full of diseases, ill;
vicious, bad, passionate.
Զկտաւս ախտալից զգեցեալ եմք։ Յերկիր օտար, այսինքն յախտալից արարեածս. (Կլիմաք.։)
astrologer, one who professes judiciary astrology, magician, sorcerer.
Ոմանք ի հեթանոսաց պարուց ընդ մեզ վիճին, թէ գոն մարդիկ ախտարմաղք (կամ ախտարմախք), որ զլուսին իջուցանեն յերկիր. (Շիր.։)
shooting, slip, cutting.
Ուստի՞ եգիտ զտունկն եւ զածն, զի երկիր հեղեղեալ էր. (Պիտառ։)
filled, full;
— պտղովք ծառք, trees loaded with fruit.
Ծառք բարձրածայրք պտղովք ակաղձեալք։ Զերկիր ակըղձեալ բոլորաւէտ լրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
cf. Ակաղձեալ.
Ծառք բարձրածայրք պտղովք ակաղձեալք։ Զերկիր ակըղձեալ բոլորաւէտ լրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;
Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)
precious stone, jewel, gem;
pearl;
cameo;
— բազմագունի, cf. Բազմագունի;
— վանի, cf. Վանի.
Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)
source, origin;
water-spout, spring;
hole, stitch;
ring, link;
— արեւու՝ լուսոյ՝ տունջեան, day-star, the sun, cf. Արեգակն;
— գերեզմանի, grave, tomb;
— տապարի, the orifice of the hatchet, axe;
ակունք լուսարձակք, glass.
Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)
to be confounded or ashamed.
ԱԿՆԿՈՐԵՄ ԱԿՆԿՈՐԻՄ. Կորացուցանել զաչս. զերկիր նշմարել. ամօթապարտ գտանիլ. ամաչել. պատկառիլ. վար նայիլ, երեսը կախել. եիւզիւ աշազը օլմագ. ութանմագ.
furrow;
— ձգել, to make a furrow, to plough.
Ոչ զերկիր գործէր, եւ ոչ ակօսս կոտորէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
that ploughs.
Մշակութիւնն հերձեալս ակօսաձիգս պատառեալ զերկիրն. (Ագաթ.։)
cf. Անճառ.
Ընչեղութիւն յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
uninhabited;
uninhabitable, desert, unfrequented, lonely.
Զերկիրն անմարդ առնել ի մարդկանէ. (Լմբ. ովս.։)
Մնաց պարարտ երկիրն իսրայելի անմարդ. (Լծ. նար.։)
depopulation;
inhumanity, barbarity;
incivility, brutality.
Հանգեաւ երկիրն ի շաբաթս զամենայն աւուրս անմարդութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
to annihilate;
to hide.
Մինչդեռ յերկրի է ոսկին, յուզեն զհողն. յորժամ յայտ եղեւն, դարձեալ յերկիր անյայտացուցանեն. (Բրս. ընչեղ.։)
breathless, dead;
inanimate, senseless.
Անշնչականացն անկեալ երկիրպագանիցէ։ Սովորութիւն է գրոց՝ եւ անշնչականացն տալ աւետիս ուրախութեան. (Ոսկ. ես.։)
unbounded, unlimited, infinite.
Զանոլորտ բնութիւնն ոլորտացոյց։ Անսահման եւ անոլորտ է բնութիւն աստուածութեանն յերկինս ի վեր, եւ յերկիր ի խոնարհ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Ը։)
mild weather.
Բարի է երկիրս, եւ վայրքս անուշօդ, եւ բազմաջուր. (Զենոբ.) (ա՛յլ ձ. եւ անուշ օդս, եւ ջուր բազում)։
immense, infinite;
extreme, excessive, enormous, immoderate, superfluous, superabundant;
intemperate, disordinate;
dreadful, violent, grievous;
յանչափս, cf. Յանչափս.
unlimited, immense;
without condition.
Անպայման սքանչելի լինէր երկիրն հայոց. (Ագաթ.։)
unprepared, unfurnished, unprovided;
յանպատրաստից, without preparation, unawares, unexpectedly;
cf. Յանկարծակի.
cf. Անպտուղ.
Անպտղաբեր աշխարհ, կամ երկիր, կամ ծառ. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. այլաբ.։ Շ. մտթ.։ Սարկ. քհ.։)
unprofitable, useless;
unfertile, unfruitful, barren;
un-profitably, uselessly.
Անպտուղ ծառ, կամ երկիր, աշխատութիւն, միտք, եւ այլն. (Յուդ. 12։ Երեմ. ՟Բ. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 4։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 14։ Տիտ. ՟Գ. 4։)
without water, dry, arid, anhydrous.
Երկիր անապատ եւ անջուր։ Յանապատն անջուր։ Եղիցի անջուրն յաղտիւր։ Իբրեւ զերկիր անջուր։ Յերկիր անջուր. (Սղ. ՟Կ՟Թ. 3։ Երեմ. ՟Բ. 6։ ՟Ծ՟Ա. 43։ Ես. ՟Լ՟Ե. 7։ Ովս. ՟Բ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 20։)
cf. Անջուր.
Անջրդի իբրեւ զանապատ։ Յերկիր անջրդի։ Յանջրդի ճանապարհի։ Յանջրդի գբոյ։ Աղբերք անջրդիք։ Ամաք անջրդիք. եւ այլն։
dryness, aridity.
Ցամաքութիւն. երկիր անջրդի.
to offend, to sin against, to wrong, to injure, to abuse, to hurt.
Անիրաւեցաք նախ զանձինս, եւ յետ այնորիկ զօրէնս Աստուծոյ եւ զարդար խրատ նորին։ Որքան թշնամին զիս անիրաւէ։ Անիրաւեն զմարդիկ ի գայթակղութիւնս մեղաց։ Մի՛ անիրաւէք զերկիր (հարուածովք)։ Ոչ կարէ անիրաւել զարդար դատաստան իւր, եւ ընդ մեզ հաշտել։ Անիրաւեաց զԱստուած, եւ կամաւ յանցեաւ ընդ օրէնս նորա։ Յանիրաւողացն զերծանել. (Լմբ.։)
injustice, iniquity;
injury, wrong, offence, affront;
trespass;
oppression.
Լցաւ երկիր անիրաւութեամբ։ Կատարաեցին զանիրաւութիւն ի կամաց իւրեանց։ Բառնայ զանօրէնութիւնս եւ զանիրաւութիւնս եւ զմեղս։ Ածէ զանիրաւութիւնս հարց որդւոց՝ եւ յորդիս որդւոց։ Ոչ գոյ ի դատասատնի նորա անիրաւութիւն։ Ոչ գտաւ յիս անիրաւութիւն։ Զանիրաւութիւն խորհեցաւ ի լեզուի իւրում։ Երկիւղ Տեառն ատեայ զանիրաւութիւն։ Ի բաց կացէք յինէն ամենայն մշակքդ անիրաւութեան։ Անիրաւութիւն, կամ խարդախութիւն չարեաց։ Զի՞նչ գտին յիս անիրաւութիւն։ Անիրաւութիւն է այդ։ Խօսին զարդարոյ զանիրաւութիւն. եւ այլն։
unmoist, dry.
dumb;
irrational.
Անխօս տարերցս երկիր պագանելով. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Անծննդական.
unbuilt, unfurnished, unprepared, not ready;
unbound.
Աներեւոյթն եւ անկազմն ծածկեալ ունէր որպէս խաւար զերկիր. (Յճխ. ՟Է։)
to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.
Որ համարիցի հաստատուն կալ, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի։ Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեակն։ Անդ անկցին ամենեքեան։ Անկցի հպարտութիւն մարդկան։ Ապարանք անկցին։ Անկաւ պարիսպն շուրջանակի։ Յորոց վերայ անկաւ աշտարակն։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Իբրեւ զցօղ անկեալ ի Տեառնէ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով։ Անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Անկայ առաջի Տեառն։ Անկեալ երկիր պագանէին նմա։ Անկեալ ի վերայ պարանոցին։ Անկաւ զպարանոցաւն նորա։ Յորմէ անկաւ Յուդաս գնալ ի տեղի իւր։ Անկցին ի տանց փափկութեանց իւրեանց։ Անդր անկցուք, զի Տէր Աստուած մեր ընկէց զմեզ։ Անկաւ ի գլխոց ձերոց պսակ փառաց ձերոց։ Անկցի ի գուբ առիւծուց։ Անկցի ի հնոց հրոյն, յորոգայթ, եւ այլն։
Անկցի երկիրն այն ձեզ ի վիճակ ժառանգութեան։ Տո՛ւր ինձ բաժին՝ որ անկանի յընչիցդ։ Եւ որ ինչ անկանէրն՝ նա կրէր. եւ այլն։
imperfect, incomplete, defective, faulty;
imperfectly, incompletely, faultily;
imperfect tense.
Որք զերկին եւ զերկիր անսկիզբն եւ անկատար ասացին. (Վեցօր. ՟Ա։) եւ (Շիր.։)
untrodden, desert.
Յերկիր անկոխ։ Յանկոխ երկրին։ Անապատ անկոխ։ Անկոխ ճանապարհ։ Յանկոխս (այս ինքն յանկոխ վայրս) հարին զխորանս։ Թողլոյ զնա յանապատ, եւ առցէ նոխազն յինքն զանօրէնութիւնս նոցա յանկոխն։ Յագեցուցանել զանկոխն եւ զանշէնն. եւ այլն։
without contention;
without resistance;
without quarrel.
Ետես նա զերկիրն յուսացեալ բերդիւք եւ անկռիւ ամրոցօք. (Եփր. ծն.։)
that, it, the.
Մարդն այն. արքն այնոքիկ. արքն այն։ Յաւուր յայնմիկ. յաւուրսն յայնոսիկ։ Ընդ այն ճանապարհ։ Ընդ ամենայն երկիրն ընդ այն։ Յայնմ օրէ կամ յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Այնր ժամու։ Ծառային այնորիկ։ Մշակացն այնոցիկ։ Յայնց ժամանակաց։ Այն՝ որ ինչ վասն նիկանովրայ իրացն խօսք են, այսչափ։ Այս ա՛յն այր է։ Ո՞չ այս ա՛յն մեծ Բաբիլոն է. եւ այլն։
Այն՝ զի հնչեաց երկիր, զձայն հնազանդութեան ծառայութեան (իւրոյ առ տէր) բարբառեցաւ. (Ագաթ.։)
to burn and to ravage.
Այրացաւել առնէին առհասարակ զերկիրն Պարսից։ Այրացաւեր զերկիրն Հայոց առնէին. (Բուզ. ՟Դ. 21. 23։) cf. ԱՅՐԵԱՑ։
not subject to diseases or passions;
innocent, pure.
Որ գթացար յերկիր, եւ ծնար անախտ, ազատելով զախտ ի ծնունդս (կամ զախտի ծնունդս). (Շար.։)
without rain, arid, dry.
unfatigued, fresh;
easy, not difficult;
easily, without fatigue or trouble.
Անաշխատ երկիր պարգեւաց. (Արշ.։)
desert, hermitage, solitude;
solitary, uninhabited lonely, unfrequented.
Անապատ երկիր։ Անապատ է ի մարդոյ եւ յանասնոյ։ Եղեն յաւեր եւ յանապատ։ Մոլորեցոյց զնոսա յանապատի եւ ո՛չ ի ճանապարհի. (Երեմ. Սղ. եւ այլն։)
Գնաց յանապատ տեղի առանձինն։ Տեղիս անապատ է։ Յանապատ եղիցի երկիրն։ Եղիջիք յանապատ։ Պատկեր պղծութեան անապատի։ Անջրդի իբրեւ զանապատ։ Յանապատ անմարդի. եւ այլն։
to become a desert, to be deserted;
to fall, to decay.
Պարարեցաւ սրտից երկիրս մսեղէն՝ անապատացեալ մարդկան. (Ագաթ.։)
without a guide or chief, indirected.
Յետ մահուն Յուսկայ անառաջնորդ լինէր երկիրս Հայոց։ Անառաջնորդք եղեալ՝ իբրեւ զկոյրս մոլորեցան. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
brutally, coarsely.
Անասնաբար սահեցմամբ ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՁԶ։)
cf. Անասնախառն.
Անասնական երկիր. (Շ. բարձր.։)
cf. Անասնաբոյծ.
increate.
Զերկիր ... զանդունդս համատարածս ... անկազմս, անարարս. (Ագաթ.։)
uncultivated, waste;
intact, chaste.
Յետին անմտութիւն է սերմանել սերմանիս յանգործ եւ յանարօր երկիր. (Ոսկ. յհ.։)
incurability.
Եհար նա զերկիր Եգիպտացւոց հարուածովք անբժշկութեան. (Յուդթ. ՟Ե. 11։)