, malevolent;
— թշնամի, a sworn enemy, a mortal, declared, implacable or inexorable enemy;
arch-enemy, the devil;
— պատերազմ, an obstinate, bloody battle.
· Calfa
ՈԽԵՐԻՄ ՈԽԵՐԻՄԱՑ ՈԽՈՐԻՄ. Ոխակալ եւ անհաշտ թշնամի. հակառակորդ. ոսոխ. եւ Յոխորտ. ժանտ. թշնամանական. եւ Ախոյեան. հասիմ. լտ. infestus, odiosus, adversarius.
Մախայ եւ ատէ, եւ ոխերիմ մտօք միշտ հայի. (Խոսր.։)
Ի հակառակադիր եւ ոխերիմաց (կամ ոխորիմաց ) այլոց կամաց այս գործ համբաւոյ լեալ. (Յհ. կթ.։)
Մարտ ոխորիմ պատերազմողի (կամ պատերազմի). (Պիտ.։)
Ղիպիոս՝ հռոմայեցւոց ոխորիմ ընտրեցաւ (այսինքն դատեալ եղեւ)։ Ագոնիստաքն աթղեստայք կոչէին, այսինքն ոխորիմք. (իբր նահատակք, ախոյեանք) (Եւս. քր.։)
ՈԽԵՐԻՄՔ գ. իբր Ոխակալութիւն. թշնամութիւն.
Լաւ համարէր զբազմաց օգուտ քան զնոցա ոխերիմսն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ոխ;
revenge;
wrath, anger, indignation.
· Calfa
Անիծեալ ոխութիւն նոցա. զի խիստ էր. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 7։)
Պատճառս եդեալ զոխութիւն՝ որ ունէին ընդ ամենայն հեթանոսս։ Զոխութիւն խորհրդոցն գաղտնեաց. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 3։ ՟Դ. 1։)
Սրտմտութիւն է՝ զի յոխութիւն փոխի. եւ զայս նշան յետ ոխութեան եղեալ գտցէ ոք. (Եւագր. ՟Դ։)
Ոխութեանն (ընդդէմ բերել) զանոխակալութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Մեծաւ ոխութեամբ։ Զսրտմտութիւն ոխութեան։ Թշնամութեամբ ոխութեանց. (Բուզ. ՟Գ. 4. 7. 13։)
Զատելիսն քո, որ են ոխութիւնք եւ ցասմունք. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Եւ իբր Երեսդարձութիւն, կամ վրէժխնդրութիւն օրինաւոր.
Սկսանէր այնուհետեւ սուրբ կաթողիկոսն հայոց Գիւտ առ ի չժուժալ սրտին՝ յայտնապէս ոխութեամբ գրգռիլ ընդ անօրէն ուրացելոցն. (Փարպ.։)
μῆνις, μηνίαμα ira, indignatio, odium. Ոխակալութիւն, եւ Ոխ.
alas ! oh ! ah ! o !
վայեաց եւ ասէ, ո՜հ տէր, he cried out and said, oh! my Lord !
ո՜հ ինձ տէր, ah ! oh ! alas, oh dear ! woe is me !
ո՜հ անմտութեանն, ո՜հ կուրութեանն, oh what folly ! oh what blindness !
ո՜հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ, oh dreadful day !
ո՜հ հովիւք, woe to the shepherds !
ո՜հ մոլորութիւն, ո՜հ յիմարութիւն, oh what a mistake ! what nonsense !
ո՜հ թէ, would to God !
ո՜հ ո՜հ, ha ! ha !
ո՜հ, ո՜հ օր, woe, woe to the day !.
· Calfa
Ո՜Հ. Ὧ, ὧ! o! Աւա՛ղ. եղո՛ւկ. վա՛յ. վա՛հ. ո՛վ. ո՛. բաբէ. ա՛հ, ա՛խ, վա՛խ, վա՛հ, ո՛ւֆ, վա՛յ.
Մակբայ՝ աւաղականն. ա՛խ, ո՛ւխ, ո՛հ. (Թր. քեր.։)
Ո՜հ, պաշարեաց տէր զերիս թագաւորս։ Վայեաց, եւ ասէ, ո՛հ տէր։ Աղաղակեաց եղիա, եւ ասէ, ո՛հ ինձ տէր. (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 10։ ՟Զ. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Ո՜հ որոց թողեալ իցէ զճանապարհս ուղիղս՝ գնալ ի ճանապարհս խաւարինս. (Առակ. ՟Բ. 13.)
ուր ասէ (Լմբ.)
Զո՛հ բառս ի վերայ այնպիսի իրացն առնումք, յոր ձկտիմք, եւ նա զերծանի ի մէնջ. եւ յոչ հասանելն՝ ո՛հ ասեմք ընդ տոյժն»։
Ո՜հ, ո՛րչափ ի բարեաց զրկեցայ. ո՛հ, ո՛րչափ չարեօք զիս կապեցի. (Ոսկ. ղկ.։)
Ո՜հ, քանի՞ դառն է պատմութիւնս. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Ո՛հ, զի՞նչ արասցուք յորժամ ազդէ բարբառն ի մէջ գիշերին ահեղ. (Տաղ.։)
Ո՛հ, չարաչար մանեցեր, եւ աւերեցեր։ Ո՛հ, քանի՞ պակասութիւն է մեզ եւ երկրի՝ մեկնիլն ի մէնջ սրբոյն մեծին անտոնի։ Զկնի խոզիցն ընթացաք. ո՛հ, եւ զխոզս արածեցաք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ո՛Հ. Ստէպ սեռական խնդրով ըստ յն. որ կարծի ի հյ. նաեւ տրական.
Ո՛հ անագորոյն մտացն։ Ո՜հ թշնամանացս։ Ո՜հ ամբարտաւանութեանս։ Ո՜հ կուրութեանն։ Ո՛հ անտեղոյս եւ ահագին յիմարութեանս։ Ո՜Հ ապախտաւորութեանն։ Ո՜հ անմտութեանն. (Ոսկ. մտթ.։ Սեբեր. եւ այլն։)
Ո՛հ գործոյն, եւ ողբո՛ւմն գործելեացն. (Խոսր.։)
Ո՛հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ լուսանալոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Դուն ուրեք ընդ ուղղականի. (որ ի յն. սեռական)
Ո՛հ մոլորութիւն, ո՛հ յիմարութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
Ո՛հ անպիտան եւ ցուրտ մխիթարութիւն. (Ճ. ՟Ե.։)
Ո՛հ ամօթոյ արժանի ստութիւնդ, եւ առասպելագոյն քան զամենայն ստութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Ո՛հ թէ՝ ո՞ւր իցէ նա, որ զայնպիսի մեծութիւնն իւր եւ թող աւերեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ոհ թէ՝ կարօղ լինէի խլել զփուշս իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՛հ թէ. ո՛հն՝ փափաքանաց, որում ոչ հասանեմք, է տարացոյց. (Լմբ. սղ.։)
Ո՛հ թէ թողոյր ոք զիս մերձ խաչիդ։ Ո՛հ, թէ առնես ինձ այցելութիւն. (Գանձ.։)
Ո՛հ ո՛հ օր, զի մերձ է օր տեառն, զի հասեալ է վախճան ազգաց. (Եզեկ. ՟Լ. 2։)
Ո՛հ ո՛հ, արդարն մոլորեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ յորմէ եւ Սարգ. եւ այլք։)
Ծափէին, եւ երգելով ասէին, ո՛հ ո՛հ, պամբոյ ժպտեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
· Calfa
Ողբովք եւ արտասուօք անկեալ աղաչէին զաստուած։ Ողբս առէք։ Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս ի վերայ սաւուղայ եւ ի վերայ յովնաթանու։ Ասաց ողբս երեմիաս ի վերայ յովսիայ. եւ ահա գրեալք են ի ճառս ողբոցն. եւ այլն։
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Երաժշտականին տեսակս երգոյ, օրհնութիւնք, ողբք, հարուածք, եւ այլն ... խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածք ընդ երկագուռն մեծավերջից. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
θρήν, θρῆνος planctus, lamentatio ὁδυρμός ploratus. Լալիւն. աշխար. կական. կոծ. ճիչ. աղի արտասուք. աղիողորմ հեծութիւն ընդ աղէտս. ձայն բողոքանաց եւ աւաղանաց, եղերերգութիւն.
cf. Ողբալից.
· Calfa
θρηνητέος lugendus. Արժանի ողբալոյ. լալո՛ւ.
Ոչ միայն սրբոցն է ողբալի, այլեւ ամենայն գազանաբարոյ մարդկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տօնելի՛ է, այլ ո՛չ ողբալի՛ զբարեգործութիւնսն. (Ածաբ. աղք.։)
ՈՂԲԱԼԻ՛ (է). θρηντέον lugendum. Պա՛րտ է ողբալ. լալ պէտք է.
lamentable, deplorable, plaintive;
tragical;
lamentably, plaintively.
· Calfa
Լցեալ ողբովք. սգալից. արտօսրալից. ցաւագին. լալագին.
Ողբալից ուրախութեամբ անկեալ յոտս նոցա աղաչէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բազում բանից, եւ ողբալից աւազանաց պէտք են, որ զայսոսիկ առնեն. (Նար. երգ.։)
Զարհուրեալք ողբալից պատասխանի տացեն թշուառացեալքն, եւ ասասցեն, տէ՛ր ե՞րբ տեսաք զքեզ յայսպիսի աղէտս. (Զքր. կթ.։)
plaintive, sad, mournful.
· Calfa
Սեպհական ողբոց, յայտարար ողբոց.
Այս ձայն է ողբական, եւ սպառական. (Երզն. մտթ.։)
ողբական. Ողբացօղ. լալական.
Եղիցի զղջասիրտ եւ ողբական։ Տեսի ես եղբայր ողբական եւ ճգնօղ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Այլ յեղանակ ինձ ողբականաց աստուստ կնքեցի, փոխատրեցի սովին բարբառով կոծ կսկծելի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
condoling, deploring with another.
· Calfa
Ոչ յարուցից ողբս, ոչ կոչեցից զողբակիցսն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Շուրջ զիւրեաւ հայեցեալ կինն՝ ոչ զոք ետես յողբակցաց իւրոց. (Ճ. ՟Բ.։)
Ամենայն ոք ողբակից ինքեան առեալ զերեմիաս։ Ողբակից մեծ մեղաւորին (մանասէի), զնորին գոչումն երկրորդեցից եւ ես ընդ նմին. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Գուցէ ոտնհար լինիցիք յարտաքին թշնամեաց, եւ ողբակիցք ի ներքին սիրելեաց. (Եղիշ. ՟Զ։)
ՈՂԲԱԿԻՑ. συνθρηνόμενος complorandus. Ողբալի յայլոց.
συνθρήνων, -νούσα luctus socius, -ia. Կցորդ եւ ընկեր ողբոց. արտասուակցորդ. սգակից.
to weep, to deplore or lament together.
· Calfa
Ողբակից լինել. միաբան ողբալ. լալ ընդ լացողս.
Ողբակցէր, եւ որպէս մարդ հարցանէր, ո՛ւր եդիք զղազարոս. (Շար.։)
Մեղուցելոյս ողբակցեցէ՛ք. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
Մարգարէն ընդ մեզ ողբակցէ զառաջին բարեզարդութիւնն, եւ զվերջին ընդդիմակազմութիւնս. (Յհ. կթ.։)
plaintive;
with a lamentable tone;
lamentation.
· Calfa
Որ ինչ ասի ի ձայն ողբոց. ըստ ձայնի ողբալոյ.
Ողբաձայն սաղմոսիւք։ Տաղ ողբաձայն։ Ողբաձայն ասել. (Կամրջ.։ Տաղ.։ Տօնակ.։)
Ընդ ողբաձայնիցն բանաստեղծութեանց վերընծայելոց. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Բարբարոսական եւ ողբաձայն ումեմն երաժշտի». յն. կարիացի երաժշտի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
ՈՂԲԱՁԱՅՆ. գ. որպէս Ողբաձայնութիւն.
Մինչեւ յառաւօտն ողբաձայնիւ զայս ասէր, որ ստեղծերդ զիս՝ ողորմեա՛ց ինձ. (Վրք. հց. ՟Դ. ձ։)
Գոչումն յառնէր խառնակիցս, եւ ողբաձայնս լնոյր պէսպէս. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
vn. va. to lament, to bewail, to groan, to complain, to weep, to deplore;
to wear mourning;
ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն, I mourn for you, Armenia! I mourn for you, oh chief among the nations of the North !.
· Calfa
եւ ն. ὁλολύζω, ὁλοφύζω ululo, ejulo θρηνέω plango, lamentor, ploro, fleo. Ողբս առնուլ կամ ասել. լալ աղաղակաւ. աշխարել. կոծիլ. կականիլ. ճչել. աւաղել. արտասուել. լալ ու ողբալ.
Ողբացէ՛ք դրօշեալք։ Ողբասցեն յարկք տաճարին, կամ սարոյք։ Ողբացէք կաղնիք։ Ողբացին յանկողինս իւրեանց։ Ողբա՛ առ իս իբրեւ զհարսն քրձազգած ի վերայ առն իւրոյ ամո սնոյ։ Ողբացէ՛ք ի վերայ ցորենոյ, եւ այլն։ Ի վերայ իմոցն ողբալով ասեմ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ո՛չ թէ ողբալն ինչ չար է՝ սիրելիք, այլ՝ ողբոց արժանի գործ գործել. (Ոսկ. եբր.։)
Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս։ Ողբք են, եւ ողբասցեն զնա։ Դստերք ազգաց ողբասցեն զնա։ Ողբալ զդուստրն յեփթայեայ։ Մի՛ լայք զմեռեալն, եւ մի՛ ողբայք զնա.եւ այլն։
Դառնապէս զմեզ ողբացին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՞վ ոք զնոսա ոչ ողբասցէ, որ զմիտս ունիցի։ Ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 68։)
Ողբալով ողբայ զմարդկեղէն կեանսս։ Զաստի կեանսս բազում անգամ իբրեւ զստուեր ողբացաւ։ Զյանկարծակի ապականութիւնս ողբացաւ. (Իսիւք.։)
Ողբացաւ դաւիթ զշաւուղ եւ զյովնաթան. (Կիւրղ. թագ.)
singing plaintively;
singer of laments;
tragedian, tragic author.
· Calfa
Երեմիաս չիք ի միջի, կամ այլ ոմն ողբերգակ. (Ճ. ՟Ը.։)
Եւ յովելայ ողբերգակին, որ ի դէմս իմ վա՛յ տայր անձին. (Յիսուս որդի.։)
Որպէս ողբերգակն ասէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 211։)
Զողբերգակացն դաս։ Եւրիպիդէս ճանաչի ողբերգակ։ Զողբերգակսն յողբերգութեան շահս, եւ զիմաստասէրս ի վարժապետութեան. (Պիտ.։)
Մանաւանդ ողբերգակքն։ Առ յողբերգակացն, եւ մանաւանդ առ ի կատակերգացն։ Ողբերգակ քերթող ասի (եւ հոմերոս), զի զոմանս յաստուածոցն առասպելաբանէ թշուառականս գոլ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 211։)
Անդ էր ապա տեսանել կուսանս ողբերգակս. (Յհ. կթ.։)
Ողբերգակ արտօսրաթոր հառաչանօք, մանաւանդ թէ յուսապատար խնդութեամբ. (Դիոն. թղթ.։)
θρηνωδός, τραγῳδός qui lamentationes vel carmen lugubre canit, tragoedus, tragicus poeta. Ողբերգօղ. յօրինօղ եւ նուագօղ զողբերգական տաղս. որպէս մարգարէ, կամ քերթող. որ եւ ՆՈԽԱԶԵՐԳԱԿ.
tragical.
· Calfa
Ողբերգական պաղատանք, կամ արտասուք, կամ եղանակք, կամ մեղադրութիւն, կամ բան. (Նախ. սղ.։ Յհ. կթ.։ Եպիփ. թղմ.։ Խոր. ՟Բ. 89։ Ածաբ. խչ.։ Շ. եդես.։)
Բան ողբերգական (կամ ողբերգական) վասն առմանն երուսաղէմի. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
յերկարագոյնս վասն սորա աճեցուցանել հարկաւոր էր զողբերգականացն ճարտասանութիւնս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
ՈՂԲԵՐԳԱԿԱՆ. մ. Ողբերգութեամբ. ողբալով.
Հրէայք ողբերգական աշխարեալ կոծեսցին. (Զքր. կթ.։)
θρηνῴδης, θρηνητικός, τραγικός ad luctum pertinens, lugubris, tragicus. Սեպհական ողբերգութեան եւ ողբերգակաց. ողբական. ողբաձայն. լալագին.
to sing in a plaintive voice, in a lamentable tone, to deplore, to lament;
to compose a dirge, an elegy or a tragedy.
· Calfa
θρηνῳδέω, τραγῳδέω lugeo, deploro, tragice decanto. Ողբս կամ ողբաձայն երգել. ողբաձայնել. ողբալ.
Ոչ այնքան զիմ թշուառութիւնս ողբերգեցից, որչափ զծերունոյ հօրն զանմխիթարականն սուգ։ Եւ ոչ գիտեմ, զիա՛րդ ողբերգեցից զպատերազմս զայս։ Ո՛րպիսի ողորմելի բանս ոչ ողբերգեսցէ. (Պիտ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ Ճ. ՟Գ.։)
Զայս իսկ ի սկզբանս ողբերգելով ասէ։ Ողբերգելով ասեն զսաղմոսն, Ես ասացի՝ տէր ողորմեա՛ ինձ. (Իսիւք.։ Կամրջ.։)
Խանչումն եւ խրոխտանս ողբերգեալս ոչ իրաւ համարեցայց ընդունել։ Զարմանալով ընդ ողբերգելի մեծութիւնն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Իսիւք.։)
plaintive song, dirge;
tragedy;
elegy.
· Calfa
Մեք եմք ինքեանք ողբերգութեան քերդողք։ Ամենայն մեր քաղաքավարութիւնս բաղկացեալ՝ է նմանութիւն գեղեցկագոյն եւ արիագոյն կենցաղի, զոր արդ ասեմք մեք իսկ գոլ ողբերգութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ողբերգութեան է հասեալ ժամանակս եւ արտասուաց։ Ողբերգութեամբ մեծաւ լային զկորուստ անձանց իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։ Ճ. ՟Գ.։ Տե՛ս եւ Խոր. ՟Գ. 68։ Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Բ. ՟Կ՟Ը։ Պիտ.։ Իսիւք.։)
Կատակերգութիւն թշնամեաց՝ իմ ողբերգութիւնս է։ Ողբերգութեան՝ արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր։ Կատակերգութիւն, ողբերգութիւն։ Եւրիպիդէս գորովագոյն իմն եւ գեղեցկայարմար ողբերգութեամբքն (կամ ողբերգակցութեամբքն) ուրախացուցեալ զոգիս մտառուացն. (Պիտ.։)
θρῆνος, θρηνῴδημα, θρηνῳδία lamemtatio, planctus, fletus τραγῳδία tragoedia, cantus lugubris. Երգ կամ նուագ ողբոց. ողբ. կոծ. սուգ, եւ Եղերերգութիւն. նոխազերգութիւն.
lamentably, plaintively.
· Calfa
Ողբս առնլով. ողբերգութեամբ.
Երեմիա մարգարէն ասէ ի լալն ողբերէն զնոսա. (Մծբ. ՟Ե։)
cries and tears.
· Calfa
Ձայնք ողբէլալեաց, որք աշխարեն զկորուստ իւրեանց մոլորեցուցիչք դեւք պիղծք. (Պտմ. վր.։)
cry, weeping, lamentation, complaint.
· Calfa
Ողբումն եւ լալումն։ Զանձուկն ձեր, զողբումն ձեր։ Լսելով լուայց զողբումն եփրեմի, եւ այլն։ Սիրելիք եւ դրացիք ողբումն ի վերայ քո առնելով (ի մահուդ), եւ ոչինչ օգտելով. (Բրս. ապաշխ.։)
Ողբմամբ մեծաւ։ Հառաչմամբ եւ ողբմամբ։ Դադարեցէ՛ք յողբմանէդ. (Նիւս. թղմ.։)
θρῆνος, ὁδυρμός planctus, lamentatio, ploratus. Ողբալն. ողբ. ողբերգութիւն. լալիւն. լաց, ողբ.
bunch of grapes.
· Calfa
, ո, ի, ի-ա հլ. «խաղողի ճութը, կուզ» ՍԳր. Վեցօր. 94. «արմաւենու կամ նո-ճու ողկոյզ» Երգ. ա. 13, է. 17. «նորահաս, մատղաշ» Ածազգ. «գունդ մեղուաց» (այս նշանակութիւնը գիտէ միայն Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 552). որից ողկուզաբեր Թէոդ. ողկուզալից Մծբ. եփր. մն. էջ 467. ողկու-զուկ «մի տեսակ խոտ» Փիլ. լիւս. ողկուզօրէն Պիտ. Նոնն. գեղեցկողկոյզ Պրպմ. քաջողկոյօ Փիլ. նխ. խնկողկուզիկ Մխ. առակ. մահող-կուզեան Նար.։
Böttich. Arica 74, 198 կցում է պրս. angūr «խաղող» և արաբ. [arabic word] 'anqūd «ողկոյզ» ձևերին։ Lag. Urgesch. 837 և Arm. Stud. § 1728 փոխառեալ է դնում արաբ. *anqud ձևից, որ մերժում է Հիւբշ. 273։-Հիւնք. ընկոյզ բառից։ Մառ ИАН 1915, 942 վրաց. ղ'ուրձենի «խա-ղող» բառի հետ։ Տե՛ս նաև կոյզ։
ԳՒՌ (dialectal) Կր. օղկուզ, Սվեդ. ուղգայզ. միւս-ները պահում են կա՛մ կոյզ ձևը, որ ողկոյզ բառի կրճատուածն է, և կամ ցոյց են տալիս նութ բառը։
Մրգաց հանդիպի, կամ ողկուզից, կամ թզից. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Լայնաբար ասի եւ զբերոյ արմաւենւոյ, եւ այլն.
Ողկոյզ արմաւոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա. ստէպ։)
Երիս ողկոյզս հասեալս։ Ողկոյզ խաղողոյ։ Ողկոյզ մի խաղողոյ։ Ձոր ողկուզոյ, կամ ողկուզի։ Գտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզաց (կամ ողկուզոց), եւ այլն։ Լի ողկուզօք էր կթոց երկրագործին։ Զտերեւս ոչ կրեն ի հնձան ընդ ողկուզոյն. (Իսիւք.։)
Ըստ նմանութեան ողկուզաց ճմլեցաւ։ Այլքն արեւակէզ եղեալ ողկուզաց՝ չորացան. (Շ. բարձր. եւ Շ. ընդհանր.։)
Զընծայեալս պտուղ ողկուզից օրհնեա՛. (Մաշտ.։)
Ողկուզիւ. (Նար. յովէդ.։)
(ռմկ. կուզ. պ. խօզէ ). βότρυς botrus, bacca, racemus, racemulus. Պտուղ որթոյ՝ փունջ խաղողոյ. սագըմ. որոյ փոքրիկն ճիռ ասի. ճընկըլ.
Ողկոյզ նոճոյ։ Նմանեցաւ մեծութիւն քո՝ արմաւենւոյ. եւ ստին քո՝ ողկուզաց. (Երգ. ՟Ա. 13։ ՟Է. 7։)
Նմանութեամբ ասի.
Զմեր ողկոյզս բարիո՛ք աճեցուսցուք. քանզի այսպէս առեալ հրեշտակաց զողկոյզ ոգւոց մերոց՝ տարցին ի հնձանս արքայութեան երկնից. (Իսիւք.։)
Տղայոցն արեամբ բեթղահէմ ներկեալ լինէր, եւ տարաժամ ողկուզիցն քաղցու ընդ արտասուս ծնողացն խառնէր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ողկոյզք ճմլեալք երկնաւոր մշակին։ Րաբունւոյ վարդապետին համեղ ողկոյզ՝ արեամբ ճմլեալ. (Շար.։)
Կոտորեցան մանկտին ի ծննդեան անդ նորա, եւ եղեն ողկոյզք հարսանեաց նորա. (Եփր. համաբ.։)
Ինքեանք յինքեանս զողկոյզ մանկութեամբն յայտնեն զծերութիւն քահանայութեան. (Ածազգ. ՟Թ։)
ՈՂԿՈՅԶ. ա. πρόσφατος nuper ac juvenilis. Որ ինչ է հանգոյն նորահաս ողկուզոյ. նոր. մատաղ.
cf. Ողկուզաբոյծ.
· Calfa
Այգի տաշտաւոր եւ ողկուզաբեր՝ գինէբուղխ։ Այգի տաշտաւոր՝ ողկուզաբեր որթոյն։ Յողկուզաբեր որթոյն հայրատունկ՝ ուռք պտղաբերք. (Թէոդոր. կուս.։ Ճ. ՟Գ.։ Գանձ.։)
Ճշմարիտ որթոյն ստեղունք եւ բարունակք ողկուզաբերք։ Որթ քաջուղէշ, բարունակ ողկուզաբեր։ Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։ Սկեւռ. աղ.։)
Այնմ նմանեցուցանէ զմաքուր հոգիսն ողկուզաբեր (կամ ողկոյզաբեր). (Վրդն. երգ.։)
βοτρυφόρος uvas ferens. Որ բերէ զողկոյզս, կամ տայ զխաղող.
bearing or producing bunches of grapes.
· Calfa
Որ բուծանէ կամ մշակէ յինքեան զողկոյզս. ողկուզաբեր.
Ոչ այգի խաղողաբեր ողկուզաբոյծ (կամ ողկոյզաբոյծ) ճռախիտ քաղցրաշտուղ. (Ոսկ. հերոդ.։)
furnished, adorned with bunches.
· Calfa
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)
Ողկուզալիցք են՝ առնլովն ի մշտնջենաւոր շնորհացն։ Խոպանացաւ այգին պտղաբեր ողկուզալից. (Եփր. մն.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
full of bunches.
· Calfa
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)
Ողկուզալիցք են՝ առնլովն ի մշտնջենաւոր շնորհացն։ Խոպանացաւ այգին պտղաբեր ողկուզալից. (Եփր. մն.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)
Ողկուզալիցք են՝ առնլովն ի մշտնջենաւոր շնորհացն։ Խոպանացաւ այգին պտղաբեր ողկուզալից. (Եփր. մն.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
s. chem. racemic acid.
· Calfa
ՈՂԿՈՒԶԱԿԱՆ ՈՂԿՈՒԶԱՒՈՐ. Ունօղ կամ բերօղ զողկոյզս. ողկուզալից.
Բարձրաբեղուն ծառ ողկուզական՝ գերամբարձեալ քան զլիբանան. (Գանձ.։)
Որպէս զայգի մեծ տաշտաւոր, կամ բարունակ ողկուզաւոր. (Շ. եդես.։)
loaded with clusters.
· Calfa
ՈՂԿՈՒԶԱԿԱՆ ՈՂԿՈՒԶԱՒՈՐ. Ունօղ կամ բերօղ զողկոյզս. ողկուզալից.
Բարձրաբեղուն ծառ ողկուզական՝ գերամբարձեալ քան զլիբանան. (Գանձ.։)
Որպէս զայգի մեծ տաշտաւոր, կամ բարունակ ողկուզաւոր. (Շ. եդես.։)
small bunch of grapes;
artemisia, mug-wort or moth-wort;
goose-foot, botrys.
· Calfa
Ի կրետէ յորժամ այծ նետիւ հարցի, այն որ կոչի ողկուզակն՝ խնդրէ, եւ կերեալ՝ դիւրաւ բժշկեալ լինի. (Փիլ. լիւս.։)
βότρον, βοτρήδιον racemulus. Իբր Ողկոյզ փոքր կամ ճիռ. անուն խոտոյ.
that has high walls.
· Calfa
Որոյ են բարձր պարիսպք.
Որ զաշտարակսն յաղթս եւ բարձրապարիսպն կործանեաց. (Եփր. յես.։)
that has high branches;
covered with many leaves, leafy.
· Calfa
Ունելլով յինքեան զբարձրավարս արմաւենին։ Նա է բարձրավարս արմաւենին, որ զբարձրութիւն բնութեանս մերոյ ընձիւղեաց. (Նիւս. երգ.։)
ὐψήκομος alte comatus Ասի զվարսաւոր ծառոյ. որպէս բարձրոստեան, բարձրասաղարթ.
to be puffed up, to be proud of, to bridle up, to assume airs of importance.
· Calfa
Շուն մեռեալ զինքն ոչ պատկառէր, կամ բարձրավզանայր՝ ասել. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
ԲԱՐՁՐԱՎԶԱՆԱՄ ԲԱՐՁՐԱՎԶԻՄ. ὐψαυχενέω կամ ὐψαυχενίζω cervices tollo, gorior, jacto Բարձրավիզ կամ բարձրապարանոց լինել. փքանալ. սոնքալ.
cf. Բարձրավզանամ.
· Calfa
Շուն մեռեալ զինքն ոչ պատկառէր, կամ բարձրավզանայր՝ ասել. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
ԲԱՐՁՐԱՎԶԱՆԱՄ ԲԱՐՁՐԱՎԶԻՄ. ὐψαυχενέω կամ ὐψαυχενίζω cervices tollo, gorior, jacto Բարձրավիզ կամ բարձրապարանոց լինել. փքանալ. սոնքալ.
height, hill, eminence, summit, top, ridge, hillock;
promontory, cape;
hight, elevated
· Calfa
Հուր եկեալ զբարձաւանդ նորա այրեաց. (ՃՃ.։)
Խճաքարք՝ որ ի բարձրաւանդի կայցեն, առաջի հողմոց ոչ մնայցեն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 21.) յն. μετέωρος sublimis, excelsus
adj. s. very high;
the Most
· Calfa
Սեպհականեալ անուն ճշմարտին Աստուծոյ, ըստ որում է իսկութեամբ բարձր ամենայնիւ, կամ Ամենաբարձր, որպէս ասի յայլ լեզուս. ὔψιστος altissimus եբր. էլիօն. տճկ.
Որոտաց տէր յերկնից, եւ բարձրեալն ետ զձայն իւր։ Որդի բարձրելոյ կոչեսցի։ Զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո։ Մարգարէ բարձրելոյ կոչեսջիր։ Այլ ո՛չ եթէ բարձրեալն ի ձեռագործ տաճարս բնակէ.եւ այլն։
Քահանայ էր Աստուծոյ բարձրելոյ։ Օրհնեալ է աբրամ յԱստուծոյ բարձրելոյ, որ արար զերկինս եւ զերկիր։ Օրհնեալ է Աստուած բարձրեալ։ Սաղմոս ասացից անուան տէրն բարձրելոյ.եւ այլն։
Բարձրեալ, ահաւոր՝ տէր, փառք քեզ։ Բարձեալ վասն վերին աթոռոյն ... Բարձրեալ ես դու յերկինս Աստուած։ Բարձրեալ ես դու յերկինս Աստուած։ Բարձրեալ թագաւոր, որ վասն մեր ելեր ի խաչ. (Շար.։)
Զի դու միայն սուրբ, դու միայն բարձրեալ ես, դու միայն տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. (Ժմ.։ եւ Նար. ստէպ։)
Անսովոր է՝ ասելն Միսայէլի եպիսկոպոսի ի խչ.
Բաղաամ առակօք բարձրելովք մարգարէանայ. այսինքն բարձր առակօք։
leg;
cf. Բարձ.
· Calfa
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւեայս՝ ծածկել միջովք չափ, եւ բարձիւք չափ։ Մէջք նորա, եւ բարձք՝ պղնձիք։ Ի տալ տեառն զբարձս քո ի քակտումն, եւ զորովայն քո յուռուցումն։ Ոչ խորտակեցին զբարձս նորա։ Բարձք նոցա՝ բարձք ուղղորդք։ Բազուկք, եւ բարձք նորա իբրեւ զտեսիլ փայլուն պղնձոյ։ Եւ ոչ սասանեցան բարձք իմ։ Առնապանք պղնձիք ի վերայ բարձից նորա.եւ այլն։
Ի խարսխաց բարձիցս մինչեւ ցափն կառուցման լրութեան անդամոցս՝ չէ՛ առողջութիւն. այսինքն յոտից մինչեւ ցգլուխ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Որոց բարձք՝ այծից, եւ եղջիւրք ի գլուխս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անսովոր են հոլովքս.
Զոր ունէր ի վերայ բարձուց իւրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Տո՛ւր ձեռաց իմոց զզօրութիւն ... եւ բարձանց իմոց զժուժկալութիւն բանաւոր անուացն. (Եփր. ծն. քրիստոսի.։)
Մասունք մարմնոյ ի միջոյ եւ ի վայր իբրու կրկին բարձք կամ բարձօղ զծանրութիւն մարմնոյն. որ եւ Ազդերք. Երանք. եւ ստորին կողմանք նոցա մինչեւ ի ծունկս եւ յոլոգս կամ ի սրունս. ... որպէս յն. σκέλος, μηρός femur, femen
s. bot. Aspen (poplar)
· Calfa
որ եւ ՀԱԳՆԻ. ըստ յն. ա՛ղնոս. ἅγνος hagnus, agnus, vitex իտ. aanocasto, vitrice ... Ծառ ուղղաբերձ ըստ նոճւոյ, եւ տերեւք նորա դիւրաշարժք ի հողմոյ, որ լինի ի ջրարբի տեղիս որպէս զուռի.
Եւ զբարտի ծառն մի՛ աւելի պատուէք քան զուռին եւ զկաղամախին, եւ զայլս ի ծառոց. եւ մի՛ կարծէք, թէ փայտ խաչին Քրիստոսի բարտի էր ... Այդ ծառ՝ որ բարտի անուանի, ի կռապաշտութեան ժամանակն ի պաշտօն առեալ էր նոցա. (Շ. թղթ.։)
to pretend, to feign.
· Calfa
ԲԱՐՐԵԼ ԲԱՐՐԻԼ. Պատճառանս կարկատել. բաղբաղել. եւ Կեղծաւորիլ.
Հերձուածողն. բարրի քարոզել զհոգին սուրբ, եւ հայհոյէ զհոգին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Հնազանդեալ էին ... եւ զտարեւորական զհարկս՝ առանց բարրելոյ հարկէին. յն. անպատճառ. ἁπροφασίστως (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Բարրեմ.
· Calfa
ԲԱՐՐԵԼ ԲԱՐՐԻԼ. Պատճառանս կարկատել. բաղբաղել. եւ Կեղծաւորիլ.
Հերձուածողն. (բարրի քարոզել զհոգին սուրբ, եւ հայհոյէ զհոգին. Սեբեր. ՟Գ։)
Հնազանդեալ էին ... եւ զտարեւորական զհարկս՝ առանց բարրելոյ հարկէին. յն. անպատճառ. ἁπροφασίστως (Փիլ. իմաստն.։)
absent, distant, remote, far off.
· Calfa
Բացակայիցն տարակացելոց գիրս գրէր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Իսկ բացակայն՝ որ ո՛չ է տեսօղ. (Լմբ. ժղ.։)
Հեռաւորեալ բացակայ արասցէ զմեզ բոլորից տէրն (ի մոլորութեանց). (Զքր. կթ.։)
Բացակայ է ճանապարհ արդարոյն եւ անօրինին ի միմեանց. (Լմբ. առակ.։)
Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն ... որ ուրիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ.։)
որ եւ ԲԱՑԱԳՈՅ. ἁπών absens, distans եւ բայիւ διΐσταμαι disto Որ կայ ի բաց, բացակայ, տարակաց. հառաւոր. հեռի. օտար.
to absent one's self, to go away.
· Calfa
Մի՛ բացակայեսցիս բարի առնել կարօտելոց. (Բրս. ապաշխ.։)
Ոց ախորժեն ... բացակայիլ զիւրեանց փափագելիսն. (Խոսր.։)
Յորքանեաց նուազեցին լաւագուիցն ընտրողութեանց՝ ի նորա բացակայիլ յորդորական բանից. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Բացակայ.
· Calfa
Վաճառեսցեն զնոսա ի գերութիւն յազգ հեռաւոր բացական. (Յովէլ. ՟Գ. 8։)
Զորս յանդիման պատուել ոչ կարէին մարդիկ վասն հեռի բնակելոյ, զբացական տեսիլն՝ զնոյն օրինակ քանդակեցին. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Բացականացն գոս բաղձալի. (Նար. ՟Թ։)
Կամ αἵθριος subdialis, sub dio Բացօթեայ, որ կայ ի բացի, կամ ի պարզի.
Նստիս օթագացեալ բացական. (Յոբ. ՟Բ. 9։)
Հովանանային քերովբիմքն բացական թեւոցն տարածմամբ. (Անան. եկեղ։)
ἁπέχων quod abest, τὸπάρροθεν longinquum Որ կայ ի բացեայ, հեռի, հեռաւոր, տարակաց, բացակայ.
cf. Բացական.
· Calfa
Չոքաւ առ այլ թագաւորս բացաձիգս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ծովք բազումք գտանին՝ հեռաւորք բացաձիգք ի միմեանց սահմանեալք վայրովք. (Վեցօր. ՟Դ։)
divergent;
— աչօք, ակամբ, with open eyes.
· Calfa
Այլ մեր բացահայեաց աչօք տեսեալ զլոյսն երկնաւոր. (Եղիշ. ՟Ե։)
evident, manifest, clear, intelligible;
formal, express.
· Calfa
Բացայայտ վարդապետութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
evidently, manifestly, intelligibly;
formally, expressly.
· Calfa
Կարի յայտնապէս, բացերեւակի, անպատրուակ, ակն յայտնի.
Բացայայտակի զկռապաշտիցն հոլանեցաք զյիմարութիւն։ Բացայայտակի ի գրեցելոց անտի բանից ծանեաք. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Բացայայտակի.
· Calfa
Բացայայտապէս տայ մեզ զայսր խորհրդոյ հաստատութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to declare, to set forth, to explain, to utter;
to unfold, to clear.
· Calfa
Ընտանիս հաւատոց զաւազանաւն ծնեալսն բացայայտէ. (Ոսկ. գաղ.։)
(Հոգին սուրբ) ի յորդանան՝ բացայայտեաց տեսողացն զքեզ Աստուած կատարեալ. (Ճշ.։)
Զհանդէս մտերմութեանն բացայայտեն երկրաւորացս եւ երկնաւորացն։ Զխնամոցն Աստուծոյ բացայայտել առ պէտս արարածոց։ Զյակովբ սիրէ, որ բարի բացայայտի. (Ագաթ.։)
Զի եւ Քրիստոսի ոչ բացայայտեալ եղեւ յարութեանն ժամ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զմարդկային բնութիւնն բացայայտեալ ծանուցանեն։ Բացայայտեսցէ մեզ զճանապարհս իւր, եւ գնասցուք ընդ նա. (Զքր. կթ.։)
Բացայայտել որ ի պաշտամանն եկեղեցւոյ քարոզութիւն եւ աղօթք. (Խոսր.։)
Եւ բացայայտեալ եւս զմիոյ միոյ կարգացն զմեկնութիւնս. (Յհ. կթ.։)
ԲԱՑԱՅԱՅՏԵԼ. Ի դուրս տալ, վերբերել. եւ Բանալ. մերկանալ.
Երկիր զբոյսս եւ զծաղիկս բացայայտէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ոչ զօրեաց զանխլաբար ունել, այլ առժամայն բացայայտէր զախտն. (Զքր. կթ.։)
Կամեցաւ բացայայտել զծածկոյթ հանդերձի նորա. (Ճ. ՟Զ.։)
ἑκφανίζω, δηλόω եւ այլն. manifestum reddo, patefacio, expono եւ այլն. Արտայայտել. բացածանուցանել. յայտ առնել. նշանակել.
declarative, determinative, significative, apodictical.
· Calfa
որ եւ ԲԱՑԱՅԱՅՏԱԿԱՆ. Յայտարար, արտայայտիչ, ցուցակ, յայտիչ.
Առաւել սիրոյ բացայայտիչ այս է. (Ի գիրս խոսր.։)
Զնոյն ասել՝ (Ստեփաննոս՝ պսակ) նահատակութեան է յայտնիչ. (Ճ. ՟Գ.։)
Այսորիկ բացայայտիչ կամելով. (Լմբ.։)
negative.
· Calfa
Մեք որքան կարօտանամք բացասական բանից զօրութեան՝ համբաւել զճշմարտութեանս պայծառութիւն. (Նար. խչ.։)
Խրատուս ոմն է բացասական. ո՛րպէս, պէ՛տք են ընչից. եւ ոմն հրաժարական. ո՛րպէս, ո՛չ է պարտ զամենայն գիշերն քունել. (Պիտ.։)
Բացասական. վասն զի ոչ ունի։ Բացասական է, յորժամ ասեմք, սեռն ոչ ունի բաղկացականս. (Անյաղթ պորփ.։) Որոշումն լինէր կրկին նշանակութեանցս, եթէ զառաջինն շեշտէաք՝ բա՛ցասական, եւ զերկրորդն՝ բացասակա՛ն. այլ՝ յընթացից բանիցն է որոշելի։
ἁποφαντικός enunciativus Որպէս Բացախօսական. այսինքն յայտնաբանական, մեկնողական, եւ հաստատողական.
ԲԱՑԱՍԱԿԱՆ. ἁποφαντικός negativus, negans Ըստ տրամաբանից, Հակադրեալն ստորասականի. ժխտողական, ուրացական, ո՛չ.
to deny, to disavow.
· Calfa
Զոր կարգեալ բացասեմ. (Արիստ. աշխ.։)
Ի սմանէ ստելով՝ տարտամապէս բացասել զդատն. Զարդարագոյնն բարեբաստ բացասիցէ գոլ կենցաղ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Բացասեա՛ գերագոյն ճշմարտութեամբ, զի անխլանայ ունողացն (զ)գո՛յ լոյս եւ գոյից գիտութիւն՝ ըստ Աստուծոյ անգիտութեանն. (Դիոն. թղթ.։)
Որանդ բացասաց Աստուած օտարընկալեցաւ. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Իսկ Բացասել, որպէս Ժխտել, ուրանալ. ո՛չ ասել. տե՛ս ԱՊՈՒՍԵԼ։
ἁπόφημι, ἁπόφαινω enuncio, effero, manifesto, declaro, pronuncio, assero, statuo, decerno Բացարձակ ասել, յայտնի ասել, յայտնել, բացատրել. վճռել. վճիռ հատանել. որ եւ ԲԱՑԵՐԵՒՈՑԵԼ.
camp, campaign, plain.
· Calfa
Տեսեալ զդաշտ ընդարձակ յորում վարիցեն հարկիք եզանց ի բացավայրի ուրեք. (Վեցօր. ՟Զ։)
distant, far off;
camp;
suburb;
interval.
· Calfa
Պատշգամքդ՝ որ են ընդհարաւ՝ հանդէպ բացատացն. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 13։)
Յոյժ մեծ էր բացատն քան զձկտումն աչաց նոցա։ Այնչափ ճանապարհ էին գնացեալ. եւ բացատն յայտ առնէ զսահմանն ի լեռնէն ձիթենեաց յԵրուսաղէմ։ Աստեղք յերկինս դրութեամբ, եւ բացատուք կառուցեալք։ Կաճառք (աստեղաց) խիտ բացատօք. (Ոսկ. գծ.։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ի կոյսն.։)
Կիսաբոլորից բացատացն ... Ութամասնեայ բացատօք. (Պղատ. տիմ.։)
(Ասէ արիանոսն) Սուղ ինչ տամ բացատ լինելութեանն որդւոյ, զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
Ի կիտէն կարի յոյժ մեծ է բացատն. (իսկ ի ստորակիտէն՝ ամենեւին նուազ. Երզն. քեր.)
Որ ոչ ունի բացատ, կամ զհասումն, որպէս զի ոչ է ումեք զրաւել. (Մաքս. եկեղ.։)
Յիսուն կանգուն բացատացն շուրջանակի։ Եւ եղիցի բացատ քաղաքին ընդ հիւսիսի՝ երկերիւր եւ յիսուն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 2։ ՟Խ՟Ը. 17.)
ԲԱՑԱՏ. ա. Հեռաւոր. հեռի. ընդարձակ. եւ Բացօթեայ. եւ Դատարկ.
Ի մէջ երկնից եւ անդնդոց՝ տեղի էր բացատ. (Եփր. ծն.։)
Ի բացատ յանյարկ տեղիս արտաքոյ (արտաքս) եւ քաղաքաց եւ շինաց, ասէին կալ յաղօթս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Զթիւ աւուրց քոց լցից..., վասն ունայնութեան խորհրդականութեանն եւ առաքինութեան ոգւոցն բացատից. (Փիլ. ել. ՟Բ. 20։)
διάστημα, διάστασις distantia, intervallum, spatium Բացեալ կամ հատեալ միջոց. հեռաւորութիւն. անջրպետութիւն. անջրպետ. խտրոց. դատարկ վայր. միջավայր. արա.
to explain, to set forth, to declare, to specify, to express;
to comment;
to remove, to scatter.
· Calfa
Դատող իշխանութիւնն զպարտապանին զինչսն՝ յաղթողին բացատրիցէ։ Յաղթողին բացատրիցէ զինչսն պարտապանին. (Պղատ. օրին. ՟ԺԲ։)
Թէ եւ այնր սահմանի բացատրեցէք սահման ... եւ դարձեալ միւս սահմանին բացատրեցէք սահման։ Նորին առն սահման բացատրեցաւ. այսինքն առաջի եդաւ. (Սահմ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
(Ի յարութեան հասարակաց) իւրաքանչիւր տարր՝ զոր էառն, բացատրեն հրամանաւն Աստուծոյ (այսինքն աւանդեն տերանցն). (Տօնակ.։)
որ գրի եւ ԲԱՑԱԴՐԵԼ. որպէս Բացայայտել, մեկնել, մեկնաբանել, պարզել.
Բացատրեալ արտայայտեսցուք զսքանչելի խորհուրդն. (Զքր. կթ.։)
Եկեսցուք ի բացատրել եւ զօրինակ մեծի խորհրդոյ փրկչին մերոյ. (Անան. ի յովնան.։)
Րաբունօրէն բացատրեսցուք. (Ժմ.։)
որպէս բացադրել, ի բաց որոշել, մեկնել, զատուցանել. ի բաց դնել կամ արձակել.
Ու՞ր բացատրեցից զբազմութիւն նետիցն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բացատրեալ ի նմանէ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն։ Չէ՛ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ի նմանէ բացատրել։ Իմաստունն հանապազ յընտրութիւն է՝ զբարին եւ զչարն բացատրել ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ է զտեսակ հրոյ ի միմեանց բացատրել, եւ ոչ զխոնարհութեանն տեսակ ի նիւթ իմանալ. (Կլիմաք.։)
Քրիստոնէից ազգ բացատրին ի միմեանց իւիք իւիք։ Յո՛րքանս որոշին բարիքն, եւ յո՛րքանս բացատրին չարքն։ Բացատրին ի միմեանց զուր, եւ սուտ բանն. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
ἁποδίδωμι Որպէս Բացատուել. այսինքն ի բաց տալ. աւանդել. առաջի դնել.
adj. s. that opens;
key, picklock;
dilator.
· Calfa
Գործի բացման, բանալիք. եւ Բացօղ, բացիչ.
Զաստուածեղէն անձրեւացդ զկեցուցանօղդ կաթուած՝ մատո՛ լսելեացս դրանց բացարան։ Ախորժողացն զերկնիցն կայան՝ զքեզ եդ առաջի բանալիք բացարան. (Նար. ՟Լ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
much extended, vast, ample, full;
absolute, independent, despotic;
free;
distant, far.
· Calfa
Բացարձակ է (յայսմ վայրի) որդւոյ անուն, եւ առանց ունելոյ ինչ (յատկացուցիչ). (Առ որս. ՟Է։)
Աչացն բացարձակ եւ տարա՛ծ են ներգործութիւնք։ Անզգամացն զգայութիւնքն առանց պահպանութեան բարձեալ թողեալ է եւ բացարձակ ընդվայր։ Մինչեւ ցձեղուն՝ վերնատուն բացարձակ թողեալ. (Փիլ.։)
Սարրայ (նշանակէ) իշխան, որ է բացարձակ եւ անփակ. (Վրդն. ծն.։)
Բա՛ց ինձ բարեգութ զանսահման ողորմութեան բացարձակ դրունսդ. (Բենիկ.։)
Պատկեր (բարառնութեան՝ լիցի) համառօտ եւ բացարձակ եւ վճարեալ յամենայն մանուածոյ եւ ձեւոյ. (Պիտ.։)
Բացարձակ փայլմամբ՝ հոգւովն երգեն. (Շար.։)
Բարձր՝ բացարձակ բառ է. (Ի գիրս խոսր.։)
Բացարձակ անուն է (ըստ քերականաց), որ առանձինն իմանի։ Բացարձակ ասին, որպէս՝ Աստուած, հրեշտակք, հոգիք, միտք, բան. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Յայտնէ զբացարձակ խօսս Կարապետին. այսինքն զհամարձակախօսութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Կայր աշտարակ բացարձակ. (Պտմ. աղեքս.) այսինքն բարձր կամ մեծ, հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Զի էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէն. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 3։)
Ելք երկոտասան աղբերացն ... ի բացարձակ տեղիս ծաւալեալ. (Փարպ.։)
Որք զուռկանսն արկանիցեն, զատեալք բացարձակք յիրերաց կան ... բացարձակքն յիրերաց կան ... բացարձակքն տակաւ ի միմեանս մօտին. (Սեբեր. ՟Գ։)
(Երկչոտք վարին) հեռաձգութեամբքն եւ բացարձակօքն միշտ. քանզի աղեղնաւորութիւնք՝ վատասրտացն եւ անարեացն առանձին նահատակութիւն է։ Ձայնք մարդկան ի բացարձակ առաքեալք՝ բնաւորեալ են տկարանալ. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ է բացարձակն՝ մի ըստ այնմ, զի ոչ տեսանի, բայց ի հեռուատ հաւատով իմանի. իսկ միւսն՝ բացարձակ ձայնիւ լսի. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Ի բացարձակ ասելոյն՝ յայտնի՛։ Բացարձակ ասէ, թէ կոյսն յղասցի. (Գէ. ես.։)
Բացարձակ եթող զերանութիւնն ի վերայ հաւատացելոց։ Յովանակն զհետ մօրն երթայր բացարձակ. (Տօնակ.։)
ἁπόλυτος absolutus, ἁναπεπτάμενος patens, expansus, ἁχανής valde hians, non tectus, vastus Բաց եւ արձակ. անփակ. անամփոփ. ընդարձակ. եւ Համարձակ. ազատ. անարգել. անխափան.
ԲԱՑԱՐՁԱԿ. ἁπέχων distans, μηκίστος longisimus, longinquus Բացակայ, ի բացեայ, հեռաւոր. եւ բացաձիգ. երկայնաձիգ.
Ի բացարձակ տեղեացն բերէին զհիւանդս։ Ի բացարձակ վայրաց եկեալ էին առ նա. յն. մի բառ, ի հեռուստ. πόρρωθεν a longe (Ոսկ. մտթ.։)
ԲԱՑԱՐՁԱԿ. մ. ἁπολύτως absolute, solute, libere Արձակաբար, առանց ամփոփելոյ, պարզաբար, եւ ազատաբար. եւ Մեծաքայլ.
adj. adj. remote, distant, far;
ի — լինել, to absent one's self, to quit.
· Calfa
Բացական, բացակայ, հեռաւոր.
Ահարկու մօտաւորաց եւ բացէից լինի. (Շիր.։)
Զդատաստանն Աստուծոյ բացեայ քարոզել. (Վանակ. յոբ.։)
Ի ԲԱՑԵԱՅ. որ գրի Ի ԲԱՑԷ. cf. Ի։
barefaced, open;
frank, candid.
· Calfa
Որոյ երեսն է բա՛ց. եւ Բացաւ երեսօք. պարզերես, աներկեւան բացադէմ. համարձակ, ազատադէմ. ճակատը բաց.
Բացերես է, ոչ ամաչէ։ Բացերեսս եւ պայծառս արտսցես։ Արասցէ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց բացերես. (Վրդն. ել.։ Վրդն. սղ.։ Վրդն. քրզ.։)
Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութեան աստուածութեան. (Բրսղ. մրկ.։)
Բացերես զնա եւ բեկրեալ տեսանելով. (Վրդն. երգ.։)
evident, clear, open;
evidently, plainly, openly, clearly.
· Calfa
Բայց Աստուծոյ բացերեւ տեսանին. (Վանակ. յոբ.։)
very far;
from afar;
out;
cf. Բաց.
· Calfa
Բացէ ի նմանէն տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի բացէ (կամ ի բացեայ) էր յԵրուսաղեմէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 29։)
Զի թէ հրէայքն հանդերձեալ էին ի բացէ կալ, եւ լսել զաստուածային բարբառն. (Շ. մտթ.։)
Եւ մի՛ ի բացէ առներ զողորմութիւնս քո. (Դան. ՟Գ. 35։)
Զարդարութիւն իւր ոչ բացէ արար յինէն. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 23։)
Բացէ ի բաց ճանաչի՝ որ հզօր է լեզուաւ. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 8։)
Բացէ ի բաց հեռանան յերեսաց նոցա. (Եփր. յես.։)
Բացէ ի բաց հալածի։ Բացէ ի բաց գնացեալ (այսինքն խորշեալ), ասէին. (մեր կեանք Քրիստոս է. Յհ. կթ.։)
Շինել աղքատանոցս ի խորշս եւ ի զերծ տեղիս ... զի պաշտեսցեն զնոսա հարկաւ բացէ ի բաց. այսինքն ի մեկուսի վայրս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Մերթ՝ իբր Քաջ ի բաց. իսպառ. յոյժ յոյժ. ամենայնիւ. առ հասարակ. (յն. պէսպէս ոճով)
Փտեա՛ վաղվաղակի զամբարիշտս, եւ ծածկեա՛ յերկրի բացէ ի բաց առ հասարակ. (Յոբ. խ. 8։)
ԲԱՑԷ. Ի ԲԱՑԷ. Ի բաց, ի բացեայ, մեկուսի, հեռի. πόρρω, μακρός longe, remotus եւ բայիւ ἁφίστημι, ἁφίσταμαι amoveo, absto հէռու.
ԲԱՑԷ Ի ԲԱՑ, կամ Ի ԲԱՑԷ Ի ԲԱՑ. մ. πόρρωθεν, μακρόθεν, πόρρω longe, procul, eminus որ եւ ԲԱՑՈՒՍՏ Ի ԲԱՑ. Ի հեռուստ, եւ Կարի հեռի. հեռագոյն. հէռւանց, հէռու.
abject, despicable, low, vile.
· Calfa
Կին ... դռնապան՝ բացընկեցիկ, եւ ոչ միոյ բանի արժանաւոր. (Ոսկ. պետր. եղ.։)
Ազգաւ ի բաց ընկեցիկ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Բացընկեցիկ յերեսաց Աստուծոյ. (Վանակ. յոբ.։)
Մերկ եւ ի բաց ընկեցիկ արտաքս զայնորիկ մեռելոյ ընկենոյր մարմինս. (Պիտ.։)
Խոտանիցն բացընկեցիկ լինել. Զի մի՛ յորժամ բացընկեցիկ լինիցին, անպարտական զկորուստն համարեսցին. (Երզն. մտթ.։)
Զ՝ի բաց ընկեցիկն, եւ կոխան ի նմանէ եղեալ՝ թողլով։ Մի՛ ի բաց ընկեցիկ աստանօր լիցի. այսինքն մի՛ թողցի ի բաց՝ զանց առնելով. (Սկեւռ. լմբ.։)
զդիակսն բացընկեցիկ օթագացեալ ի վայրի. (Ղեւոնդ.։)
ԲԱՑԸՆԿԵՑԻԿ, Ի ԲԱՑ ԸՆԿԵՑԻԿ. ἁποβεβλήμενος abjectus Ի բաց ընկեցեալ. մերժեալ. լքեալ, յետնեալ, խոտան, անարգ. երեսէ ձգած, մէկդի ձգած.
to lose all shame, to be shameless.
· Calfa
ԲԱՑԽՓԻԿ կամ ԲԱՑԽՓՆԻԿ. Կէս մի բաց, եւ կէս մի խփեալ. վեր ի վերոյ պարտըկած.
Մինչդեռ ամօթխածն իցէ, ստէպ խրատիցես ... մինչեւ քողընկէց բացխփիկն խաղայցէ։ Բացխփնիկ նափորտամբն խաղայցէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. (յն. այլազգ։))
who lives, sleeps in the open air;
shelterless;
uncovered, in the open air, under the open sky;
— լինել, to sleep, to lodge in the open air or under the stars;
to pass the night in the fields.
· Calfa
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
Փառաբանի յերջանիկ ի բացօթեայ հովուաց. (Շար.։)
Բացօթէից հովուաց յայտնեալ, Աստուած փրկիչ՝ տէր եւ օծեալ. (Յիսուս որդի.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
cf. Բացօթեագ.
· Calfa
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
Փառաբանի յերջանիկ ի բացօթեայ հովուաց. (Շար.։)
Բացօթէից հովուաց յայտնեալ, Աստուած փրկիչ՝ տէր եւ օծեալ. (Յիսուս որդի.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
powerful, omnipotent.
· Calfa
Իբր Ամենազօր. բաւականն (Աստուած).
Մեծ է տէր, եւ բաւականազօր, թէ՛ յերկնից ոք խնդրէ (նշան), եւ կամ յերկրի. (Ոսկ. ես.։)
cf. Բաւական լինել.
· Calfa
Զի՞նչ եւս ոք բաւականասցի վերաբերել բանիւ. (Պիտ.։)
Բաւական կամ հերիք համարել. շատանալ. հերիք սեպել, գոհ ըլլալ.
Յորոց ի յերկրէս միայն հրամայեաց նմա բաւականանալ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ բաւականանամ, այլ եւս առաւել խնդրեմ։ Բաւականանալ կերակրովք, կամ գիտելով. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Բաւականացայց հանապազորդեանն յանդիմանութիւն։ Նա՛ զի ո՛չ երկնիւք բաւականանայ, եթէ ոչ զայս ձեղուն օրհնութեան ծածկոյթ ունիցի. (Նար. կ. ՟Հ՟Ե։)
Մեզ եւ ո՛չ թղթով բաւականացար ծանօթանալ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Եւ Ձեռնհաս լինել. կարել. ատակել. զօրել. բաւել. բովանդակել. հասնիլ, կարենալ.
Որչափ մերս բաւականանայ տկարութիւն. (Խոսր.։)
Զի բաւականասցի լսելն բանիցն ճշմարտութեան. (Յճխ. ՟Է։)
Ոչ բաւականացայ երբէք ի դատել ճշգրտապէս։ Կաթի միոյ ջրոյ ոչ բաւականանայ (Աբրահամ). (Նար. ՟Լ՟Ա. 4։)
Ո՞վ ոք բաւականանայ առ ծայրագոյն բանիցն հանդէս. (Ճ. ՟Գ.։)
Որ ունիցի ինչս բացում, եւ սուղ ինչ ողորմութիւն առնիցէ, միթէ այն՝ փրկութեան բաւականասցի՞. (Մանդ. ՟Ը։)
Եւ ոչ ամենայն չորքոտանիք բաւականասցին յայրումն. (Արշ.։)
Տունս այս (աշխարհ) առ ի բնակութիւն արարչին ոչ բաւականացաւ. (Համամ առակ.։)
Այսոքիկ քեզ բաւականացեալ յառաջաբանութիւն։ Արդ այսքան բան ձեզ խրատու բաւականասցի. (Յհ. կթ.։)
(Գետք չորեքին) զանձինս մեղաց սաստկութեան զբոց զովացուցանե՛լ ոչ բաւականասցին. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
to suffice, to be capable, to be able;
to furnish;
to suffer.
· Calfa
Ոչ բաւէր նոցա երկիրն բնակելոյ ի միասին. (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Որում ոչ բաւեն երկինք ընդունել զանբաւելի զբնութիւնդ։ Զոր երկինք ոչ բաւէին տանել. (Շար.։)
Ոչ բաւեմք արարածքս զարարչէն պատմել։ Ի վեր ունել ոչ բաւեն։ Ժուժալ բաւել տեսլեան։ Ոչ ոք կարէ թուել բաւել հասու լինել։ Հանդարտել բաւել։ Որչափ բաւեաց. (Ագաթ.։)
Զոր ոչ բաւեմ ասել զայնքան աղէտս տանջանաց. (Յճխ. ՟Ե։)
Որչափ միտք եւ հասողութիւն բաւեցին. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ամենայնի բաւես։ Բաւես առ նոսին։ Զքարն բաւես ցուցանել կերպարան ազդման. (եւ այլն. Նար.։)
Զձայնն միայն լուայ, այլ տեսլեան ոչ բաւեմ։ Ոչ բաւեմ ճառագայթիցն. (Ճ. ՟Գ.։)
Իսկ զայլ գաւառացն եւ քաղաքացն զանցս աղետից ո՞ր միտք բաւեն. այսինքն տանել կարեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Տասնեակ է առ ի տանել եւ բաւել զամենայն զազգսն թուոց եւ բանից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հողն պարսից չբաւիցէ ինքն ըսի ինքեան կարեալ լինի, անապատ լեալ առ ի նմանէ (առ յԱստուծոյ) փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ այսպիսի վաճառաց արդեօք ուրուք զի՞նչ գին բաւիցի. (Ագաթ.։)
Կամ մնամ տեւեմ եւ բաւեմ եւ աղաչեմ, եւ ոչ կամիմ դառնալ։ Բժիշկ մի՝ որ ցաւածի օգնել կամիցի, տեւէ բաւէ եւ ժամանակին մնայ. (Ոսկ. ես.։)
Դադարեա՛ բաւեա՛, եւ ես մեծաւ առաւելութեամբ եւ զայն եւս շնորհեցից քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Տեւէր բաւէր (պարիսպն) մինչեւ ի ժամանակս մակեդոնացւոցն իշխանութեան։ Տեւեալ բաւեալ ամս աւելի քան զհազար եւ զերեքարիւր։ Սոքա եպիսկոպոսք բաւեցին մինչ ի յադրիանոսի պաշարումնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առ սովաւ Աբրահամու աւուրք բաւեալք։ Տիգրանայ ոչ աւելի բաւեալ, վախճանի։ Ոչ աւելի բաւեալ քան զեօթն օր յետ մկրտութեանն՝ վախճանի. (Խոր. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18. 87։)
Բաւեալ մինչեւ յաւուրս մեր։ Բաւեալ մինչեւ ցսնեքերիմ եւ ի Գրիգոր սպառեցան մահուամբ. (Ասող. ՟Գ. 7. 48։)
χωρέω capio, contineo, ἰκανός εἱμι idoneus sum, δύναμαι possum, valeo Բաւական լինել. իբր կարօղ լինել տանել. Եւ Կարել առնել. կարել. զօրել. տոկալ. ձեռնհաս լինել. տանիլ, հասնիլ.
ԲԱՒԵԼ. ἁναμένω, προσδοκέω expecto, praestollor Սպասել, ժուժել երկայնմտութեամբ. կալ մնալ. ռմկ. բոյել. բովել.
in the shape of a labyrinth.
· Calfa
Ունօղ զձեւ եւ զտեսիլ բաւղակի կամ բաւղաց. բր յն. λαβυρινθώδης լապիրինթոսի նման.
noise, confused sound.
· Calfa
ԲԲԻՒՆ կամ ԲԸԲԻՒՆ. Ձայն ամբոխի. հնչիւն, գոչիւն, մանաւանդ յաղթականաց.
Իսկ բըբիւն աղաղակի եւ մարտամբոխի ... եւս քան զեւս սաստկանայր, եւ հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց. (Յհ. կթ.։)
repair.
· Calfa
Բեդեկ. կազմած, կամ խախտած։ Բեդեկն՝ զորմ ինչ կամ զայլ ինչ յարկ տաճարին կարկատել է. (Կիւրղ. թագ.։)
Նոքա կազմեսցեն զբեդեկ տանն տէրն՝ յամենայն իմիք ուր գտանիցի անդ բեդեկ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Ի՟Բ. 6։) որ եւ այլուր ասի, Կազմել զտունն. կամ Գործ շինուածոյ։
Բառ եբր. պատաք, կամ վատաք. յորմէ եւ յն. βεδέκ bedek կամ ἑπισκευασμός instauratio Նորոգութիւն խարխալեալ շինուածոց. կամ Հնութիւն նորոգելի. որպէս եւ ի Հին բռ. ասի անխտիր.
broken;
deject.
· Calfa
Զկոյրն, կամ զկաղն, կամ զբեկն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 22։)
Նմանութեամբ, Զղջացեալ, կամ խոնարհեալ.
Աղաչել բեկ սրտիւ, եւ խոնարհ ոգւով. (Նար. երգ.։)
Ասէ մարկիանոս բեկ սրտիւ, եւ ցած ձայնիւ. (Ճ. ՟Բ.։)
Եւ կամ Լքեալ, վհատեալ. սիրտը կոտրած.
Որք ընդունայն աշխատին, եւ բե՛կ ենսրտիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ըստ ձ. ուր տպ. բեկին։)
συντετριμμένος contritus Արմատ Բեկանելոյ. որպէս Բեկեալ, խորտակեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կոտրած.
Նա՛ է Քրիստոսի աշակերտ, որ զգօն եւ հանդարտ է, եւ բեկ եւ խոնարհ սրտիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։) յն. հեզ. ἑπιεικής mitis
to break;
to break to pieces;
to crack, to split;
to dishearten.
· Calfa
Առեալ զհինգ նկանակն եւ զերկուս ձկունս, օրհնեաց եւ եբեկ։ Առ Յիսուս հաց, օրհնեաց եւ եբեկ, եւ ետ աշակերտացն։ Առանին բեկանէին զհաց։ Եւ մի՛ բեկցի հաց սգոյ նոցա՝ ի մխիթարութիւն ի վերայ մեռելոց.եւ այլն։
Յետ ընթրեացն բեկ, եւ ետ նոցա զմարմին եւ զարիւն իւր. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Ոմն պահէ խոնարհեցուցեալ զպարանոցն իբրեւ անուր, եւ բեկանել զհաց աղքատին ոչ կամի. (Ոսկիփոր.։)
Զեղէգն ջախջախեալ մի՛ բեկցէ։ Բեկեալ զշիշն եհեղ ի վերայ գլխոյ նորա։ Ոսկր մի՛ բեկանիցէք ի նմանէ։ Եւ ամենայն անօթ խեցեղէն, զայն բեկանջի՛ք։ Անկաւ հեղի, եւ բեկաւ ողն նորա, եւ մեռաւ.եւ այլն։
Ընդ բեկեայ անօթոյս. (Նար.։)
Ետ զնա տէր առիւծու, եւ եբեկ զնա, եւ սպան զնա։ Եւ ոչ եբեկ զէշն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 22. 18։)
Յովաս մարգարէ, սա է՝ զոր եբեկ առիւծն. (Ոսկիփոր.։)
Կամ Հարկանել չարաչար հարուածովք, մաշել, միջաբեկ սրտաբեկ առնել.
Բեկմամբ մեծաւ բեկաւ կոյս դուստր ժողովրդեան իմոյ։ Կրկին բեկմամբ բե՛կ զնոսա։ Բժշկել զբեկեալս սրտիւք։ Բժշկէ զբեկեալ սիրտմ։ Հեծեծեսջի՛ր բեկեալ միջովք քով.եւ այլն։
Եւ Խորտակել զզօրութիւն զօրաց. վատթարել. տկարացուցանել.
Նախ զգունդն նահատակաց ի ներքս բեկանէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 43։)
Բեկաւ զօրութիւն նոցա. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա 30։)
ԲԵկին արկին զզօրութիւն գնդին պարսից։ Բեկեալ տեսանէին զզօրութիւնն յունաց առաջի նորա։ Բեկաւ անկաւ զօրութիւն ուժոյ նորա. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ա։)
Խանդաղատագոյնս երկրորդեն. զսիրտն բեկանեն, զաղիսն գալարեն. (Մամբր.։)
Ի կապելոցն եմք, ի սրտաբախացն, եւ ոչ ի նոցանէ՝ որ զսիրտն բեկանիցեն. (Ոսկ. կողոս.։)
Ո՞յր ուրուք ի տեսողացն ոչ բեկանէր սիրտն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Կամ Խոնարհիլ. եւ Զղջալ.
Բեկեալ սրտիւ. (կամ անձամբք բեկելով. Նար.)
Ձայն որոտման ահաղ սաստիկ բեկանէ զսիրտս մարդկան. իսկ սորտ բարբառս բեկանէ զդեւս յիշխանութեան նոցա։ Մեզ յայտ լիցի՝ որպէս բեկանին նոքա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. եւ այլն։)
Գոռոզացելոյն բեկանէր զսիրտ. (Փարպ.։)
Ահագինս բարբառի՝ բեկանել զսիրտս ամենեցուն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ո՞րչափ ի դէպ էր նոցա բեկանիլ ի պատժոց. (Մխ. երեմ.։)
Նախանձու բեկեալն՝ անբաժ է յուրախութենէ. (Լմբ. յանառակն։)
Բեկաւ նախանձու. (Վրդն. ծն.։)
Կամ անդրէն յանձն բեկելոյ ի քարանձաւաց լերանց՝ ձայնից արձանգանգին այսպէս ընդդէմ բեկեալ վարկպարազի առ բարբառեալն, որպէս ի թշնամանողն թշնամանքն դառնան. (Բրս. բարկ.։)
κλάω frango Կոտորել կամ կտրել. մասնատել զամբողջ ինչ ի մասունս, եւ բրդել. մաս մաս՝ կտորբրդուճ ընել, կտրել.
ԲԵԿԱՆԵԼ. συντρίβω contero Խորտակել. փշրել, մանրել, կոտրել, կոտրտել.
ԲԵԿԱՆԵԼ ԶՍԻՐՏ. ԲԵԿԱՆԻԼ ՍՐՏԻ. θραύω confringo, dolore afficio Սրտակտուր առնել, լինել. մաշել ցաւով, ճմլել. վշտագնել, իլ. տրտմել եւ վհատիլ. լքանիլ. սիրտը տրորիլ, սիրտը կտրիլ, չդիմանալ, աւրըւիլ.
ԲԵԿԱՆԵԼ. καταπλήττω, -σσω perterrefacio Սրրաբեկ՝ ահաբեկ առնել. պակուցանել, զարհուրեցուցանել. լեղին պատռել.
to break, to break to pieces;
to reflect;
to prim;
to stammer, to stutter;
to quaver.
· Calfa
(Տղայք խօսին՝) կիսանուն, եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Բեկբեկելով մանաւանդ զբանսն. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Յերիւրմանն եւ բեկբեկելոյն. այսինքն երաժշտական ձայնից. (Լմբ. պտրգ.։)
Կաքաւեաց պատանեակ պակշոտեալ՝ գարշելիս նուագելով, եւ բեկբեկելով. (Առ որս. ՟Ը։)
Մի՛ մարմնոց կերպարանօք, եւ մեծաձայն բարբառով բեկբեկել. (Երզն. մտթ.։)
Հեշտասէր ցանկութիւնն զմարմինսն բեկբեկէ զստացողացն, եւ զոգւոցն զպնդութիւնս լուծանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բեկանելով բեկանել. որպէս κάμπτω flecto Թեքել. թեքթեքել. ծեքել. ընդհատել. ծեքծեքել, իլ. կոտրտել, կոտրտուիլ.
եւ որպէս θρύπτω confringo, enervo Իսպառ բեկանել. տկարացուցանել.
to break to pieces, to break.
· Calfa
Բեկտեսցին շուրջ զնովաւ շառաւիղք թերակատարք. (Իմ. ՟Դ. 5։)
Գտին զայն կործանեալ եւ բեկտեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Տօթաւերաշտացեալ բեկտիս, հիւսիսով ցրտանաս եւ կասիս. (Պիտառ.։)
περικλάω circumfringo Բեկոտել շուրջանակի կոտորել. քշտել, փշրել իսպառ. կոտըրտել.
byssus, muslin.
· Calfa
Բեհեզ նիւթով, որ է վուշ ի յերկրէ. (Տօնակ.։ Ճ. ՟Դ.։)
Զերկիր առակէ ի ձեռն բեհեզին. քանզի վուշ երկրաւոր է, եւ յերկրէ. (Փիլ. ել.։)
Բեհէզ մանեալ, եւ մազ այծեաց։ Ի բեհեզոյ մանելոյ։ Կարմիր մանեալ, եւ բեհէզ։ Կարմրովն ներկելով, եւ բեհեզով։ Զապարօշսն ի բեհեզոյ, եւ զխոյրն ի բեհեզոյ (ասինքն բեհեզեայ, կամ բեհազեղէն)։ Եւ էր զարդարեալ (գաւիթն արքունի) բեհեզովք եւ կերպասովք ... ծիրանեօք եւ բեհեզովք։ Զբեհեզն, եւ զերկնագոյն։ Ածի ընդ մէջ քո բեհեզ։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ։ Ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս.եւ այլն։
Ծիրանեացն եւ բեհեզոցն թագաւորաց պատշաճ է առակն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԲԵՀԵԶ կամ ԲԵՀԷԶ. βύσσος byssus, linum exqusitissimum որ եւ ՎՈՒՇ. Կտաւ ազնիւ եւ բարակ. թելն նորա եւ մանեալն, որպէս եւ անկուածն, կամ սպաս եւ հանդերձ կազմեալ. նոյն բառ է գրեթէ յամենայն ազգս. (յն. եւ լտ. վ՛իսսօս, պի՛սսուս. արաբ. պիւզուզ, պէզզ. եբր. վուձ, զէզ, վատ, պատին. թ. ինճէ պէզ, պիւզպէնդ ).
of byssus.
· Calfa
Զգեցոյց նմա պատմուճան բեհեզեայ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 42։)
Խոյր բեհեզեայ թագ կապեսցէ նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։)
Խոյր բեհեզեայ։ Գահոյք եւ անկողինք բեհեզեայ. (Խոր. ՟Բ. 31։)
Կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ. (Փարպ.։)
βύσσινος byssinus, ex bysso factus Կազմեալն ի բեհեզոյ, վշեղէն, կտաւի. ասի ի մեզ եւ պարզապէս՝ Ի բեհեզոյ. բարակ կտաւէ.
cf. Բեհեզեայ.
· Calfa
Արարին պատմուճանս բեհեզեղէնս։ Արասցես ապարօշս բեհեզեղէնս. (Ել. ՟Լ՟Թ. 25։ ՟Ի՟Ը. 3։)
Եւ Դաւիթ զգեցեալ էր պատմուճան բեհեզեղէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 27։)