instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.
Հրամայեց բեւեռել զպճղունսն ի փայտին. (Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ժ՟Է.։)
Զհանդերձսն ասէ զպղճղամբքն քաշէր (խենեշաբար). (Ոսկ. ես.։)
descending to the heels;
toga, long gown or robe.
Զպճղնաւոր պատմուճանն ի բեհեզոյ։ (Ի) պճղնաւոր հանդերձին էր ամենայն զարդն։ Պատմուճան պճղնաւոր. (Ել. ՟Ի՟Ը. 39։ ՟Ժ՟Ը. 24։ Յայտ. ՟Ա. 13։)
to embellish, to bedeck, to adorn, to beautify, to set off, to trim studiously, to bedizen, to trick out.
Զարդարէր զինքն եւ պճնէր առաւել քան զպատշաճն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Մտօք ճոխացուցէր, իշխանականին գոյիւ պճնեցեր. (Նար. ՟Է։)
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
Յանապատի բնակելով յովհաննէս՝ ոչ հաց ունէր եւ ոզ գինի ... ոչ ճրագ, ոչ աշտանակ, ոչ աթոռ, ոչ բաժակ, ոչ պնակ. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
writing-tablet, table-book;
— ծոցոյ, tables, memorandum-book;
— նկարչի, painter's pallet;
— գրաշարի, galley, composing galley, pan.
Գրէր ինձ ի պնակիտի։ Ոչ խօսեցաւ ընդ իս բերանով, այլ պնակիտիւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
firmly, tightly, strongly;
steadily, steadfastly;
constantly, earnestly, diligently;
— չարախօսէին զինէն, they stood and vehemently accused me.
Տեսեալ դատաւորին զպնդագոյն հաւատս նորա, հրամայեաց, եւ հատին զգլուխն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Պնդագոյն զհրէայսն հանդիմանէր։ Պնդագոյնս չարախօսէին զնմանէ։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 28։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 10։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 17։)
estafet, express, courier.
Հրովարտակս գրէր, պնդադեսպանս արձակէր յամենայն կողմանս տէրութեան իւրոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ եւ Արծր. ՟Գ. 1։)
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
Էր այր պնդակազմ ուժով զօրութեան, եւ վարէր ըմբշական ամենամարտութեամբ. (Ղեւոնդ.։)
Յորդորէր զնոսա կալ պնդակազմ ի գործն առաջարկեալ. (Ղեւոնդ.։)
robustness, stoutness, vigour;
consistence, density, solidity, hardness.
Փայլէր պահոց պնդակազմութեամբ. (Յհ. կթ.։)
to affirm, to fortify, to consolidate, to confirm, to strengthen;
to tighten, to strain, to restrain, to draw closer, to bind faster, to tie tight;
to constrain, to enforce, to press;
to invigorate, to corroborate, to encourage, to inspirit, to remove one's fear;
to persist, to insist, to urge, to be bent upon, to pretend, to maintain;
— զմէջ or գօտի ընդ մէջ, to gird up one's loins;
to arm or prepare oneself;
— զանձն, to refrain oneself, to keep with in bounds, cf. Ժուժկալեմ;
— զանձն ընդդէմ, to provide against;
— զհաւատս, to confirm the faith.
Պնդեցին զարծաթն գտեալ ի տան տէրն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
to harden, to grow tough;
to insist, to sustain, to be obstinate;
to pretend;
to run, to go quick;
cf. Զկնի;
cf. Զհետ;
ի պահս —, to be rigorous in fasting.
Պնդեալ է երթալ նա ընդ նմա։ Պնդեցան կամօք իւրեանց, եւ ոչ կամեցան դառնալ։ Պնդէին եւ ասէին, թէ խռովէ զժողովուրդս։ Ասեն ցնա, մոլիս. եւ նա եւս պնդէր, թէ այդպէս է։ ինքեան ոչ իմանան զինչ խօսին, եւ ոչ վասն որոց պնդեալն են. (Հռութ. ՟Ա. 18։ Երեմ. ՟Ը. 5։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 5։ Գործ. ՟Ժ՟Բ. 15։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 7։)
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
Մեծաւ պնդութեամբ առնէր վրէժխնդրութիւն հաւատոց եւ վարուց երանելին արդատ. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Որով ունէր զփոյթ պնդութեան բարեաց դնել ի միտս նոցա. (Իգն.։)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
ընդ երդն պշուցեալ հայէր յերկինս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զի՞նչ էր պշնուլն ընդ գեղ պոռնկին, եւ զի՞նչ ողբումն. (Մաշկ.։)
to cause to look at fixedly or attentively, to cause to rivet one's gaze on.
Տեսասէրք կաքաւչաց, որք ի բազմադարձ ոտսն զձեր աչս պշուցանէք. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
horns.
Եւ իւր առանձինն ուլն զպոզանն շարժէր. (Փիլ. լիւս.։) (Իսկ ռմկ. պոզ, է նոյն ընդ պօյնուղ, եղջիւր)։
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
Ինքն ժամանակն այն զսքանչելիսն յոյժ համատարած առնէր. այսինքն մեծահռչակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
Ի դրունսն որ հանէր ի համատարածն. (Ճ. ՟Ա.։)
extent, very great extent.
Ի դրունսն որ հանէր ի համատարածն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Համատոհմիկ.
Խանտալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն։ Յապականութիւն համատոհմիցս յողացաւ. (Պիտ.։)
numeral letter.
Համարագիր թուականին Ողբ էր. (Վրդն. պտմ. այսինքն ի թուին հյ. ՟Ո՟Ղ՟Բ, անցին ողբալի անցք։)
comptroller.
Որպէս ընդ ոմանս համարառուս խօսէր. (Կլիմաք.։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
Համարեցաւ զընդոծինսն իւրիւր ՟Յ՟Ժ՟Ը։ Ոչ կարէր համարել, քանզի ոչ գոյր թիւ։ Համարեցան հազար այր ի ցեղէ։ Եօթն եօթներորդս համարեսցիս քեզ։ Սկսանիցիս համարել։ Համարեսցի նմա քահանայն զարծաթն յայլ եւս ամսն (որ եւ սեպել)։ Համարից զամս վաճառին իւրոյ։ Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (համրելով սեպուիլ)։ Համարիցի զծախսն։ Համարեսցի զթիւ գազանին.եւ այլն։
Համարեցաւ զնա հեղի՝ արբեալ։ Համարեցաւ զիս իբրեւ թշնամի։ Համարիցիս զիս քեզ ոսոխ։ Համարի զիս հանգոյն կաւոյ։ Համարիմ զանձն իմ հող եւ մոխիր։ Համարիմ զանձն իմ երեւելի։ Լաւ համարել։ Իրաւունս, կամ արժանի համարել։ Մի՛ համարիր դոցա զայս մեղս։ Երանի՛ առն որում ոչ համարեսցի տէր զմեղս նորա։ Մի՛ համարիք, եթէ եկի լուծանել։ Մի՛ համարիցիք ասել յանձինս։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Իբրեւ զօտարոտիս համարեալ եմք նմա։ Մի՛ համարեսցի նմա այն։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Ընդ անդս երկրի համարեսցին։ Ոչ էր համարեալ արծաթ, թէ իցէ ինչ.եւ այլն։
reputed, deemed, looked upon as;
ընդ մեռեալս —, thought to be dead;
չ-ն յազգս, not numbered among the nations. without genealogy;
ոչ էր — արծաթ թէ իցի ինչ, silver was made no account of.
frankly, freely, boldly, plainly;
resolutely, firmly;
clearly, openly, ingenuously;
կարի իմն —, too free, bold, rash, audacious, too daring.
Ոչ իշխէր յայտնապէս համարձակաբար մատչել առ քրիստոս. (Կիւրղ. ղկ.։)
plain-spoken, frank, open-hearted, ingenuous;
frankly, openly, freely, ingenuously, without reserve.
Ո՛վ տէր, մի՛ կշիամբեցայց վասն համարձակաբարբառ քեզ խօսելոյս. (Լմբ. պտրգ.։)
more openly;
—, —ս, cf. Համարձակ.
Համարձակագոյն բանիւ զմեղուցեալսն յանդիմանէր. (Նախ. ես.։)
speaking frankly, freely;
— բարբառով, aloud, openly, publicly.
Համարձակաձայն բարբառեալ՝ ասէր, կամ բարբառէր եւ ասէր. (ՃՃ.։)
cf. Համարձակեցուցանեմ.
Երիցանցն համարձակէր, որպէս զիա՛րդ գիտիցեն՝ ըստ կարգին իւրեանց արասցեն. (Եղիշ. ՟Գ։)
frankness, hardihood, licence, courage, liberty;
boldness, forwardness;
կարի իմն —, audacity, temerity, venturesomeness;
— առնուլ, to take the liberty to, to permit or allow oneself to;
կարի իմն — տալ, to render impertinent, impudent;
պարտ է համարձակութեամբ ասել, it must be acknowledged;
համարձակութեամբ, cf. Համարձակ.
Ոչ ի գլխոյ նորա առ զնա (զեւայ), զի գուցէ համարձակութիւն ինչ լինիցի նմա։ Ո՛րչափ ծառոյ համարձակութիւն տուեալ էր նոցա՝ բանսարկուն էր գիտակ. (Եփր. ծն.։)
having the same trade or calling;
fellow-craftsman.
Եւ վասն զի համարուեստ էր, եղեւ առ նոսա եւ գործէր. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 3։)
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
Սոկրատէս զհամբակսն յորդորէր յիմաստասիրութիւն. (Նոննոս.։)
Յիւրմէն ծնեալ համբակ։ Առաքինասէր ծնողաց համբակ։ Առ ծնօղս բերեալ համբակաց զանարգանացն կամակարութիւն։ Դիոգենէս համբակ տեսանելով ստահակեալ՝ զմանկածուն տանջեաց։ Արհեստասէր համբակաց (ուսումնակցաց). (Պիտ.։)
to elevate, to raise, to lift up, to take up;
— զձեռն, to stretch forth or raise the hands;
to raise the hand against;
to rebel.
Զեղջիւրդ ի յամպս համբարձէր. (Շ. եդես.։)
to rise up, to ascend, to mount, to go up;
to raise oneself, to rise, to get up;
— մտօք առ աստուած, to raise the heart to God;
հակառակ, ընդդէմ —, to revolt, to rise, to rise against, to rebel;
ի մտաց —, to grow proud;
դատախազ —, to accuse of, to charge with, to arraign, to impeach.
Զեղջիւրդ ի յամպս համբարձէր. (Շ. եդես.։)
intendant.
Ի գինւոյն յայնմանէ մատուցանէր համբարապետն տեառն յիսուսի. Յորմէ արբեալ տէրն՝ օրհնեաց զնոսա. (Եպիփ. ծն.։)
to warehouse;
to provide, to furnish food, to victual, to revictual, to lay in a stock of, to store;
to lay by, to hold in reserve, to amass, to gather, to treasure up.
Համբարել զիմաստից պտուղս, կամ յոյս բարի առ ի հանդերձեալսն։ Իւրումն համբարէր ազգի (զմեծութիւն). (Պիտ.։)
Ոչ համբարի ի գանձ տէրունի։ Ոչ համբարեցի նշխարս պաշարաց ի յուղին անեզրական։ Համբարեալ կան անբաւութիւնք (երախտեաց). (Նար.։)
cf. Համբարանոց.
Ի փողոցամէջս համբարոցացն ... խոտահամբար մթերեալ էր. (Ագաթ.։)
having a name worthy of envy, famous, renowned, far-famed.
Սպանումն աբէլի համբաւաւոր էր ի մէջ ժողովրդեանն նոցա. (Եփր. եբր.։)
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
Դիւրաւ համբերեմք մեծի նեղութեանս առ սէր այնր յուսոյ՝ զոր տեսանեմք. (Եղիշ. ՟Ը։)
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
Համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ։ Համբերութիւն տնանկաց մի՛ կորիցէ իսպառ։ Ի նմանէ է ինձ համբերութիւն։ Դու ես համբերութիւն իմ տէր։ Աստուած համբերութեան։ Ի համբերութիւնն քրիստոսի։ Հանդէս հաւատոցն ձերոց յօրինեալ գործ կատարեալ ունիցի։ Զհամբերութիւնն յովբայ լուարուք.եւ այլն։
kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.
Արժանացոյց տէրն զմատնիչն համբուրի. (Խոսր.։)
ՀԱՄԲՈՅՐ. նմանութեամբ, որպէս Սէր, միութիւն, յարումն. կցումն իրաց. եւ Ընտանութիւն, կամ ընտելութիւն. հանդարտութիւն. ցածութիւն.
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
φιλέω osculor καταφιλέω deosculor. Համբոյր տալ. պագանել. շրթամբք հպիլ՝ որպէս բուրելով զսէր. ողջունել. գրկել. պագնել.
sweet-spoken.
Կորովամիտ եւ համեղաբան տէր ներսէս կլայեցի. (Երզն. մտթ.։)
to compare, to confront, to confer;
to put in comparison with, to equal, to parallel;
to be in symmetry;
— զգիրս, to collate.
Համեմատէր երագութեան թռչնոց ընթացք անտոնի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to make modest or moderate.
Զայս ասէր կանխաւ՝ կամելով համեստացուցանել. (Մխ. երեմ.։)
cf. Համամիտ.
ՀԱՄԻՄԱՍՏ ՀԱՄԻՄԱՑ. ὀμόφρονος consentiens. Ոյր իմացուած՝ միտք եւ խորհուրդ միաբան է ըստ այլում. համամիտ. համախորհուրդ. մէկ մտքի՝ մէկ խելքի տէր.
Գրօղն եւ առ ո՞վ գիրն էր, համիմաստ գոլով միմեանց. (Շ. թղթ.։)
cf. Համամիտ.
ՀԱՄԻՄԱՍՏ ՀԱՄԻՄԱՑ. ὀμόφρονος consentiens. Ոյր իմացուած՝ միտք եւ խորհուրդ միաբան է ըստ այլում. համամիտ. համախորհուրդ. մէկ մտքի՝ մէկ խելքի տէր.
Գրօղն եւ առ ո՞վ գիրն էր, համիմաստ գոլով միմեանց. (Շ. թղթ.։)
persuading;
persuasive;
— լինել, to persuade, to convince;
cf. Թափիչ.
Ի մէջ անկանիցիմ ասէ (կռուողաց), եւ համոզակե՞ր լինիցիմ, զի ես եւս վէրս առից։ Համոզակեր խրատեմ լինել, եւ ոչ վէրս առնուլ։ Յաջ եւ յահեակ մրցեալ ղօղիցիս զհամոզակերօքն։ Մի՛տ դիր բազմամբոխ համոզակերացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի, եւ ոչ ոք էր՝ որ համոզէր ի մէջ նոցա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6.) յն. կորզէր, կամ ընտրէր. ἑξαιρέω
skirt of a garment.
Տեսասէրք կաքաւչաց, որք ի բազմադարձ ոտսն, եւ ի լուծեալ համտակսն զձեր աչս պշուցանէք. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
Ոչ առանձին առնէր զվարդապետութիւնն, այլ համօրէն։ Ոչ համօրէն վճիռ ետ, այլ ի վերայ ոմանց ասացաւ. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ կարէր համօրէն կալ ի վերայ իրացն երեւման. (Եղիշ. ՟Ը։)
armenizing, having religion, persuasion, the policy, the customs of the Armenians.
Հայադաւան ազգաց։ Հայադաւան եւ հայասէր լինել. (Վրդն. պտմ.։)