to feast, to celebrate a feast in company, to solemnize together.
ՏՕՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συνεορτάζω, συμπανηγυρίζω una festum diem celebro. Ի միասին տօնել. միաբան տօնախմբել. հանդիսակից լինել.
Զոր ոմն ի հարցն (աստուածաբանն) ասէ, գլուխ տօնիս է զաստուած յիշել, եւ տօնակից հոգեղինացն լինել. (Տօնակ.։)
fair, public market.
Մեծահանդէս վաճառք, տուրեւառ մեծ հաւաքմամբ բազմութեան վաճառողաց եւ գնողաց յերեւելի տեղի՛. (ռմկ. բանայի՛ր. ի յն. բանիղիռիսմօ՛ս ).
cf. Տօնական.
Մի օր տօնուտ առ ի խնդամտութիւն եւ ի վայելչութիւն հանգստեան։ Անտրտում եւ աներկիւղ կեանս ... զի՞նչ արդեօք իցէ, բայց տօնուտ։ Իբրու ճանապարհ իմն առ ի տօնուտս ածելով ուրախութիւնս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել.։)
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Յայլ լեզուս յաճախեալ է ռ կամ ր որպէս ի մէջ բառից, նոյնպէս եւ ի սկզբան եւ ի վերջէ. այլ ի մեզ միշտ դնի ի մէջն, կամ ի վերջն. իսկ սկզբնաւորեալքն ր կամ ռ տառիւ են այլազգական բառք, թէ չիցեն կրճատեալք ի հայկական բառից.
Րէն տառ չէ՛ բանի սկսուած, այլ ակամայ բռնազբօսած։ Րէն րաբունաբար վարդապետէ, քեզ ըզբարիս ուսուցանէ։ (Շ. այբուբ.)
cf. Խրախճան.
Րախճան՝ պատճառ հաշտութեան տեառն անսկզբան ընդ ծառայն սխալական՝ նշանդ խաղաղութեան։ Րախճան պերճալի, կոչումն ընտանի. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
cf. Երամ.
Րէն՝ րամն աւետեաց ձայնիւ լինի, թէեւ բնութիւն ձայնի չունի, թէ որ ննջեացն ի տապանի, նոյն աղետեաց զորս ի բանտի. (Շ. այբուբ.։)
cf. Երամեմ.
ՐԱՄԵԼ. Որպէս թէ Երամել. ժողովել. հաւաքել, գումարել ի մի. միաբանել. դասակցել. ՛Րամէ զհանճարըս սա ի սմին (սողոմոն ի գիրս ժողովողի). Շ. յիշատ. ժղ։
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
Րոպէից կազմիչ հոգին Աստուած։ Րոպէից տէրն օծանի։ Րոպէից բանաւորաց։ Րոպէից քառից կողմանց. (Տաղ.։ Գանձ.։)
to assemble, to reunite;
to beseech, to beg;
to drive away.
Որպէս թէ Առյօգել, կամ իբր րամոտել, ժողովել. կցորդել. միաբանել. զօդել. յօրինել.
Րոտեա՛ զմեզ ի մի լրութիւն կաթողիկէ եկեղեցւոյ։ Րոտեա՛ միաբան առաքելոցն դասուց. (Գանձ.։)
Րատեմք ի քէն աղերսիւ բանի, որ ես քաղցրալուր գրաւ աշխարհի. (Նար. կուս.։)
ՐՈՏԵԼ. ն. Որպէս Որոճել. կամ ըստ -Ա նշ. կրաւորաբար, Միաբան լինել.
Րոտեցէ՛ք սիրով՝ եւ խոնարհ հոգւով, նա է աշակերտ իմ բանին՝ որ զայս (սէր) ունելով. (Գանձ.։)
Րատեմք ի քէն աղերսիւ բանի, որ ես քաղցրալուր գրաւ աշխարհի. (Նար. կուս.։)
wren;
gold-hammer.
Սոխակ, եւ ցախսարեկ, եւ այլք նման սոցին երգաբանիչք. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Զ։)
lowness;
modesty, moderation, sobriety, decency;
humiliation;
humility;
vileness, meanness, baseness;
ցածութեամբ, with a lowly air, meekly, modestly;
meanly, basely.
Զցածութեան եւ զճշմարտութեան բանս բարբառիմ. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 25։)
Զցածութեան ասէ բանս խօսիմ, այսինքն զգաստութեան եւ զխոնարհութեան. (Ոսկ. գծ.։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Հեզութեամբն ցածուցանել զամենայն բարկութիւն։ Ցածո՛ զսրտմտութիւն հօր քո։ Քաղցրախառն բանիւք մատուցեալ ողոքէ եւ ցածուցանէ. (Յճխ.։ Ճ. ՟Բ.։ Եզնիկ.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Մինչեւ ցամաքել ջրոյն յերկրէ։ Ցամաքեցաւ երկիր, կամ հեղեղատ. բանջար, խոտ, արմատ, դդմենի։ Ցամաքեսցի ամենայն մարմին, եւ ամենայն շունչ։ Ցամաքեսցին ձկունք նոցա ի ջուրցն պակասութենէ։ Ոսկերք ցամաքեալք։ Ստինս ցամաքեալս։ Ցամաքեսցի սէր բազմաց։ Այրն ցամաքեալ դնէր (իբր անշունչ)։ Լեզունք նոցա ի ծարաւոյ ցամաքէին. եւ այլն։
nocturn (religious service in the night).
Յայնմ գիշերի ցայգապաշտօն մեծ եղեւ։ Միաբան ի հսկումն ցայգապաշտամանց բերցին զմի գիշեր, որ ի կիւրակէն լուսանայր։ Եւ ամենայն իսկ աւուրս ցայգապաշտամանն յոյժ սրտառուչ գոչմամբ ծածկաբար լինէին աղօթք արքային. (Բուզ. ՟Դ. 15։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Գ.։)
dreaming.
Ընդէ՞ր նախանձեսցիս (ընդ) ցայգացնորիդ (կամ ցայգացնորդիդ) բանդագուշելոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք, խոհականն, եւ ցանկականն, եւ ցասմնականն։ Պղատոնեանքն զշունչ, որոյ երեք մասունք են, բանական, ցասմնական, եւ ցանկական։ Զցանկականն ի մեզ ուղղելով. (Յհ. իմ. երեւ.։ Եզնիկ.։ Մխ. առակ.։)
Գրիւս երիս՝ երեք մասունք հոգւոյն, բանական, սրտմտական, եւ ցանկական։ Մէկն. (Ղկ.։)
Ցանկականն եւ ցասմնականն՝ զգայականին յարեւանայ, զոր օրինակ խոհականն՝ բանականին. (Խոսրովիկ.։)
passion, love, lust, sensuality, lechery, concupiscence;
զվավաշոտ ցանկասիրութեամբ թեւակոխել, to abandon one-self to voluptuousness.
Գէջ խառնակութիւնն եւ ցանկասիրւթիւն։ Անասուն վասն ցանկասիրութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նախ. դան.։)
to frequent, to haunt;
to continue, to persevere, to perpetuate, to last.
(Մարդն) որպէս օրէնս ինչ հաստատունս եւ հաճոյս զխաբէութիւնն ցանկորդելով յինքեան։ (Աղաւնին առ մարդիկ) ցանկորդեալ առ նոսա ունել միաբանութիւն. (Պիտ.։)
Ցանկորդեալ էր յահ եւ յերկիւղ, եւ սնաւ սրբութեամբ։ Ցանգորդեալ ընդ ձեզ լինել։ Էր ցանգորդեալ հոգեւոր բանից։ Կոյս ոմն ցանկորդեալ յաղօթս՝ ճգնաւոր. (ՃՃ.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Զցանկութիւն տնանկաց լուար տէր։ Տէր առաջի քո է ամենայն ցանկութիւն իմ։ Զի սկիզբն նորա ճշմարիտ ցանկութիւն խրատու է։ Ցանկութիւն իմաստութեան տանի յարքայութիւն։ Առ ամենայն ցանկութիւն բաւական։ Հաց ցանկութեանց (այսինքն ցանկալի) ոչ կերայ։ Խօսի բանս խաղաղութեան ըստ ցանկութեան (այսինքն հաճոյից) անձին իւրոյ։ Ըստ ամենայն ցանկութեան քում, կամ անձին քոյ՝ զենցես, եւ ուտիցես միս ըստ օրհնութեան տեառն Աստուծոյ քոյ.եւ այլն։
Ժողովուրդն սրբեալ ի միաբանութեանց առ կանայս, եւ յամնայն հեշտ ցանկութեանց արտաքոյ եկեալք. եւ կոչի ախտս այս սորա՝ հեշտ ցանթութիւն. (յն. թարգմանի եւ հեշտութիւն, փափկութիւն եւ այլն) (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
fit to excite anger;
irascible;
Միտք բանական՝ ցասմնականին արքայ։ Ցասմնականն՝ ընդդէմ եղբօրն ի սրտմտութիւն։ Անձնիշխանն միտք ընդ իւր ունելով եւ զցասմնականն. (զի սորա հրամանաւն ըստ ճշմարթութեան վարին. Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ցասմնական.
Որոյ երեք մասունք են, բանական, ցասնական, եւ ցանկական։ Երեք մասունք ի նոսա ուստի՛ իցեն, բանական, ցասնական, եւ ցանկական. (Եզնիկ.։)
until now, still, yet;
— եւս ոչ, not yet.
Ցարդ եւս բան պատմի. (Յհ. կթ.։)
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
Ցաւագնեաց նա ի բազում պահոց։ Ոչինչ ցաւագնեաց նմա։ Տրտմել եւ ցաւագնել յոյժ մեզ՝ զանարժանս գործելով։ Ցաւագնել յանցանելն զպատուիրանաւն։ Թէ ոչ էիր հիւանդ, ոչ ցաւագնէիր ընդ բանսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Փիլ. բագն.։ Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
painful, doleful, grievous, sad.
Ցաւալից կենաց մարդկան զօրեղ բժիշկ։ Ցաւալից կենօք, եւ խաւարային բանտիւք. Ի ցաւալից եւ ի բազմածուփ կենցաղս յայս։ Ի ցաւալից վշտացայ յանցաւ եւ յանախտ փառս էած. (Շար.։ Շ. տաղ.։ Խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
to have a pain, an ailing;
to be afflicted, chagrined;
to regret;
cf. Ցաւէ.
Ցաւելի բանսարկուին, եւ զարհուրելի դիւաց. (Բրս. գորդ.) յն. ὁδυνηρός molestus
Յիշատակաւ հրաման հեղուսիցն ... ցաւեսցի չարին. (Նար. ՟Ի՟Ը. այսինքն ցաւ եւ խոց լիցի բանսարկուին։)
dignity of a chief, patriarchship.
Ճարտարութեամբ զցեղապետութիւն ազգի իւրոյ ունէր։ Ոչ գտանի ստուգաբան պատմութիւն ինչ ցեղապետութեան։ Կազմէ զթագաւորութիւն տանուտերական ցեղապետութեան. (Խոր. ՟Ա. 31։ Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)
of a different tribe or clan;
ցեղընտիր առնեմ, ցեղընտիր լինիմ, to distinguish one tribe or family from another.
Պիտոյ է ուրեմն զբանիցն ձեւ ոչ յոյժ ցեղընտիր առնել, այլ տեսանել յաւէտ ի նոսա զբանիցս. (Պրպմ. լ. ձ։)
beaten, trodden, used, frequented;
— ճանապարհ, well frequented road, well beaten track.
τετύμενος, τετρίμενος conculcatus, tritus. Ստէպ վարեալ, կոխոտեալ, հարթեալ, եւ եղեալ արահետ. բանուկ, դուր, դուրան.
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
Վարսաւորն սամփսոն, եւ վարսաւորն յիսուս՝ որդի եւ բան հօր. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Նովին նմանութեամբ ասի եւ այն բան (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 16.)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
χρῆσις usus. Յոքնականն բառիս Վար, իբր վարումն, վարմունք, այսինքն կիրառութիւն իրաց. բանեցնելը, գործածութիւն.
cf. Վաւաշութիւն.
Ի կշտամբանս վաւաշոտութեան զակատեալ եւ մոլեգին ծերոցն. (Սարկ. աղ.։)
sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.
Եթէ վեհքն առ միմեանս մարտուցեալ են, մեք խոնարհագոյնք քան զնոսա զիա՞րդ կարասցուք հաւանել բանից քոց. (Եղիշ. ՟Ը. (այսինքն տարերք, եւ լուսաւորք եւ այլն)։)
Զայսոսիկ տնկելով վեհքն առ մեզ նուազագունիցս. (Պղատ. տիմ.) (ուր վեհքն առդնին իբր արարչակիցք աստուծոյ ի նիւթեղէն արարածս)։ Զի՞նչ միաբանութիւն վեհիցս ընդ մարդկայինս իցէ բնութեան։ Վեհիցն ի բարկութիւն շարժել։ Վեհիցն արժանաւոր բարեբանութիւն պաշտամանց. (Պիտ.։)
Ի նոյն հարցաբանեալ վեհիցն, զի՞ այդ վէրք ի ձեռս քո. (Նար. տաղ.։)
superiority, pre-eminence.
Մեծ քան զնա, եւ ի վեհագունութեան է այս։ Աստուածային գիրք զգալուստն աստուծոյ բանին լինել ասեն առ ի վեհագունութիւն յայսցանէ բանն աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Վեհերիմ.
Այլոցն ի նմանէ հեռանալով վասն բարձրութեան եւ մեծութեան նորին, նա յիրէն ոչ վեհերեաց։ Զայնպիսի այրն ոչ վեհերեաց ըմբռնել։ Խառնակել զպարզագոյնս յիրաց եւ ի բանից ոչ վեհերեն. (Արիստ.։ Երզն. մտթ.։ Սարկ. պատկ.։)
Վեհերեա՛ ի բանից. այսինքն զգուշաւոր լեր ի խօսից. (Եփր. պհ.։)
cf. Վեստ.
Անյայտ տեսանի իմաստ բանիս.
explanation, exposition.
ἁνάπτυξις explanatio. Յայտնաբանութիւն. պարզաբանութիւն. մեկնութիւն.
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
ՎԵՐԱԲԵՐԵԼ. Ի վեր հանել, ըստ որում յայտնել. հասուցանել. բանալ.
Վերաբերէին զբանն յունկն մեծի մատակարարարին։ Զամենայն զմեղս վերաբերել պարտ է առաջնորդին. (Ճ. ՟Ա.։ Բրս. հց.։)
Զարմասցի, եւ ընդ նմին զներբողականն վերաբերեսցէ բան։ Այսպէս եւ շնորհալիցն պօղոս վերաբերեաց բանիւ, ասելով։ Զորոյ զքաջափառութեանց զի՞նչ եւս քո բաւականասցի վերաբերել բանիւ։ Վերաբերեսցուք ճշմարիտ պատմութեամբ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Զպատճառն առ հայր վերաբերիցէ։ Առ բանն աստուած զայսոսիկ վերաբերէ։ Յաստուած վերաբերելն (պղատոնի) զամենայն՝ արժանի գովելոյ։ Առ աստուած վերաբերէ (ադամ) զպատճառն մեղանացն. (Առ որս. ՟Բ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Նիւս. բն. ՟Խ՟Բ։ Արծր. ՟Ա. 1։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Գոհաբանելով զքո վերաբերութենէդ, ո՛վ զօրականդ քրիստոսի. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Վերնագիր.
Բագին էր նոցա, որում էր վերագիր բանի նախաշաւիղ՝ անծանօթ աստուծոյ. (Առ որս. ՟Դ։)
Զոր օրինակ զթղթոյ վերագիր ոք դրոշմէ, եւ առաջին գիրն բովանդակեալ արտայայտէ զբաղախորհուրդ թղթոյ բանիցն ի ներքս շարագրեալ. (Զքր. կթ.։)
Վերագիր միաբանութեան գրել ընդ հայք եւ ընդ հոռոմք։ Վասն առաջնորդացն պահոցն, զորս վերագրով աւանդեցաք. (Ուռհ.։)
cf. Վերագլխեմ.
Սուղ բանիւ վերագլխաւորել զխորհուրդն քրիստոսի, կամ վերագլխել զխորհուրդ տեառն, զոր ասաց մարիամ, մեծացուսցէ եւ այլն։ Ի ձեռն իմոյ որովայնիս ամենայն ազգաց ի սրբութեան վերագլխի լրումն. (Գր. սքանչ.։ ՃՃ.։)
to conclude, to recapitulate, to sum up, to abridge.
Սուղ բանիւ վերագլխաւորել զխորհուրդն քրիստոսի, կամ վերագլխել զխորհուրդ տեառն, զոր ասաց մարիամ, մեծացուսցէ եւ այլն։ Ի ձեռն իմոյ որովայնիս ամենայն ազգաց ի սրբութեան վերագլխի լրումն. (Գր. սքանչ.։ ՃՃ.։)
epilogue;
conclusion.
ՎԵՐԱԳԼԽՈՒԹԻՒՆՔ. ἁνακεφαλαίωσις summaria repetitio, summa. Բովանդակութիւն բանից նախաճառելոց.
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
Եւ յայտ ի վերագոյն բանիցն է. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
ՎԵՐԱԳՈՅՆ. մ. Ի ՎԵՐԱԳՈՅՆ. Ի ՎԵՐԱԳՈՅՆՍ. ἁνώτερον, ἁνωτέρω superius, anterius, supra. Ի վեր անդր. ի նախակարգեալ բանս. փոքր մի յառաջ տեղեաւ կամ Ժամանակաւ. կանխաւ. յառաջագոյն.
to cry out, to exclaim;
to predict;
— առ աստուած, to invocate divine help.
Փառատրողական երգաբանութեամբ հոգէզուարճ նուագարանօք վերագոչեսցու՛ք. (Թէոդոր. կուս.։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Վերագրէ յիւրում աստուածաբանական մատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
Վերագրէ (աստուածաբանն) զճառն ի յայտնութիւն քրիստոսի, եւ սկսանի ի ծնունդն քրիստոսի։ Ղուկաս զաւետարանն եւ զգործսն առաքելոցն՝ զյունացս աշխարհէն վերագրէ (առ թէոփիլոս ի յոյն լեզու)։ Վերագրէ ղուկաս ի հրամանէ սուրբ հոգւոյն. եւ եղեւ ասէ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ։ Որպէս վերագրէ երանելին պետրոս, եթէ կերաք եւ արբաք ընդ նմա յարութեան։ Որպէս վերագրեաց երանելին մովսէս, թէ տեսանիցէք զկեանս ձեր կախեալ զփայտէ։ Վասն քո վերագրեաց սողովմոն, փայտ կենաց է ամենեցուն. (Կամրջ.։ Փստ առ զքր։ Զքր. կթ. ծն. Զքր. կթ. հմբ. Զքր. կթ. խչ.։)
cf. Վերադառնամ.
Այսպէս ճշմարիտ բանս վերադարձելով յաղագս իւր՝ բացուցեալ լիցի. (Ոսկիփոր.։)
overseer, inspector;
bishop.
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն (ընդդէմ ծնողաց)՝ ծանրագոյն են տուգանքն, քանզի վերադիտող առ այսոսիկ կարգեալ է՝ իրաւանց հրեշտակ նեմեսիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
Բացբարձական աստուածաբանութիւնքն գերագոյնք են եւ հզօրագոյնք յաստուած քան զվերադրականսն. եւ են վերադրականք, որպէս յորժամ ասեմք զաստուած թագաւոր, ի վերայ նորին դնելով զամենայն, եւ տէր, եւ բարի, եւ լոյս. (Վահր. երրդ.։)