Your research : 1 result for ջեր

Ջեր, ոց exact entry

s. adj.

fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո հլ. «տաքութիւն» Սիր. գ. 12 «տաք, տաքուկ» Եզն. «պարզ, բարեխառն և պայծառ օդ» Մտթ. ժզ. 2. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 28. Սեբեր. որից ջերանիլ «այրիլ, հիւան, դութեամբ, ցաւով կամ մոլութեամբ տոչո-րիլ» Ա. մկ. ա. 6. Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ. մտթ. ես. ջերիլ Անան. եկեղ. ջերին ատաթուկ» Եզն. «պարզ օդ» Պիտ. փիլ. ջե-րոտ Ագաթ. ջերոց Վստկ.։ -Այս արմատե միւս ձևերն են՝ ՋԵՌ-, որից կազմուած են ջեռնուլ կամ ջեռանիլ ՍԳր. Եփր. թգ. ջեռու-ցանել ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ջեռումն Ոսկ. ռ կոր. ջեռիլ Տօնակ. ջեռացուցանել Խոր. Պե-րիարմ. Ասող. ջեռլի Ոսկ. ես. ջեռուցիչ «կաթսայ» Գ. թագ. է. 40, 45. ոտնջեռեալք «հանդէսի վերջաբանը» Նորագիւտ բ. մն. է, 9. դիւրաջեռ Դիռն. երկն.-ՋԵՐՄ, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տաք» ՍԳր. Ոսկ ս. տիմ. Ագաթ. Կիւրղ. ել. «օդի տաքու-թիւն» Ագաթ. Եղիշ. «մտերիմ, ընտանի» Ոսկ. մ. բ. 2. Փիլ. 15, 518, «ջեր օդ» Ոսկ. մ. ա. 24. որից ջերմագոյն Ոսկ. ես. ջերմա-նալ Մրկ. ա. 30. Ոսկ. յհ. ա. 3, բ. 33. ջեր-մաջերմ Տոբ. բ. 11, 18. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ել. Եւագր. Եփր. գ. կոր. ջերմագութ Ոսկ. ջերմակիծ Ագաթ. Վեցօր. ջերմն «տենդ» ՍԳր. (յգ. ջերմանք Եղիշ. Կանոն. 364) ջերմնակալ «ջերմոտ» Ոսկ. բ. տիմ. ա. ջեր-մեռանդն Ագաթ. Սեբեր. Եփր. թգ. ջերմ-նոտ Ոսկ. մտթ. բ. տիմ. ջերմնեակ Մծբ. ջերմուկ Եւս. պտմ. Վեցօր. ջերմակաջուր (ուղղել ջերմաջուր) Վեցօր. դ. 79. ջերմիկ Վրք. հց. նոր բառեր են ջերմել, ջերմոց, ջերմանոց, ջերմաչափ, ջերմագին, ջերմա-միզութիւն ևն.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gšher-արմատից. ժառանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] ghar [other alphabet] ghrnōtl «այրել, վառել, լուսաւո-րել», [other alphabet] ghrna-«տաքութիւն», [other alphabet] I ghini, [other alphabet] hára-«կիզիչ տաքութիւն», զն, ǰar «տաք», յն. ϑέρος «ամառուայ տաքր. ա-մառ». ἕλέρμασσα «հնոց», ϑερομαι «ջեռնում», հիռլ. gorim, guirim «այրեմ, տաքացնեմ», gor «տաքութիւն, կրակ», կիմր. gor «թուխս», gwres «տաքութիսն», բրրտ. gor «կրակ», լիթ. gāras «շոգի», լեթթ. gars «տաք գոլորշի. 2. ոգի», հսլ. gorêti «վա-ռել», grčti «տաքացնել», žeravi «կիզիչ», po-žarū «հրդեհ», ռոա. горeть «այրիլ», гope «ցաւ, վիշտ», горячiи «տաք», горяц-кa «ջերմ», горькiи «կծու» (որ է «այրող»), горчицa «մանանեխ», горнъ «հալոց, հը-նոց», жаръ «շոգ, տապ», жаркoe «խռոռ-ված», жарить «խորովել», nо-жаръ «հրը-դեհ», ոպկր. hority, բուլգար. gor'ъ «այրել, վառել», չեխ. horim, լեհ. gorzeje, պոլաբ. guörè-sa «այրել», ալբան. ngroh «տաքաց-նել», zjar «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», լտ-fornax «փուռ» ևն ևն։ Հնխ. gkher-արմա-տից -mo-մասնիկով ձևացած է հնխ. g'her-mό-«տաք», որից յառաջանում են յն. ϑερμός առաք», փռիւգ.-թրակ. germo-, ալբան. žjarm «տաքութիմն» և հյ. ջերմ։ Նոյն ար-քատի *gšhor-ձայնդարձից է յառաջանում հնխ. gšhormó-«տաքութիւն», որի ժա-ռանգներն են սանս. [other alphabet] gharmá-«տա-քութիւն, շոգ, եռանդ», զնդ. ❇ garə-ma-«տաք», հպրս. garma-, պհլ. garm, պրս. [arabic word] garm «տաք», աֆղան. γarma, γārma «կէսօր, օրուայ տաք ժամանակը», բելուճ. garm, քրդ. germ «տաք», germik «ջեր-մուկ», օսս. γarm, qarm «տաք» (Horn § 911), լատ. formus «տաք», հպրուս. gorme «տաթութիւն», գոթ. warmjan «տաքացնել», հբգ. նբգ. հոլլ. անգլ. warm «տաք», հհիւս. warmr «տաք» (Walde 308, Boisacq 341, Berneker 334 Trautmann 79, Pokorny I, 687, Kluge 518)։ Հնդևրոպական նախալե-սուի մէջ ձայնդարձը գործածւում էր բառի նեսակը որոշելու համար. այսպէս՝ e ձայն-դարձը ածականի համար էր, o ձայնդարձը գոյականի համար։ Հայերէնի մէջ սակայն երկուսը միանալով e ձևը տարածուած է և o ձայնդարձը ժառանգ չունի հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 486։

Ուղիղ համեմատութիւններ տւաւ նախ Klaproth, Asia pol. էջ 106։ Նոյնը նաև ԳԴ, որ համեմատում է պրս. garm, gar-māgarm=ջերմաջերմ բառերի հետ։ Brosset JAs. 1834, էջ 383 ևն յն. ϑερος ՆՀԲ ջեր դնում է նոյն ընդ հյ. չոր, թրք. նէրին, լտ. serenum, ջերմ՝ լծ. արաբ. ճէրմ, պրս. կէրմ, յն. թէրմօ՛ս։ Peterm 26, 35 սնս. յն. և զնդ. ձևերը։ Win-disch. 9 սանս. gharma-։ Ուդիղ են նաև Böttich. ZDMG 1850, 361, Lag, Ur-gesch. 965, Müller, Justi, Տէրվ. ևն։ Canini, Et. étym. էջ 5-6 ջեր=սանս. cur, լիթ. kurti «վառել» և ջերմ=պրս. garm։ Հիւնք. ջերմ՝ ըստ ՆՀԲ, իսկ ջեր= պրս. թիյր «Հերմէս» և յն. ϑέρος։ Սրմա-գաշեան, Արմէնիա ջեր ձևի հետ է դը-նում ռում. ger «սաստիկ ցուրտ»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ.օ [arabic word] ǰarma «խարոյկ»։

ԳՒՌ (dialectal) 1. Ջեր արմատից՝ Մշ. ջ'եր «պարզ և տաքուկ օդ», Լ. ջէր «ոչ-պարզկայ դիշեր», Տփ. ջիրանալ «տաքանալ», Վն. ճեր «ոչ-պարզկայ գիշեր», ճէրել «երկինքը պարզել». Չթ. չիրնօլ «տաքանալ» (պատկանում է այս արմատին, բայց ազդուելով չոր բառից՝ դարձել է այսպէս։ Մրկ. ժդ. 54 գրուած է կու ջիրներ, բայց դա գրականի ազդեցու-թեամբ է. բուն հնչումն է չ ձայնով)։-2. Ջերմ առմատիղ՝ Ննխ. ջէրմ, Ախց. Կր. Սեռ. ջ'էրմ, Ագլ. ջիրմ, Շմ. ճէրմ, Ասլ. չէ՛րմը, նշանակում են «տենդ, ջերմ հիւանդութիւ-նը», որից Գոր. Ղրբ. ճէրմէլ «ջերմ ունե-նալ», -Եւդ. ջէրմուգ «ջերմուկ»։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Եւդ. čermig, čermug «ջերմուկ» (Բիւր. 1899, 314 և Յուշարձան 329). Կր. čerməx «ջերմուկ», Sovux-cermax (վայրանուն)։ Փռքր-Ասիոյ զանազան կող-մերը կան տճկ. čermik կամ čermuk ձևով զանազան գիւղեր կամ աւաններ, բոլորն էլ մի որևէ ջերմուկից ստացած իրենց անունը։ -Հայերէն ջերմ «տենդ» բառից եմ համա-րում բիւզ. յն. τζίρμα «ջղաձգութիւն, σπασμός, гоnvulsion», որի համար Sophocles 1o80 ասում է թէ՝ եթէ σόρμα բառի աղաւաղութիւնն է, պէտք է գրել *ύρμα. -արաբերէն ևս կայ [arabic word] jarm «տաք. 2. շատ տաք երկիր», բայց այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 414 պրս. [arabic word] garm ձևից արաբացեալ է։

NBHL (12)

Օրհնեցէք ամենայն հողմք, հուր, եւ ջեր զտէր. (Ժմ.։)

Արեւ եւ լոյս եւ ջերճ մի արեգակն ասի. (Յճխ. ՟Ա։)

Որպէս ջեր ի վերայ սառին, այնպէս հալեսցեն մեղք քո զքեզ. (Սիր. ՟Գ. 17։)

ՋԵՐ. ա. Ջերմ. ջերմին. տաք.

Մրջեան ի ջեր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորջէ անտի եւ ցամաքեցուցանելոյ. ( Եզնիկ.։)

Յորժամ երեկոյ լինի, ասէք, թէ ջեր լինելոց է. (Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 2։)

Խաղաղութիւն եւ ջեր գործի։ Յերկինս այլ նշան ձմերայնւոյէ (այսինքն մրրկի). եւ ոչ ոք իցէ՝ որ տեսանիցէ զձմերայնւոյ նշանն, եւ ջերոյ ակն ունիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 28։)

Անկեալ կայցեն ի դաշտի, մինչ ջեր իցէ եւ պարզ. (Սեբեր. ՟Բ։)

Ի սաստիկ հոսեալ անձրեւաց հանդարտութիւն լինի, ջեր գործի. (Անան. զղջ.։)

Ի ջեր ժամանակի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)

Պարզ երբէք լինել եւ ջեր՝ խաղաղացուցանել զոդին իրաւացուցեալ . յն. բարեխառնեալ գոլ։

θέρμη, θερμότης calor καῦμα aestus. կամ εὑδία (որ է պարզ). Որպէս արմատ բառիս Ջերմ ՝է ջերմութիւն. տապ. տօթ. տաք. այսինքն տաքութիւն.


Entries' title containing ջեր : 96 results

Արեգջեր

adj.

warmed hy the sun, warm.

· Calfa

NBHL (1)

Արեգջեր տեղի. (Ոսկիփոր.։)


Գեղջերէց, րիցու

s.

country priest.

· Calfa

NBHL (1)

Նման ես դու գեղջերիցու ի գեօղդ որ առ ձեզ մօտ է ... բախել սկսաւ, եկն արտաքս գեղջերէցն. (Վրք. հց. ձ։)


Եղջերագեղ

adj.

horned, having fine horns.

· Calfa

NBHL (2)

Գեղեցիկ եղջերօք.

Զգիր եղջերագեղ վրիժակացն. (Պիտ.։)


Եղջերախէժ

s.

gutta-percha.

· Calfa


Եղջերակնճիթ

s.

rhinoceros.

· Calfa

NBHL (2)

ԵՂՋԵՐԱԿՆՃԻԹ կամ եՂՋԻՒՐԱԿՆՃԻԹ. Որոյ կնճիթն է պինդ՝ նման եղջեր.

Փիղք սպիտակք եւ եղջերակնճիթք. (Խոր. աշխարհ.։)


Եղջերաւոր, աց

adj.

horned.

· Calfa

NBHL (3)

Եհաս ի խոյն եղջերաւոր. (Դան. ՟Ը. 6։)

Նմանութեամբ, Ունօղ զմահիկ եղջերաձեւ.

Որպէս զլուսին եղջերաւոր. (Շիր.։)


Եղջերեայ, եաւ, եայց

adj. s.

horny, corneous;
trumpet, horn.

· Calfa

NBHL (6)

Եօթն փող եղջերեայ։ Հարկանէին զփողս եղջերեայս. (Յես. ՟Զ, 4. 13։)

Եհար փող եղջերեաւն. (Դատ. ՟Զ. 36։ եւ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 34։ եւ ՟Դ. Թագ. ՟Թ. 13։)

Փող եհար եղջերաւ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 1։)

Զձայն եղջեր փողոյ։ Ի ձայն եղջեր փողոյ». յն. եղջերեայ փողոյ. (Նեեմ. ՟Դ. 20. եւ ՟Ժ՟Բ. 27։ Սղ. ՟Ղ՟Է. 6։)

Գերագոյն քան զերիքովին փողն եղջերեայ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

ԵՂՋԵՐԵԱՅ (կամ ԵՂՋԵՐԻ, կամ ԵՂՋԵՐ) ԵՂՋԵՐՈՅ (իբր եղջերւոյ կամ եղջերէի). ա. κεράτινος corneus, ex cornu factus. գ. κερατένη buccina. Կազմեալն յեղջերէ. եղջուրէ շինած .... վարի իբր Փող եղջերեայ. եղջիւր փչելի. որ եւ ասի ԵՂՋԵՐ ՓՈՂ, իբր եղջերափող. եբր. շօֆար. յորմէ ի մեզ Շեփոր, կամ շիփորայ.


Եղջերենի, նւոյ

s.

carob-tree;
carob-bean.

· Calfa


Եղջերիկ

s. adj.

cerastes, horned serpent;
cornelian;
brazen-faced, bold, shameless.

· Calfa

NBHL (2)

Որդիք եղջերիկ (կամ եղջիւրիկք) եւ խստասիրտք են. (Եզեկ. ՟Բ. 4։)

ԵՂՋԻՒՐԻԿ. գ. κεραστής յորմէ Կերաստէս կամ Սերաստէս. իբր Օձ եղջերաւոր.


Եղջերու, աց

s.

stag;
hart;
բառաչէ —, the stag bells.

· Calfa

NBHL (5)

Իբրեւ զայծեամն եւ զեղջերու։ Դնել զոտս իմ իբրեւ զեղջերուաց։ Որպէս փափագէ եղջերու յաղբերս ջուրց։ Լերինք բարձունք են եղջերուաց.եւ այլն։

Առիւծք եթէ իմասցին արդեօք փախուցեալ զեղջերուս, այսպիսեաւ վարին սովորութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

Ուր եղջերուք զեղջիւրս ընկենուն, արդարեւ վայր անապատագոյն է։ Ի մարտի երկիւղածութեան ո՛չ երբէք տարցի նապաստակ զերկրորդութիւն եղջերուի. (Փիլ. լիւս.։)

Այծեամն տեսանօղ, եւ եղջերու օձահալած. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)

Է եւ անուն միոյ ի մոլորակաց։ Զքր. կթ. ի չարչարանս։ Թերեւս արուսեակն է, որ միշտ մերձ գոլով արեգական՝ դիտակամբ երեւի իբրեւ զլուսին եղջերաւոր։


Եղջերուաքաղ, ից

s.

chimsera, fabulous monster.

· Calfa

NBHL (6)

Յիրողութեանցն ոմանք անգոյք են, որպէս եղջերուաքաղն, եւ արալէզն. (Սահմ. ՟Ա։)

Եղջերուաքաղդ նշանակէ իմն. բայց չեւ եւս ճշմարիտ ինչ կամ սուտ, եթէ ոչ զգոլն կամ զոչն գոլ առդիցէ. (Պերիարմ.։)

Մակամտածէ ոք յիւրում տրամախոհութեանն զեղջերուաքաղն, զոր բնութիւն ոչ եստեղծ ... Իմացաւ կենդանի ինչ յեղջերուէ եւ ի քաղէ, զոր բնութիւն ոչ գիտէ. (Անյաղթ պորփ.։)

Եղջերուաքաղն. ասեն ոմանք, թէ գոյ կենդանի՝ որ յեղջերուէ եւ ի քաղէ (կամ ի քօշէ) է. կամ կէսն եղջերուի, եւ կէս քաղի (կամ քօշի), բայց ո՛չ է. (Լծ. սահմ.։)

χίμαιρα, τραγέλαφος chimaera, hircocervus որ եւ ՔԻմԵՌ. Մտացածին կենդանի անգոյ որպէս խառնուրդ եղջերուի եւ քաղի.

Սարգսի ուրումն ասելով կախարդի՝ էշ եւ սկունդ ունողի ... բայց առ մեզ յիշատակ այսպիսում սարգսի անգոյ է առաւել քան զեղջերուաքաղն անուանեալ. զի նա գոյութիւն թէեւ ոչ ունի, անուան պատահեցաւ. իսկ սարգիսս այս ո՛չ գոյութիւն ունի յազգս մեր, եւ ոչ անուն։ Վարկանել որպէս զհեթանոսական եղջիւրաքաղսն, զորոց ասեն անուանս միայն ունել, եւ գոյութիւնս ոչ. (Շ. թղթ.։)


Եղջերուկ, աց

s.

tame jack-daw.

· Calfa


Եղջերցեմ, եցի

va.

to butt (as a ram);
to gore.

· Calfa

NBHL (3)

Գեհոնդ անուն՝ է լանջք, կամ եղջերցելով. (Փիլ. այլաբ.։ ( Վրդն. ծն. եղջերցցելով)։)

Արտտլած է զխենեշութիւն՝ եղջերցելով, եւ ցրուելով զներհակս հոգւոյ. (Շիր. առ Լեհ.։)

κερατίζω cornu peto, ferio Եղջերբք խեթկել. ոգորիլ. հարկանել ցլու.


Զուգաջերմ

adj. phys. isothermal.

· Calfa


Մէջերկրայ

cf. Միջերկրեայ.

· Calfa

NBHL (2)

Ի մէջերկրայ տանէն յունաց՝ հայոց տուեալ պարգեւք փառաց. (Շար.) գրի եւ ՄԷՋԵՐԿՐԵԱՅ, ՄԻՋԵՐԿՐԵԱՅ։

Զհոգս մէջերկրայցն։ Հասեալ ի մէջերկրայս։ Զմէջերկրեայսն ամենայն։ Ասուի եւ կտաւ, զոր զգենուն մէջերկրայքս. (Խոր. ՟Բ. 13. 14։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Լմբ. առակ.։)


Միեղջերու, ի

s.

monoceros, unicorn;
— ծովային, sea-.

· Calfa

NBHL (5)

Իբրեւ փառք միեղջերւոյ (կամ րու)։ Եղջիւրք միեղջերոյ (կամ րուի) եղջիւրք նորա։ Եթէ կամիցի քեզ միեղջերուն (կամ ջիւրուն, կամ ջերուին կամ ջիւրին) ծառայել։ Յեղջերէ միեղջերւոյ (կամ ջիւրոյ)։ Որ սիրելին է որպէս զորդիս միեղջերոյ (կամ րու, կամ րուի).եւ այլն։

Լինի ի հնդիկս եւ միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողինն ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)

Եթէ յեղջերէ միեղջերւոյ փախնուցում։ Զզօրութիւն աստուածային միեղջերուիս այս ի վեր քան զեղանակս. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. յովէդ.։)

Միեղջերի. ((ուղղ. եւ սեռ) Թղթ. դաշ.։)

ՄԻԵՂՋԵՐՈՒ կամ ՄԻԵՂՋԻՒՐՈՒ ՄԻԵՂՋԵՐՈՒԻ ՄԻԵՂՋԻՒՐ ՄԻԵՂՋԵՐԻ. μονόκερος monoceros, -rus, unicornus. Էրէ վայրի կամ գազան, որ զմի եւեթ եղջիւր ունի ի ճակատուն, եւ ունի նմանութիւն ինչ եղջերուի, ձիոյ, վարազի, ուղտու, եւ այլն. ... եբր. րէմ.


Միջերկնեայ

adj.

that is in the middle of the heavens, medicelestial.

· Calfa

NBHL (1)

Ունելով զտաւռոն միջերկնեայ, եւ զբլուդա եւ այլն. ((այս ինքն զցուլն եւ զբոյլս) Խոր. աշխարհ.։)


Միջերկրական, ի, աց

adj.

mediterranean;
— or — ծով, the Mediterranean.

· Calfa


Միջերկրեայ, եայց

adj. s.

midland;
—ք, the midland provinces.

· Calfa

NBHL (2)

Զամենայն միջերկրեայս։ Թագաւոր միջերկրեայցն։ Ամենայն միջերկրեայց. (Խոր. ՟Բ. 24։ ՟Գ. 5։)

Ոմանք ի քաղաքացն միջերկրայք են։ Գերազանցեցին զմիջերկրեայ քաղաքօքն։ Ի լեռնայինս եւ ի միջերկրայս։ Զո՞րս արդեօք ասիցէ բանս՝ միջերկրեայ (ոք), առաջին զծով տեսանելով. (Պիտ.։)


Ոսկեջերմ

s.

Thermidor.

· Calfa


Ուղղաջերմ

s. med. cerebral fever, brain-fever.

· Calfa


Հաւասարաջերմ

s.

isotherme.

· Calfa


Կողախիթ ջերմն

s.

pleurisy.

· Calfa

NBHL (1)

Դեղել զհիւանդոտս՝ որք (ի) իմեռիականն կողախիթ ջերմանն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)


Հրաջերմն

s.

scarlet fever.

· Calfa


Ջերանիմ, ջերայ

vn.

to warm oneself, to get warm;
to catch a fever, to fall sick;
to burn, to be excited, inflamed, infuriate;
— յախտս, to plunge into vice;
առ պատկերս կռոց —, to give oneself up to idolatry.

· Calfa

NBHL (13)

Անականէր ի մահիճս իւր, եւ զախտ մահու ջերանէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 6։)

Ծիւրական ցաւօք ջերեալ վախճանեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Բժիշկքն զջերանեալն կանգնեսցեն։ Ի բազում խորհրդոց միտքն ջերանին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Զվաղենտիանոսեաց ցաւս ջերանիցի. (Ոսկ. ես.։)

Զանգիւտ կորուստն ջերանիս անյուսալի քան զառաջինն. (Սանահն.։)

Զմահու ցաւ ջերանի։ Հիւանդացեալ՝ զքուն մահու ջերանի. (Լաստ. ՟Դ. ՟Թ։)

Զծօվակոքն եւեթ զբօսնուին, եւ ի մաքսաւորութեան ջերանէին։ Ընդ է՞ր թողեալ զպահսն՝ եւ առ սեղանս ջերանիցին. (Ոսկ. մտթ.։)

Ի նմին յամառեալ ջերանէր ի մոլորութեանն. (Նանայ.։)

Առ պատկերսն ջերանէին մարդիկ (կռապաշտութեամբ). (Սեբեր. ՟Ը։)

Առ սեղանովն ջերանիցին (որկրամոլութեամբ). (Երզն. մտթ.։)

Ըստ հրամանի ջերանելոյ ոստիկանին (այսինքն վառելոյ ի ցասումն). (Յհ. կթ.։)

Մախանօքն եւ նախանձու ջերանի. (Լմբ. առակ.։)

πυρέττομαι, καύχομαι febre ardeo, uror συντήκομαι liquesco, consumor νοσέω aegroto եւ այլն. Ջերիլ. ջեռնուլ՝ որպէս տապիլ, տոչորիլ, ախտաւորաբար յարիլ, զակատիլ. ախտանալ. կրել զջերմն մահաբեր ախտի, եւ մոլիլ ախտիւք կրից. խիստ տաքնալ, հիւանդանալ, մարազլը ըլլալ մարմնով կամ հոգւով.


Ջերաչափ, ի

s.

calorimeter.

· Calfa


Ջերաջերմ

adj.

cf. Ջերմաջերմ;
— ընդերք, palpitating entrails;
— արիւն, reeking blood.

· Calfa

NBHL (1)

cf. Ջերմաջերմ։


Ջերացուցանեմ, ուցի

va.

cf. Ջեռուցանեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Զամենայն լնու զաչս լուսովն, եւ զմարմնական բնութիւն ջերացուցանէ, այլ ոչ տոչորէ. (Առ որս. ՟Է։)


Ջերի

ast.

stag.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մի մոլորակի անուն». մէկ անգամ ունի Մեկն. ծն. «Լուծ՝ հող, և ջերի՝ ջուր, որ է այծ... ծպաւոր՝ օդ, փառազնոտ՝ հուր»։ Ըստ ՆՀԲ կոչւում է նաև եղջերու, ուստի վե-րի բառն էլ թերևս պէտք է կարդալ եղջե-բու. նախաւոր և բառի նախատառը պատ-ճառ է եղած շփոթութեան։

NBHL (1)

Լուծ՝ հող, եւ ջերի՝ ջուր՝ որ եւ այծ ... ծպաւոր՝ օդ. (փառազնոտ՝ հուր. Մեկն. ծն.։)


Ջերիմ

vn.

cf. Ջերանիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Յօտարոտի սէր սեղեխացն ջերելով. (Անան. եկեղ։)


Ջերին

adj.

warm, hot;
serene, calm, mild.

· Calfa

NBHL (8)

Ի ջերին տեղիս ի ձմեռոց երթալոյ։ Ի ջերին տեղիս գնալոյ. (Եզնիկ.։)

Ի ջերին յայս կենցաղս եկեսցէ երբեմն եւ ձմեռան գործ. (Մաշկ.։) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։

Ջերին. ա. εὕδιος serenus, tranquillus. որպէս ջեր՝ ըստ ՟բ. նշ. այսինքն պարզ. բարեխառն. հանդարտ.

Խնդէ անքոյթ եւ ջերին եւ խաղաղուտ կայան հաստատութեան հոգւոյ։ Զխաղաղականն եւ զջերինն եւ զանքութացեալն սիրէ. (Փիլ. իմաստն.։)

Զբնութիւն օդոցն փոխէ ի ջերինս, եւ անգուստ ի վիշտս ամպրոպաց. (Պիտ.։)

Մրրիկ ասէ զայն, որ յետ պարզոյ եւ ջերին ժամանակի յանկարծակի երեւալ ի խստութենէ ամպոց եւ ի սաստկութենէ հողմոց։ Նաեւ ի պարզ եւ ի ջերին ժամանակի բազում ամպրոպք յառնեն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)

Ի նաւահանգիստս ջերինս եւ յանձմեռունս. (Բրս. հայեաց.։ 1)

θερμός calidus. Ջեր, ջերմ. ջերմին. տաք.


Ջերմ, ոյ

adj. fig. s.

warm;
serene, calm;
ardent, burning, fervid, fiery, passionate;
tender, affectionate;
heat, warmth;
hot viands;
— է, it is warm;
cf. Ջերմն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Ջեր։

NBHL (16)

Հաց ջերմ։ Ոչ ցուրտ ես, եւ ոչ ջերմ։ Ի ջերմն խշտեաց, եւ այլն։

Եւ քո ջերմ պատմուճան հանդարտեալ կայ ի վերայ երկրի. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 17։)

Մինչդեռ ջերմ ոգիքն ի ծոցոյն չեւ էին թափեալ. (Ագաթ.։)

Մինչդեռ ընդ ջերմ կաթամբ մօրն իցէ. (Կիւրղ. ել.։)

Ջերմ արտասուս։ Արտասուքջերմն ջերմն. (Ժմ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Հակառակք, որպէս ջուր՝ հրոյ, ցուրտ գոլով եւ գէջ՝ ջերմոյն եւ չորին. եւ երկիր՝ օդոյ, ցուրտ գոլով եւ չոր՝ ջերմոյն եւ գէջին. (Նիւս. բն.։)

Որք սրամտութեամբ ջերմ են, եւ շարժին. (Կլիմաք.։)

ՋԵՐՄ. գ. որպէս ջեր. ջերմութիւն.

Ի տապ խորշակի ջերմոցն արեգակնակէզ լինելով։ Խստագոյնս պահէին ի ջերմոջ աշխարհին. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։)

Ա՛յլ ժամանակ է ձմերանոյ, եւ ա՛յլ ջերմոյ. եւ ոչ ոք տեսանիցէ զնշանս ձմերանոյ, եւ ջերմի ակն ունիցի. (Մեկն. ղկ.։)

Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմ, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)

Թէպէտեւ բազում չարահոտութեամբ լի իցէ, սակայն իւրոց ջերմոցն եւ ոչ այնպէս պարտ է զնա ի ձեռաց թողուլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)

Եւ որպէս ջերմ կերակուր. ջերմիկ.

Եթէ առնես ջերմ, անհոմոքսեա՛ զայն. (Վրք. հց. ձ։)

Ոչ ի ջերմ ժամանակ, այլ մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)

θερμός calidus ζεστός, ζέων, -ον fervidus, fervens, ardens. Ջեռեալ. ջերեալ. ջերմին. եռացեալ. իրօք կամ նմանութեամբ. տաք, տաքուկ, թարմ. (լծ. արաբ. ճէրմ. պ. կէրմ. յն. թէրմօս ). ... եբր. խամ. (յորմէ համամ ).


Ջերմաբազմապատկիչ

s.

thermomultiplier.

· Calfa


Ջերմաբեր

s.

calorifero, hot-air stove.

· Calfa


Ջերմագոլ

s.

heat, warmth, caloric.

· Calfa

NBHL (1)

Որ զջերմագոլն արկեալ առ ի բոյսսն՝ քրտնացուցանէ. (Ագաթ.։)


Ջերմագոյն

adj. adv.

very hot;
impassioned, ardent, fervent;
warmly, eagerly, fervently, passionately.

· Calfa

NBHL (7)

Այսպիսի բաղանեօք մաքրիլ՝ քոյվոդ ջերմագոյն արեամբ. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)

Տեսանէր զնոսա ջերմագոյն յաստուածապաշտութիւնն. (Եղիշ. ՟Բ։)

Ասիցէ ոք արդեօք ի տօնասիրաց եւ ի ջերմագումից։ Ջերմագոյնն քան զայլսն ի սէրն քրիստոսի պետրոս։ Լուեալ ջերմագունին պետրոսի։ Պետրոս ջերմագոյն խոմարհութեամբն հրաժարէր զսպասաւորութիւն տեառն եւ աստծոյ եւ վարդապետի. (Ածաբ. ծն.։ Առ որս. ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։ Բրս. հց.։)

իբր Առաւել ջերմապէս.

Ջերմագոյն մարտնչին։ Աստուածք զոգւոցն գիւտք ջերմագոյն եւ՛ս գրեն. (Փարպ.։)

Եթէ ջերմագոյն՝ ոք ի միասն կամիցի նայել (այսինքն քննել զմիտս բանից) (Ոսկ.ես.։)

θερμότερος, θερμότατος calidior διάπυρος fervidissimus, fervidior, fervens, ardens. Առաւել կամ կարի ջերմ. եւ ջերմեռանդն.


Ջերմագութ

cf. Գորովագութ.

· Calfa

NBHL (6)

Կանանցջերմագութ եղելոց (առ զաւակս)։ Ջերմագութ հարամբ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։ Լաստ. ՟Ծ՟Է։)

Ջերմագութ սրտի։ Ջերմագութ գորովով։ Ջերմագութ սէրդ ձեր։ Ջերմագութ պաղատանօք։ Ըղձիւն իմն եւ ջերմագութ հայեցուածով. (Խոսր.։ Ոսկ. մելիտ.։ Մծբ. ՟Ծ՟Բ։ Պիտ.։)

Որպէս զքաջ եւ զարի մշակ՝ ջերմագութ սիրով խնամ տանել (հոգեւոր) անդաստանաց. (Կաղանկտ.։)

Պողոս ջերմագութ սիրովն, եւ հանապաղ խաչակցելովն՝ բերան քրիստոսի կոչեցաւ. (Պիտառ.։)

Շրջէր ի յերկիր եռանդնասէր եւ ջերմագութ սիրով. (Տաղ.։)

διεθερμένος ταῖς σπλάγχνοις valde incalescens visceribus. Ջերմն գթով. գորովագութ. աղէխորով. եւ գորովական. ջերմեռանդն. կաթոգին.


Ջերմադէտ

s.

thermoscope.

· Calfa


Ջերմադրունք

s.

Thermopolis.

· Calfa

NBHL (2)

Ջերմադրունք ի մէջ թեսսաղացւոցն եւ փովկիսոյ։ Ջերմաջուրք, եւ ջերմադրունք. (Նոննոս.։)

ըստ յն. թէրմոփիլէ. Θερμόπυλαι Thermopylae. Անուն տեղւոյ, ուր են մուտք ջերմկաց յունաստանի.


Ջերմախառն

adj.

hot.

· Calfa

NBHL (2)

Խառն ջերմութեամբ. ջերմ.

Ընդ քիթն եւ ընդ բերանն առ հասարակ գոլորշի ջերմախառն ելանէր. (Եղիշ. ՟Բ։)


Ջերմական, ի, աց

adj.

warm, ardent.

· Calfa

NBHL (3)

Ի ջերմականն գետի (կամ գետնի) ապառաժին բնակէր. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)

Որ ի ջերմական մտաց ոք հաւատայ։ Զջերմական սէրն այժմ ցո՛յց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17. 42։)

θερμός calidus, fervens. Ջերմային. ջերմին. ջերմ. եւ ջերմեռանդն.


Ջերմակաջուր

s.

hot water.

· Calfa

NBHL (1)

Հողմք յարակայացուցանեն զջերմակ շաղաւարսն. (Պիտառ.։)


Ջերմակիծ

adj.

burning, ardent;
— առնել, to burn, cf. Կիզում, cf. Տոչորեմ.

· Calfa

NBHL (3)

Զջերմակիծ շող (արեգական) ամպն յերկիր առաքելով. (Վեցօր. ՟Զ. եւ Շիր.։)

Մտանեն օդքն ահարովնեանքն (հրայինք) յանդունդս, եւ առնեն ջերմակիծ զաղբերս. (Պիտառ.։)

Լոյսն ցանկալի է յաչս մեր, այլ յորժամ կարի ջերմակիծն առնիցէ, վնասէ. (Ագաթ.։)


Ջերմակիծս

adv.

hotly, warmly.

· Calfa


Ջերմահոտ

adj.

warm.

· Calfa

NBHL (3)

ՋԵՐՄԱՀՈՎԻՏ կամ ՋԵՐՄԱՀՈՏ. Ունօզ զջերմ հովիտ, կամ զջերմային օդս եւ զգիրս.

Լեռնականաց, եւ ջերմահովիտ բարեխառն դաշտականաց. (Յհ. կթ.։)

Հաւասարելով զլեռնայինն եւ զջերմահոտն ի բարեխառն։ (Խոր. ՟Բ. 6.)


Ջերմաձայն

adj.

still small voiced, tenderly cooing.

· Calfa

NBHL (2)

Ունօղ զձայն ջերմ սիրոյ. տենչալի ձայնիւ. եւ կամ փափաքօղ հեշտալուր ձայնի.

Տատրակն ամուսնասէր երեւեալ՝ զջերմաձայն զքաղցրաձայն զլսելիս մարդկան լնու. (Ագաթ.։)


Ջերմաղբիւր

s.

thermo-electric.

· Calfa


Ջերմային

adj.

warm.

· Calfa

NBHL (6)

Հուր ջերմային, եւ ունի զօրութիւն անբան. (Պերիարմ.։)

Երկաթ արտաշիկացեալ ջերմային հրովն. (Զքր. կթ.։)

Օդք ջերմայինք։ Ի ջերմային տեղւոջ։ Զխոնաւայինն ի ջրոյ, եւ զջերմայինն ի հրոյ. (Խոր. ՟Գ. 8։ Բրսղ. մրկ.։ Լաստ. ընթերց.։)

Աղբիւրք ջերմայինք (ի ջերմուկս պռուսայի). տրա՛ զջերմային ջուրս ի փրկութիւն հաւատացելոց. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի.։)

Զսպիտակ պղպեղ եւ զսեաւ նմանս միմեանց ասեմք ըստ ջերմայնոյն։ Սեաւն առաւել ջերմային է. իսկ սպիտակն նուազ. (Սահմ. ՟Ծ։)

θερμαντικός calefactorius θερμός calidus. Ջերմական. ջերմին. ջերմ, եւ ջերմացուցիչ. տաք.


Ջերմայութիւն, ութեան

s.

fever.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր ջերմութիւն, կամ ջերմնոտութիւն.

Ո՛ հիւանդութիւն՝ ջերմայութե անձանց ողջացուցիչ. (Ճ. ՟Գ.։)


Ջերմանամ, ացայ

vn.

cf. Ջերանիմ.

· Calfa

NBHL (6)

Յորժամ ջերմանայ հոգի ուրուք հրով հոգւոյ սրբոյն, առ ոչինչ համարի այնուհետեւ զերկրաւորս, զփառս եւ զամօթ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)

Զոքանչ սիմովնի դնէր ջերմացեալ. (Մրկ. ՟Ա. 30։)

Ոմն ջերմանայ հանդերձ տապով. ոմն ջերմանայ միայն. ասեմիք ի վերայ ջերմացելոյ, եթէ ո՛րչափ վշտացաւ. (Բրս. հց.։)

Նորա մանուկն անդամալոյծ էր , եւ սորայս ջերմացեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)

πυρόομαι succendor. Զգենուլ զջերմութիւն. ջեռնուլ. վառիլ. տաքնալ.

ՋԵՐՄԱՆԱՄ. πυρέσσω, -ττω febricito, febri laboro. Տապանալ ջերմամբ. կրել զտենդ. ջերանիլ յախտս. ջերմատիլ. տենդիլ.


Definitions containing the research ջեր : 657 results

Բաղանիք, նեաց

s. pl. baths, bathhouse;
bathing place;
տաշտ բաղանեաց, bathing-tub;
վերարկու բաղանեաց, bathing-gown;
եղանակ բաղանեաց, bathing season;
սրահ, սենեակ բաղանեաց, bath-room;
ի բաղանիս մտանել, բաղանիս առնուլ, to bathe, to take a bath;
ի բաղանիս երթալ, to go to the baths;
գետոյ, ծովու —, river-baths, sea-baths;
— գոլորշւոյ, բժշկական —, vapour, medicated bath;
նստական —, hip bath;
ցուրտ, ջերմ ջրոյ —, cold, hot or warm baths.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, -եաց, -եօք (միայն անեղա-բար գործածուած) «բաղնիք, տաքտուն, հա-մամ. 2. ջերմուկ» Եզեկ. իդ. 40. Եւս. պտմ Խոր. Սեբ. 55. -անսովոր եզակի ձևը գտնում եմ գործածուած մի անգամ Վրք. և վկ. Բ. 356 բաղանի մի. միջին հյ. յգ. ձևն էր բաղանես-տան (հմմտ. Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 112 տր-պուած բաղանեստ այն, որ պէտք է կարդալ բաղանեստան յգ. հյց.)։ Այս բառից են բա-ղանապան Յայսմ. բաղանապետ Փիլ. Ճա-ռընտ. բաղանաւոր ԱԲ. բաղանէպան Ճա-ռընտ. առաջին երեքը ա յօդակապով, վերջի-նը՝ բաղանէպան (կարդա՛ բաղանեպան) ըստ օրինի ունի ե (ինչ. *գինիապան>գի-նեպան). ռամկական ձևեր են բաղնապան Գնձ. բաղնեպան Ոսկիփ. բաղնելուայ «բա-ղանիքից նոր դուրս եկած» Քուչ. 79 (չունի ԱԲ)։

NBHL (2)

Այսպիսի բաղանեօք մտքրիլ քոյովդ ջերմագոյն արեամբ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)

βαλανεῖον, λουτρόν balneum, θερμαί thermae Տեղի լուանալոյ զանձն՝ ջերմ ջրով. տե՛ս եւ ԼՈՒԱԼԻՔ, եւ ՋԵՐՄՈՒԿՔ. բաղնիք.


Եղջիւր, ջեր, ջերց, ջերաց

s. bot. fig.

horn;
huntsmans horn, French horn;
vessel or cup made of horn;
salient angle;
power, force;
glory, honour, praise;
* cupping-glass;
carob-bean;
retort;
— խողովակաւոր, tubulated -;
— ածել cf. Եղջերցեմ;
to puff one's self up with pride;
to threaten, to menace;
— ամբառնալ, բարձացուցանել զ—ս, համբառնալ ի բարձունս զ—ս, բարձրանալ եղջեր ամբարտաւանութեան, to lift up the horns, to become insolent, arrogant, proud, tyrannical;
to raise one's crest, to rebel;
փշրել զ—, խորտակել զ— ամբարտաւանութեան, to break the horns, to humble, to humiliate, to break down, to lower the pride;
— փրկութեան իմոյ, horn of my salvation;
reliance, support, strength, prop;
բարձր եղիցի — արդարոյ, the just small shall lift up his head;
the righteous shall be exalted.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(հնագոյն ձևն է ԵՂՋԵՒՐ), բ ջ. (-ջեր, -ջերէ, -ջերով, -ջերաւ, -ջերբ, -ջե-րաց, -ջերց, յետնաբար՝ -ջերիւ, -ջիւրիւ, -ջիւրով ևն) «կոտոշ, պոզ» ՍԳր. Փարպ.. «եղջիւրէ սրուակ, շիշ. 2. մի տեսակ ան-կիւնազարդ, 3. ուժ, զօրութիւն, յանձնապաս-տանութիւն (եբրայական ոճով). 4. այծեղջիւր պտուղը, տճկ. քէչի պույնուզի» ՍԳր., որիզ՝ եղջերու (մասնիկի համար հմմտ. մեղու. կազ-մութեան համար հմմտ. լտ. cervos, հպրուս. cagingis, հբգ. hiruz, գերմ. hirsch ոռռն» բոլոր նշանակում են «եղջերու». ռաւր ստռ. գաբանօրէն «եղջիւրաւոր», համեմատ այն սովորութեան, որով վայրենիները իրենց ա-նառուննեռին բուն անունով չէին կոչում. տռե՛ս MSL, 18, 262) «արու եղն» ՍԳր., եղջե-րաւոր Դան. ը. 6, եղջերեայ ՍԳր., եղջերիկ «պնդերես, եղջիւրի պէս պինդ երեսով» Եզեկ բ. 4, «մի տեսակ օձ» Նչ. եզեկ., եղջերուա-քաղ «քիմեռ, chimaera, եղջերուից և քաղ (այծ) անասունից կազմուած խառնուրդ» Սահմ., եղջերցել «խեթկել, հարու տալ» Փիլ, այլաբ., միեղջերու ՍԳր., բոլորն էլ կազ-մուած են եղջեր-բունով. իսկ եղջիւր ձևը ե-րևան է գալիս միայն բառավերջում. ինչ. մահիկեղջիւր Վեցօր. Շիր. 51, 53, ոնգեղջիւր խոր. աշխ. Վանակ. հց., այծեղջիւր Շիր Փիլ. ել., միեղջիւր Լմբ. պտրգ. բայց լետին հեղինակները շատ անգամ բարդութեանց առաջին մասումն էլ դնում են. ինչ. եղջիւրա-ար, եղջիւրաբոյս, եղջիւրահանդիպեալ ևն որոնք խորթ ձևեր են ոսկեդարեան ճաշակի համար։ Պարզ ձեռագրական սխալ է եղջենի փխ. եղջերենի Եղիշ. երէց, որ յիշում են ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ,

Klaproth, Asia polygl. 102 վօթյ. č̌ur, սիրյ. և պերմ. sior, մորդվին. sju-ra և պրս. suru հոմանիշների հետ. Տէրվ. Մասիս, 1881, մայ" 5 բաժանե-լով եղ+ջերու, առաջին մասը համեմա-տում է յն. ἐλαφος «եղջերու» բառի հետ։ Հիւնք. աղբիւր բառից։ Osthof։ Etym. Parerga, 1, 278 և 293 ենթադրում է հնխ. el «եղջիւր» բառը, որից հանում է հայ. եղ-ունգն, եղ-ջիւր, հիսլ. il «ներ-բանը», մբգ. ele, el «ձեռքի կամ ոտքի կոշտ» ևն։ Scheftelovitz, BВ, 29 (1905), 17 -իւր մասնիկով *եղջ արմա-տից, որ դնում է հնխ. roghi ձևից. հմ-մտ. հպրուս. ragis, լիթ. rāgas, հսլ. гogü «եղջիւր»։-Մառ, Cpen. nepen виж. 26 կազմուած եղն=ռուս. олeнь և լտ. -ջերու=լտ. červus «եղջերու» բա-ռերից։

NBHL (18)

Ուստի ԵՂՋԻՒՐ ԱԾԵԼ՝ է Յոխորտալ խրոխտալ իբր եղջերցելով, պատրաստիլ ոգորիլ. մեծաբանել, եւ այլն.

Խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սեբեկայ զեղջերաց. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 13։)

Եղջեւրք միեղջերոյ եղջեւրք նորա. (Օրին. ՟Լ՟Գ. 17։)

Եղջերովք ձերովք խեթկէին զամենայն անաւագն. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։)

Պատարագելի կենդանիքն յինքնեանց իսկ ունին զեղջերցն բոյսք. (Փիլ. ել.։)

Հարեալ կովուն՝ եղջերբն. (Փարպ.։)

Ջախջախեալ եղջերիւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)

ԵՂՋԻՒՐ ԻՒՂՈՅ. Եղջերեայ աման իւղոյ.

Եղջերբ իւղոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Որ ոք յեղջերուէ իւղոյն ոչ առնիցէ ողորմութիւն, նա եւ ո՛չ ի բիւրոց տաղանդաց առնիցէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)

ԵՂՋԻՒՐ ՍԵՂԱՆՈՅ. Անկիւն, զարդ անկեան եղջերաձեւ. (որպէս եւ Եղջիւր զօրու յաջ եւ յահեակ՝ Թեւ ասի ի մեզ)

Դիցէ քահանայն յարենէ զուարակին ի վերայ եղջերաց սեղանոյ խնկոցն. (Ղեւտ. ՟Դ. 7։)

Բուռն եհար զեղջերաց սեղանոյն ... Ունի զեղջերաց սեղանոյն. (՟Գ. Թագ. ՟Ա. 50։)

Ոչ ետուն բարձրանալ եղջերն ամբարտաւանութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 48։)

Ցանկայր լնուլ զորովայն իւր յեղջերէն, զոր խոզքն ուտէին. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 16։)

Գոնէ պարտ էր ունել զբնակաւոր կերակուր առաքինութեան, զոր զեղջերբն եցոյց. (Իգն.։)

ԵՂՋԻՒՐ կամ ԵՂՋԵՒՐ (որ նոյնպէս հնչի). κέρας cornu Զէն եւ զարդ գլխոյ ոմանց ի չորքոտանեաց՝ մանաւանդ եղին կամ եղջերուաց, արջառոց, խոյոց, ոսկրուտ պինդ քան զկճղակ. կոտոշ. .... ար. եբր. քէրն, քէրզ. պ. քէրանիա, սիւրու, սուր. (յորմէ սուռնա, զուռնա)։

ԵՂՋԻՒՐ. κεράτιον siliqua Պտուղ եղջերենւոյ՝ ի ձեւ եղջեր այծից, ընտանի եւ վայրենի.


Տաք, ից

adj.

warm, hot;
cf. Ջերմ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ջերմ» Խոր. գ. 37 (Շամփուրն.. տաք էր իբրև զհուր). էլ. արիստ. էջ 137. Վրք. հց. Վստկ. Վրդն. առակ. Յայսմ. որից տաքացուցիչ Խոսր. տաքիլ «տաքանալ» Պիտ. տաքութիւն Ոսկ. յհ. ա. 21. Մխ. բժշ. տա-քումն Պիտ. 464. տաքդեղ «պղպեղ» Առաք. լծ. սահմ. 468. Զքր. սարկ. Բ. 133 (Ջպղպեղ, որ է տաքդեղ). Բառ. երեմ. 272 (կազմուած է ճիշտ ինչ. գւռ. թրք. isotə «պղպեղ», այն է is «տաք» + ot «խոտ»)։

յն. δάϰρν «արցունք» բառից։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 362 պրս. [arabic word] daγ «այրել» բառից. (որ է դաղ «խարան»)։ Պատահական նմանութիւն ունին եգիպտ. tka «բոց», բանտու tete, վոլոֆ. taka-taka «բոց», ճապոն. [other alphabet] taku «վառել, տաքացնել», [other alphabet] 7 atataka «տաք, ջերմ»։


Արտասուք, սուաց

s. pl. tears, lamentation;
յարտասուս, հարկանել, լուծանել, to melt in tears;
արտասուօք, with tears;
ջերմ արտասուս իջուցանել, լալ ջերմ արտասուօք, to cry bitterly;
աչք յարտասուս, with tears in the eyes;
արտասուօքս թանալ ոռոգել, to water with tears;
— հոսէին յաչաց նորա, the tears ran from his eyes;
սրբել զարտասուս յաչաց, to dry one's tears.

· Calfa

NBHL (1)

δάκρυ, δάκρυον lacryma Շիթք աղի եւ ջերմ ջրոյ ցօղեալ յաչաց՝ ի նշանակ սգոյ, առ ճնշելոյ սրտին ի ցաւոց, է՛ զի եւ յուրախութենէ. արցունք.


Ախտ, ից

s.

illness, disease, indisposition;
affection, passion;
vice, bad habit;
menses;
seed of man;
— ցաւոց՝ դառնութեան, calamity, plague, disaster, any thing troublesome;
— արտասուաց, tears;
— քնոյ, sleep;
— մահու՝ մահացու, mortal malady;
զ—ս մահու ջերանիլ, to be seriously, mortally ill;
— մարդահաճութեան, adulation, flattery;
ապաս ունել ախտի, մեծարել զախտ, to give one's self up to vice, pleasure.

· Calfa

NBHL (1)

Զամենայն զախտն՝ զոր ածի ի վերայ եգիպտացւոցն։ Հիւանդացեալ՝ անկցի ախտիւ։ Ախտիւ որովայնի հիշեսցիս։ Զախտս մահու ջերանէր։ Բժշկէր զամենայն ախտս։ Բժշկեաց զբազում հիւանդս ի պէսպէս ախտից. եւ այլն։


Բարակ, աց

adj.

subtile;
— ցաւ, ջերմ, phthisis;
cf. Նուրբ;
brach (sporting dog);
nitre;
cf. Բորակ.

· Calfa

NBHL (1)

Այն ազդ ջերմն՝ հալ եւ մաշ ... ոմանք սեղմ ասեն, եւ հայք բարակ ասեն։ Մարմինն նօսրանայ եւ բարկնայ, եւ օր ըստ օրէ վատուժի եւ նիհարանայ, վասն այդր պատճառանացդ անուանեցին բարակ զայս ջերմս. (Մխ. բժիշկ.) որպէս եւ Ի գիրս մոլ.։


Եղջիւրիկ

cf. Եղջերիկ.

· Calfa

NBHL (1)

cf. եղջերիկ։


Միջօրեայ, էի, ից

s. adj.

noon, noon-tide, midday;
the south;
meridian;
southern, meridional;
half, semi;
— ջերմն, intermittent fever.

· Calfa

NBHL (3)

Կոչէ միջօրեայ հողմն զջերմն։ Որք լուսաւոր միջօրէիւն այնուիկ հողմով շնչեալք. (Նիւս. երգ.։)

Եւ այս բաւական է ստածումն միջօրեայ ջերմանն). (Մխ. բժիշկ.։)

ՄԻՋՕՐԵԱՅ (ջերմն). ἁμφημερικός quotidianus. Տենդ օր ընդ մէջ.


Միօրեայ, րէից

adj. adv.

of a day, ephemeral, lasting only a day;
a day only;
— ջերմն, ephemera, ephemeral fever;
— ճանճ, ephemera, ephemeral fly;
— ճճի, ephemeron-worm;
— գեղ, fleeting beauty.

· Calfa

NBHL (1)

Էփիմեռոս, հիւմմայի եաւմիայ, որ թարգմանի միօրեայ ջերմ. իբր օր օր ըստ օրեայ. (Մխ. բժիշկ.։)


Ուղէշ, աց, ից

s.

branch, bough;
shoot, slip;
—ք եղջերուաց, tiers of the horns of deer;
յապաւել զ—ս, to prune, to lop, to trim off the superfluous branches.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենեքին զնմանէ կախեալ լինին իբրեւ զծառոցն ուղէշքն ի նմանէ ի դուրս բուսեալք։ Աթոռ նորա էր ընդ հովանեաւ, զոր ի դդմենւոյն ուղէշքն պատէին։ Եղջերուացն եղջիւրք՝ առատագոյն ուղէշք այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս. (Փիլ.։)


Հրատապ

adj.

ardent, burning;
— ջերմն, cf. Հրաջերմն.

· Calfa

NBHL (1)

Բժշկեա՛ զհրատապ ջերմնական տոչորումն սրտիս։ Հրատապ ջերմութեան սրտին. Նար. ՟Ե։ Լմբ. պտրգ.։


Հինգօրեայ

adj. s.

of five days;
thursday, the fifth day;
— ջերմն, quintan, five-day fever.

· Calfa

NBHL (1)

Հինգօրեայ ջերմ. (Մխ. բժիշկ. ՟Խ՟Ե։)


Լուալի, լւոյ, լեաց

s.

bath;
wash-house;
scullery;
privy, watercloset, close-stool;
slop-pail;
ջուր —լեաց, suds, slop sink, drain;
ջերմ —ք, thermal baths, hot baths.

· Calfa

NBHL (2)

Գետոց եւ աղբերաց առատ եւ միշտ հոսմունք ... եւ ջերմ լուալեացն զպէտսն անտի մեզ շնորհեն. (Առ որս. ՟Է։)

ԼՈՒԱԼԻ ԼՈՒԱԼԻՔ. λουτρόν lavacrum, lavatorium տեղի լուանալոյ կամ լոգանալոյ. լուանալիք. աւազան. բաղնիք. ջերմուկք. լուացարան. բաղնիք.


Ջեռանիմ, ռայ

vn.

cf. Ջեռնում, cf. Ջերանիմ;
— ախտիւ, to be afflicted with disease, to fall sick, ill.

· Calfa

NBHL (1)

cf. Ջեռնում, եւ ջերանիմ։


Տագնապիմ, եցայ

vn.

to be grieved, distressed, disturbed, embarrassed, to be torn with anguish, to be in great pain;
to have an urgent and pressing necessity, to be in despair;
to be hurried, in haste;
տագնապէր ջերմամբ մեծաւ, he had been seized with a violent fever.

· Calfa

NBHL (1)

Տագնապէեւր ջերմամբ մեծաւ։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Զի էր սիրտ նորա տագնապեալ վասն տապանակին աստուծոյ։ Յայնժամ տագնապեցան դատաւորք։ Տագնապեցաւ այր բենիամինի։ Տագնապեցաւ ի միջոյ չարեաց (այսինքն աճապարեալ ել)։ Յերեսաց նորա տագնապեցայց.եւ այլն։


Ստեղն, ղան, ղին, ղունք

s. anat. gr. mus. bot.

branch, bough, shoot;
stalk, stem, trunk;
focil;
dactyle;
key, stop;
cf. Ստեղի;
umbel;
— ծխոյ, pillar of smoke;
ստեղունք աշտանակաց, branches of a candelabrum;
ստեղունք եղջերուաց, antlers or branches of stags' horns;
ստեղունք դաշնակի, keys, key-board, finger-board of a piano-forte;
— արձակել, to branch out, to ramify.

· Calfa

NBHL (1)

Ուղէշք (եղջերաց եղջերուաց) այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս։ Կաղնահասունս կոչեն զայնս՝ որ ի վերայ ստեղինն հասանեն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)


Վարդապաքաղ

cf. Եղջերուաքաղ.

· Calfa

NBHL (1)

ՎԱՐԴԱՊԱՔԱՂ կամ ՎԱՐԴԱՊԱՅՆ ՔԱՂՔ. χίμαιρα chimaera. Եղջերուաքաղ.


Խեթկեմ, եցի

va.

to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.

· Calfa

NBHL (3)

Եղջիւր միեղջերուի եղջիւրք նորա, խեթեկեսց նոքոք զազգս։ Եղջերօք ձերովք խեթկէիք զանազագն։ Եղջիւրս երկաթիս ... սոքօք խեթկեսցես զասորիս. (Օր. ՟Լ՟Գ. 17։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 11։)

Զեղջերացն պահպանողականութիւնն ... եւ խեթելով զհակառակօղսն. (Շ. հրեշտ.։)

κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.


Ցաւ, ոց

s. fig. adv.

pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Բժիշկք՝ որ երակօքն իմանան զցաւս։ Գալ եւ բժշկել զնա ի ցաւոցն։ Եւ ինքն զմահու ցաւ ջերանի. (Յճխ. ՟Ե։ Խոր. ՟Բ. 29։ Լաստ. ՟Դ։)


Արտախոյր, խուրի

s.

tiara, mitre, diadem.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«թագաւորական թագ». մէկ անգամ Ագաթ. «Զթագաւորս շքեղացուցա-նեն ի նմանութիւն արտախոյրն պսակի ի վեր-ջաւորն փողփողելոյ»։ Նմանութեամբ՝ «Լու-սընթագ կամ Երևակ մոլորակը». «Զհինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին, որոնց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու, ծկրաւորի (կամ ծկաւորի), փառազնոտի (կամ փարանձոտի), արտախոյր (արտախուր կամ արտախուրի). Ստեղծեալ արտախուրն ի չորրորդում արարչութեանն» Զքր. կթ. ի շարչ. Տօմար.։ Այս բառից են ծագում արտա-խուրել «թագով պսակել», արտախուրիլ «թագով պսակուիլ» Յհ. կթ. արտախուրակել մէկ անգամ գործածում է Արամ մատենա-գիր ժ դարի, տե՛ս Հայկականք Միաբանի, Վղրշպտ. 1894, էջ 42). արտախուրակ «ծած-կոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17. Թիւք գ. 26, դ. 25, «խոյրի կամ թագի արտաքին զար-դերը, ինչպէս նաև եկեղեցական զգեստաւո-րութեան մէջ եպիսկոպոսական թագի այն զարդերը՝ որոնք թագի ետևի եզերքից կա-խուելով՝ անցնում են վակասի տակից և հանգչում շուրջառի թիկունքի վրայ» Ագաթ. (առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել և դնել նոցա արտախուրակս). Լմբ. ժբ մարգ. էջ 194 (Զաք. զ. 13)։-Արտախուրակ բառը բռոծածուած է նաև Դան. Գ. 21 հատուածում. «Կապեցան պատմուճանօք և վարտեօք, ար-տախուրակօք և զանկապանօք իւրեանց»։ Չորս խնդրական բառերի դէմ եբրայեցին ունի [hebrew word] ზზε [hebrew word] , որ Եօթանասնից ժամանակից ի վեր զանազան ձևերով հասկացուած է. յոյն օրինակը ունի՝ ἔχοντες τά ὸποδήματα αύτῶν ϰαὶ τας τίάρας ἀντων ἐπὶ τφν ϰεεαλω» ἀννῶν σῦν τω ἰματισμὸ ἀντων. Վուլգատան անե Cum braccis suis et tiars et calce-amentis et vestibus*. բողոթականների անգ-լերէն պաշտօնական հրատարակութիւնը՝ tn their coats, their hosen, and their hats and their other garments. բողոքականնե-րի իտալական թարգմանութիւնը՝ con le lor giubbe, le lor calze, le lor tiare e tut-t︎ ︎ lor vestimenti. բողոքականների պարս-կերէն թարգմանութիւնը՝ [arabic word] ︎ ❇ [arabic word] ︎︎ [arabic word] չ։ Այս բոլորի մէջ էլ արտախուրակ բառի դեմ գալիս ե čtiara, թագ, գլխարկ, իմամա, փաթթոց»։ Սակայն նորագոյն քննութիւնները ցոյց են տալիս, որ եբրայական բնագրի համապա-տասխան բառը ո՛չ թէ «գլխարկ», այլ «մի տեսակ հագուստ» է նշանակում։ Այսպէս Gesenius-ի եբրայերէն-արամերէն բառա-րանը յիշեալ բառերը մեկնում է «ներքնա-վարտիք, ներքնազգեստ, վերարկու, զգեստ» (Hosen, Unterkleid, Mantel, Kleid). եբրա-յականբնագրի Kautzsch-ի թարգմանութիւնն ունի՝ Untergewándern, Röcken, Mánteln und (sonstigen) Kleiden (տպ. Freiburg 1890). բողոքականների հայ աշխարհաբար թարգմանութիւնը(տպ. Պօլիս 1884) «Անդրա-վարտիքներովը, բաճկոններովը, վերարկու-ներովը ու (ամէն) հանդերձներովը». նոյնի արևելահայ թարգմանութիւնը (տպ. Պօլիս 1906) «իրանց անդրավարտիքներովը, պատ-մաճաններովը և վերարկուներովը և միւս հանդերձներովը». բողոքականների արա-բերէն թարգմանութիւնը ունի նմանապես [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] Արդ՝ հալ թարգմանիչները ի՞նչ են հասկա-ցել այս արտախուրակ բառով։ Յոյն օ-րինակի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ ինչպէս այլուր, նոյնպէս և այստեղ արտախուրակ նշանակում է «թագ, գոլ-խարկ»։ Բայց Միաբան (Հայկականք, Վա-ղարշապատ 1894, էջ 42-49) ենթադրում է թէ արտախուրակ այստեղ նշանակում է «վարտիքի վրայից հագնելու զգեստ՝ որ ա-ռաջից բարձերը և յետևից զիստերն էր ծած-կում»։ Իբրև ապացոյց բերում է նախ՝ եբրա-յական բնագրի համեմատութիւնը, երկրորդ՝ այն հանգամանքը՝ որ վերի հատուածում արտախուրակ բառը դրուած է վարտիքի և զանկապանների միջև և հետևաբար գլխի հետ գործ չունի. երրորդ՝ միջին դարի հայ մեկնիչների ակնարկները։ Սրանցից Արամ մատենագիր ժ դարու՝ Դանիէլի այս հա-տուածի ակնարկութեամբ գրում է. «Զի մեր-կանդամ ո՛չ է արկեալ ի հուրն, այլ պատ-մուճան հաւատոյն ընդ իւր է և վարտեօք ա-պաշխարութեան զառականս մեղացն ծած-կեալ է. և զբարձս սրբութեանն արտախու-րեալ»։ Վարդան, Մեկն. Դան. դ. էջ 252՝ «Կա-պեցան վարտեօք և բարձիցն հանդերձիւքն»։ Արտախուրակ այս նշանակութեամբ գործա-ծում է նաև Սեբ. էջ 63 «Առաքէ նմա ոսկի և հանդերձս թագաւորականս արտախուրակս ոսկեզօծս և զանգապանակ ակամբք և մար-գարտովք կարգեալ»։-Այս բոլորը սակայն ըստ մեզ ոչինչ չեն ապացուցանում. մեր նախնիք եբրայեցերէնի անտեղեակ էին և Ս. Գիրքը յունարէնից են թարգմանել, ուստի ամենևին նշանակութիւն չունի այն հանգա-մանքը թէ եբրայական բառը բուն ի՛նչ է նը-շանակում. մանաւանդ որ հները միշտ «թագ» ևն հասկացել և միայն շատ նոր ժամանակ-ներում պարզուել է բառիս իմաստը։ Երկ-րորդ՝ մեր ուշ ժամանակի մատենագիրները թէև կարող էին եբրայերէնի տարբեր նշա-նակութիւնը սովորած լինել, բայց վերոյի-շեալ արտախուրակը միշտ «թագ» են հասևա-ցել։ Այսպէս՝ Արամ մատենագրի արտախու-րակելը նշանակում է պարզապէս «ծածկել». հմմտ. արտախուրակ «ծածկոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17, Թուոց գ. 26, դ. 25. -յատ-կապէս Վարդան Դանիէլի մեկնութեան շա-րունակութեան մեջ ասում է. «Կապեցան վար-տեօք՝ բարձիցն հանդերձիւք, արտախուրա-կօք, խո՛յր ասեն ունել ի գլուխն, թագն՝ նշան պատուոյ»։ Վերջապէս բնաւ պէտք չկայ Սե-իսկ թագաւորներին անյարմար է.-Պատկա-նեան նոյն բառը հասկանում է «գլխի ապա-րօշ, чалма»։

NBHL (1)

Զհինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին. որոց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու (կամ եղջիւրի), ծկրաւորի, փառազնոտի, արտախուր (կամ արտախոյր, կամ արտախուրի)։ Ստեղծեալ արտախուրն ի չորրորդում արարչութեանն. (Զքր. կթ. ի չարչարանս։ Տօմար.։)


Բոյլ, բուլից

s. ast.

company, body, assembly;
—ք, Pleiades.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «խումբ (մարդոց, երէների, եղջերուների, եղնիկների և ցուլերի համար գործածուած)» Փարպ. Պիտ. Նար. Վրք. սեղբ. 297. բոյլք «բազմաստեղք, pleiade» մհյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 653բ (առանց վկայութեան ՆՀԲ և ՋԲ). որից բազմաբոյլ Նար.։

NBHL (1)

Զբոյլս վայրենի էրէոց։ Զհետ բուլից եղջերուացն եւ եղանց ձիարձակ եղեալ. (Փարպ.։)


Գաղջ, ից

adj.

tepid, lukewarm.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Այվազովսքի, Յղ. հնչման 15՝ նոյն ընդ հյ. եղկ, տճ. ըլըզ, ըլըճագ «գաղջ»։ Տէրվ. Altarm. 24 զաղջ<*զաջղ. իբրև գէջ բառից՝ ղ մասնիկով. էջ 84 համե-մատում է յն. ϰλιαρός «գաղջ, տաք» բառի հետ, իսկ Նախալ. 80 ջեռնուլ, sերմ, պրս. garm, զնդ. ghar ևն բառե-րի հետ՝ հնխ. ghar արմատից. գաղջ բառի «ջ տառն եթե կրճատ կրկնու-թեամբ մը չի մեկնուիր, մասնիկ մը միայն ըմրռնուելու է, ինչպէս մեջ= mzdium բառին մէջ»։ Հիւնք. լտ. cal-dor «ջերմութիւն» բառից։

NBHL (2)

Գաղջ ես, եւ ոչ ջերմ, եւ ոչ ցուրտ. (Յայտ. ՟Գ. 16։)

χλιαρός, ἁλεεινός tepidus Եղկ. թոյլ ջերմութեամբ. անեռանդն. գաղճ. ըլոգ, իլհ, ըլոճագ.


Գոլ, ի

s.

heat.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«տաքութիւն» Ոսկ. ես. «տօթ ժամա-նաև բարձրացած շոգի» Գնձ., որից՝ «ուա-խառն «տօթագին և միգամած» Եփր. դտ. 335. Վկ. արև. էջ 59. Գէ. ես. Ճառընտ., գո-լանալ «տաքանալ» Ոսկ. ես., գոլոշի կամ գո-լորշի (մասնիկի համար հմմտ. բոլորշի, լայնշի) Սիր. իբ. 30. լը. 29. Եզն. Եղիշ. Փիլ. որ և գոլոշիկ Տաթև. հարց. 208, գոլոշանալ Բրս. արբեց., ջերմագոլ Ագաթ., գոլաւոր «տաք» Շիր. 66։

Ուղիղ մեկնեց Bugge, BВ, 3, 121 (տե՛ս Pokorny, 1, 298, 302, 306)։ = Շէֆթէլովից, KZ, 53(1925), 257 և 269 դնում ալբան. vale, «տաքութիւն», մբգ. walm «տաքութիւն», հֆրիզ. wal-la «եփել», սանս. ulkā, ülmukam «հըր-դեհ» բառերի հետ, որոնք Pokorny դնում է ուրիշ արմատի տակ։ Oanini, Et. etym. 4 կիմր. gal «պայ-ծառ», իռլ. gal «տաքութիւն» բառերի հևտ։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ. 6 ծա-դամով նոյն է գնում ջեր բառի հետ։

Նոյն, Նախալ. 80 ջեր, գաղջ, սանս. ghar, զնդ. garəma, պրս. garm «տաք» բառերի հետ հնխ. ghar արմատիզ։ Հիւնք. լտ. calor «տաքութիւն»։ Schef-telovitz, BВ, 29, 43 յն. αλέα «շոգ», գոթ. wulan «տաքանալ», հբգ. walm «տաքութիւն», սանս. ulka «կրակ, հր-րային օդերևոյթ» բառերի հետ, որոնց վրայ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 28 աւելացնում է սանս. ulmuka «խա-րոյկ»։ Այս բառերը Walde, 857 և 853. Boisacq, 41 դնում են տարբեր ար-մատների տակ, ուստի և անյարմար է միացնել հայերէնի հետ։

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. ❇ kel «տաքութիւն, ջուրի առաջակ», kal «տաք, ջերմ», kel cuin «ժայթքել, զեղուլ», ❇ keli «արուի տենչա-ցող կին, էրկան փափագող այրի կին, ջերեալ ևով», [arabic word] kelin «եռալ»։

NBHL (1)

Շող եւ տապ. շոգի եւ մռայլ ի տօթի։ Գանձ.։ Կամ Ջերմութիւն. ջեր.


Խազ, ից

adj.

s. mus. note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. թրք. qezmaq «ջերանիլ», ա-րաբ. խուսլէր, խրասլ, խույ «մոլութիւն, ունակութիւն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 128։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kazda, թրք. kəzgən «ջեր-ել»։

NBHL (1)

Ձիք մատակախազք եղեն, ոչ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանծք, որ է սովորք. (Մխ. երեմ.) (լծ. եւ թ. գըզմագ, ջերանիլ. ար. խուսլէր, խըսալ, իբր խո՛ւյ. անբարի սովորութիւն)։


Հրոտից

s.

the twelfth month of the ancient Armenian calendar.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հներից Վանակ. տարեմտ. և Տաթև. հարց. 201 ստուգաբանում են «հրոտիցն ըստ դրութեանն է, զի հուր է ոտիցն, որ այրէ ի ներքուստ ի վեր ջերմութիւն արեգականն»։ Իսկ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նելով այս բառը՝ գրում է. «Հրոտից զխորհրդակցութիւն և զկատառումն ժա-մանաևաոն ասէ. մանաւանդ զգալուստ հոգւոյն և զերկրորդն ահագին փառօք ըստ Դանիէլի»։ (Բայց չի հասկացւում թէ ո՛ր բառից է ուզում հանել)։-Bros-set JAs. 1832, 530 և Dulaurier, Chron. arm. էջ 12 դնում են հուր բառիզ։ Ու-ղիղ մեկնեց նախ Lag. Gesam. Abhd. էջ 163՝ համեմատելով պրս. fordigān, յն. შουρδιγαν, բայց և եբր. [hebrew word] Փուրիմ (տօնը)։ Ուղիղ են նաև Պատ-կան. O назван. древн. aрм. мгсяцевъ, էջ 37 և Տէրվ. Նախալ. 94։ Ալիշան, Հին հաւ. 142 պրս. փրաւորտ, յն. Հերոյիդ, հնդ. Րուտրա, գերմ. Hrodr. ֆրանս. Ruth դիցանունների հետ։ Հիւնք. պրս. արուտ «անուն 25η աւուր արեգաևնա-յին ամսոյ Պարսից»։

NBHL (1)

Հրոտիցն ըստ դրութեանն է. զի հուր է ոտիցն (որպէս յուլիս), որ այրէ ի ներքուստ ի վեր ջերմութիւն արեգականն. (Վանակ. տարեմտ.։)


Յամոյր, մուրաց

s.

wild goat;
antelope.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Ասոր. [syriac word] yaxmūrā, որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] yaxmū̄r (երկուսն էլ գոր-ծածուած Օր. ժդ. 5, ճիշտ հայերէն բառի դէմ) և արաբ. [arabic word] уahmūr «այծքաղների (antilope) ցեղից կարմրագոյն մի անասուն կամ ցիռ» (կայ նաև արաբ. [arabic word] yāmu' «արու եղջերու» կամ «մի տեսակ քարայծ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 753 և Բ. 158)։ Բա-ռը բնիկ սեմական է և ծագում է hmր «կար-միր» արմատից (Gesenius17 242, 298)։-Հիւբշ. 31։։

NBHL (2)

Զեղջերու եւ զայծեամն ... զայծքաղ, եւ զյամոյր. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 5։ եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)

պ. եամուր, եէմուր. τραγέλαφος hircocervus, capra corvina. Ազգ այծեման. այծ վայրենի, նման եղին՝ սուր եղջերօք. վիթն. վթիկ.


Հալիք

s.

black, white or red-heart-cherry.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մի տեսակ անծանօթ բոյս է» Գա-ղիան։ ՆՀԲ մեկնում է «կեռաս, յն. «ϰερασιον, ւռ. cerasum». աւելացնելով նաև թէ ուրիշ-ները կարդում են և մեկնում «xεράτιον ատուղ եղջերենւոյ և հյ. հոյն»։ ՀԲուս. § 1592 ըստ Ռոշքեանի դնում է «լտ. ceratia, որ կը կոչուի նաև halenia և է խոտ լուծո. ղական», իսկ § 1593 յաւել. «սին պտո՞ւղը»։ Քաջունի Գ. 133 դնում է հալիք «bigarreau, մի տեսակ պինդ կեռաս, լտ. prunus avi-սm», հալիք վայրի «mahaleb», հալիք «խոտ որ մի տերև ունի. արմատն է վարակոտ և մեծ. ի կերակուրս դեղ է փորալուծից. լտ-ceratia»։

NBHL (1)

Կեռաս. κεράσιον cerasum քէրազ յն. քէրա՛սիօն։ Գաղիան. (ուր ոմանք ընթեռնուն ի յն. κεράτιον , որ է պտուղ եղջերենւոյ. ... եւ հյ. հոյն. ոչ ի դէպ։)


Սաբեկ, այ

s. fig.

thicket;
pardon.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. (սեռ.-այ). անյայտ նշանակու-թեամբ գործածուած է մէկ անգամ Ծն. իբ. 13. «եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն». այստեղից անցել է նաև Բուզ. 93, Եփր. երաշտ. 203-204, 209, Շար.։

NBHL (1)

Եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 13։)


Ջասմ

s. adj.

chimera;
chimerical.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«եղջերուաքաղ, ուրուական». մէկ անգամ ունի Անան. եկեղ. «Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս... հեթանոսական դի-ցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն»։ Լնստոյգ բառ։

NBHL (1)

Նոյն ընդ արաբ. ճէսմ, ճիւսմ. իբր Եղջերուաքաղ անդոյ. ուրուական. իսմի վար՝ ճիսմի եօգ.


Ջուր, ջրոյ, ով՝ ջուրբ, ջրոց՝ ջուրց

s. adj.

water;
juice;
liquid, watery;
օրհնեալ —, holy water;
չած ջրոյ, water-god;
անոյշ, ըմպելի, պաղ or ղով, գաղջ, տաք, եռացեալ, հանքային, ծծմբային, աղային —, good or portable, drinkable, cold or fresh, tepid, hot, boiling, thermal, sulphurous, saline water;
— մսոյ, broth, cf. Արգանակ;
գաւաթ մի, դոյլ մի —, a glass, a bucket or pail of water;
դոյլ մի լի —, a pailful of water;
ըստ — եւ ըստ ցամաք, by sea & land;
տեղատութիւն եւ մակընթացութիւն ջուրց, tide, flux reflux, & reflux, ebb & flow;
երթալ զջրոյ, to go to fetch water;
— հանել, to draw water;
— ըմպել, to drink water;
— հեղուլ, թափել, առնել —, to make water, to piss, to urine;
— տալ, to water, to sprinkle;
to water, to give to drink to;
եռացուցանել զ—, to warm, to boil water;
— արկանել ձեռաց ուրուք, to pour water on a person's hands;
լաւ է — հորի քան զգինի յոռի, pure water is better than bad wine;
cf. Թակարդ, cf. Ըմպեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

զօրաւորը՝ Մազդեզեան պաշտամանց». պրս. շուր «լուացում», ճուլ «գետ». ճիւր «թամբ», թրք. չայ, չաղաթ. սալ «գետ, ջուր»։ Patrubány SA 1, 175 հնխ. k'suros «հոսուն» ձևից. հմմտ. սանս. kšar, զնդ. γžar «հոսիլ»։-Յե. շում են Հիւբշ. IF Anz. 10, 49 և Boi-sacq 1026։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 334 սանս. udan։ Ա. Գ., Բիւր. 1ՉՈՈ. 475 պրս. ❇ ❇ǰurab «ջուր», Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 168 փարսի զուր, որ է զնդ. զաօթրա «օրհնեալ ջուր»։ Meillet, Esquisse 29 լիթ. jures, հպրուս. juryaiy «ծով» բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 297 սանս. jūri «թուք», զնդ. zu «հոսիլ»։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 115 մերժում է Meillet-ի լիթ. և հպրուս. ձևերը, որովհետև սրանք կցւում են սանս. vār «ջուր», յն. ούρον, լտ. urina «մէզ» բառերի հետ. և էջ 151 մեկնում է -ուր մասնիկով (իբր յն. -ωρ. ինչ. ὸδωρ, νϰτωρ) ջ արմատից<հնխ-dhլ-հմմտ. սանս. dadhi «մածուն», dhayati «ծծել, խմել», հյ. դիել ևն։ Տարեց. Պապիկեանի 1905, 125 և Արև մամ. 1907, 934-5 թրք. սու «ջուր» ռառի հետ։ Մառ, O полож. aбх. 38 փոխառեալ լազական խմբի ենթադրեալ *čoγor բառից, որի համապատասխան ձևերն են վրաց. δղալի, ափխազ. aǰδ «ջուր»։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 41 համարում է խառնուրդ նախնական հայ. *ջեր (<հնխ. gher-«կաթկթիլ») և *ուր (=ւտ. urīna. սանս. vāri «ջուր» ևն) բառերից։ Նոյն, անդ, էջ 23-24 յիշում է Tomaschek, Die alten Thraker lI 88 համեմատութիւնը, որ է Γερμι-ερα -հյ. ջերմաջուր (Դակիոյ մէջ մի ջեր-մուկի անունն է), որով-ζερα= հյ. ջուր։ Petersson գտնում է որ իրօք Հερα պէտք է նշանակէ «ջուր», բայց մերժում է կցել հյ. ջուր բառին, որ պիտի ծադէր հնխ. dhioro-dhiuro-կամ ghloro-ghuro-ձևից, մինչդեռ ζερϰ «ջուր»<

NBHL (1)

Հալել կապար, եւ ջերմն մինչդեռ ջուր իցէ, հոսել արկանել զմարմնով նորա. (Ագաթ.։)


Սիւնիքոսական, ի, աց

adj.

continuous.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«շարունակուող, ան-ընդհատ (ջերմի համար ասուած)» Մագ. թղ. 74. 135։

NBHL (1)

Եհաս նմա պատահ խօթութեան սիւնիքոսական ջերման։ Ի մեռիակաան (այսինքն օրական) ջերմութիւն, որ ի սիւնիքոսականին տրամակայի. (Մագ. ՟Կ՟Զ. ՟Հ՟Թ։)


Սնոպար, ի

bot.

cf. Գինձ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գինձ, coriandrum». մէկ ան-գամ ունի Ոսկիփ. առնելով Իշոխ ասորուց. «Եդաւ ի սիրտն բնական ջերմութիւն ըստ կերպի սնոպարի գոյնն թուխ և կարմիր և խիտ և պինդ անյաղթելի»։

NBHL (2)

Նիւթ ի բնէ ջերմացուցիչ.

Եդաւ ի սիրտն բնական ջերմութիւն ըստ կերպի սնոպար, գոյնն թուխ եւ կամիր, եւ խիտ եւ պինդ անյաղթելի. (Ոսկիփոր.։)


Տապ, ոյ, ով

s.

heat, ardour, warmth, solar heat;
inflammation;
over-excitement;
foaming or frothing of the sea, storm.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. «տաքութիւն, ջերմութիւն» ՍԳր. Եզն. Մծբ. Կոչ. «ծովի ալեկոծութիւն» (յն. ոճով) Փիլ. յովն. Կիւրղ. կոյսն. որից տապագին Եւս. պտմ. Փիլ. լիւս. տապա-խառն Երեմ. ժը. 17. Յովն. դ. 8. Եւս. պտմ. Վեցօր. 86. տապախարշ Յհ. կթ. տապիլ Ա. տիմ. զ. 4. Եւս. պտմ. «տեղումը հանգիստ չնստել» Բուզ. 135. տապացուցանել Ագաթ. տապանալ Մտթ. ը. 14. ժգ. 16, բ. կոր. ժբ. 29. Փարպ. հրատապ Նար. Լմբ. պտրգ.։

= Պհլ. [other alphabet] tap «տաք, ջերմ», [other alphabet] tapisn «ջերմն, տենդ», [other alphabet] tāftan, tapēt «եռացնել», պրս. [arabic word] tāb «տաքու-թիւն, ջերմութիւն, տապ, ճառագայթ, փայլ, բարկութիւն, նեղութիւն, վիշտ», [arabic word] tab «ջերմն, տենդ», tabiš «տաքութիւն», [arabic word] tai «տառութիւն», [arabic word] tābistan «ամառ», [arabic word] tāftan «տաքանալ, տաքացնել», քրդ. tāw «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», tā «տենդ», ոսս. t'awin «տաքացնել», բելուճ. tap, t'an՝ taf «տաքոթիւն, ջերմ, ցաւ». զնդ. ❇ tap, tāpayeiti «տաքացնել»։ Այս բոլորի հնխ. արմատն է *tep-«տաքանալ». հմմտ. սանս. [other alphabet] tap, [other alphabet] tápati «այրել, տաքացնել», tápa-«տաքութիւն», tapu-«կրակ, արե-գակ», tāpin «խիստ տաք», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», [arabic word] tapna «տաքաց-նել», tap «տապ, տաքութիւն», գնչ. tapava «աաքացնել, այրել», tavava «եփել, եռաց-նեւ». tablo, tatto «տաք», թոխար. tsap «գաղջացնել, մի քիչ տաքացնել», tsatsāpau-wa «տարասրած», լտ. tepeo «տաքուկ՝ գաղջ լինել», հսլ. topiti «տաքացնել», teplu «տաք», ռուս. тоnить «վառել, տաքացնել». тenло, тenльи «տաք», հիռլ. tene, ten «կը-րակ», tē «տաք», կիմր. twym «տաք» են (Horn § 372, Pokorny 1, 718, Trautmann 319)։ Արմատս չէ պահուած յունարէնում, ճիշտ ինչպէս հայերէնում, ուր իբր բնիկ պի-տի ունենայինք *թև, *թու ձևերով։ Տե՛ս նաև տապակ և տօթ։-Հիւբշ. 252։

NBHL (1)

Ոչ ոք իցէ՝ որ թաքիցէ ի տապոյ նորա։ Ի տապոյ նորա ծանրացեալք։ Գտին տապ յանապատի անդ։ Ի տապ խորշակի։ Հուր եւ տապ (կամ ջեր)։ Պապակիմ ի տապոյ աստի։ Հարի զձեզ տապով։ Տապացան մարդիկ ի տապ մեծ.եւ այլն։


Ծով, ուց

s. fig.

sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes. — հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ու հւ. «ծով. 2. ջրի մեծ աւազան. 3. Արևմուտք. (Միջերկրական ծովի աատճա-ռաւ՝ որ Պաղեստինի արևմուտքն է գտնը-ւում)» ՍԳր. որից ծովագոյն Դան. ժ 6. Ոսկ. յհ. ա. 11. ծովալիճ Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. ծովախըր Ագաթ. ծովակ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ծովակալ Եւս. քր. ծովական Սեբեր. Եզն. ծովածածուկ «ծովի տակ ծածկուած (քար)» Ոսկ. բ. տիմ. 264 (չունի ՆՀԲ). ծո-վակողմն ՍԳր. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. ծովացուլ Եզն. ծովափնեայ. Ես. ժթ. 5. ծո-վեզր ՍԳր. Եւս. քր. ծովեզերեայ ՍԳր. ծո-վընկեցիկ. Սեբեր. երկծով Գծ. իէ. 41. լճա-ծով Եփր. ծն. էջ 5. մեծածով Փիլ։ Նոր բա-ռեր են ծովածոց, ծովախորշ, ծովահէն, ծովա-մայր, ծովանկար, ծովանկարիչ, ծովանկար-չութիւն, ծովակալութիւն, ծովաստղ, ծո-վախտ, ծովեգրաբնակ, ծովասպատակ, ծո-վափ, ծովափրփուր, ընդծովեայ ևն։

NBHL (1)

ԾՈՎ կոչի ի սուրբ գիրս եւ Արեւմուտք, զի միջերկրականն ծով է յարեւմտից կուսէ պաղեստինու. Տե՛ս (Ծն. ՟ժգ. 14։ ՟գ. թգ. ՟է. 25։ Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 18։ Դան. ՟Ը. 4։ Այլ ի Սղ. ՟Ճ՟Ղ. 3.) դնի փոխանակ հարաւոյ. զի ի հարաւակողմն հրէաստանի անկանի կարմիր ծովն, մեռեալ ծովն, եւ օվկիանոսն գլխովին.


Քաղ, ից

s. bot.

he-goat, goat;
weedings;
— հանել, cf. Քաղահան առնեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի հլ. ըստ Ոսկ. մ. ա. 4 մարդա-պայքաղից. յետնաբար ի-ա հլ.) «արու այծ, նոխազ» ՍԳր. Մանդ. Անյ. պորփ. որից քաղակ «փոքրիկ նոխազ» Թր. քեր. եղջե-րուաքաո «կէսը եղջերու և կէսը այծ՝ մտա-ցածին մի կենդանի» Եղիշ. հրց. 52, Անյ. աորփ. Սահմ. Վահր. երրդ. էջ 165. փղա-քաղ, ուղտաքաղ Մագ. թղ. 232, քաղեան «նոխազներ» Մագ. այծքաղ Օր. ժդ. 5 կամ այծաքաղ Վեցօր. 192. մարդապայքաղ Ոսկ. մ. ա. 4. վիշապառիւծ քաղ Ոսկ. Կո-ղոս. 602-4. նաև Պայապիս Քաղեայ յա-տուկ անունը՝ որ տե՛ս Պայ բառի տակ։-Նոյն քաղ բառն է դարձեալ, որ «անասնոց խառնք» նշանակութեամբ գործածուած է Եփր. մատ. Բ. էջ 305. «Եկի հասի ի վերայ քոյ և տետի զքեզ զի հասեալ էր ժամանակ քո և ժամ քողաց քոց» (հմմտ. Եզեկ. ժզ. 8 Տեսի զքեզ, զի հատեալ էր ժամանակ քո և ժամանակ խախտողաց քոց, եբր. [hebrew word] dōdīm «սիրոյ, կրից, տռփանաց»), որից էլ յառաջացել է քաղոց ամտանունը, իբր «ա-նասնոց խառնից ամիսը» (Աճառ. Նոր բա-ռեր հ. մատ. Բ. 279)։ Վերջապէս նոյն բա-ռըն է աքաղ «ոչխարների զուգաւորութիւն, խառնք». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վստկ. 216. «Թէ զխոտն՝ զոր հովուի բիր կոչեն, խառնես և տաս, շատ աքաղ տայ առնել որձացն և իգացն. և քօշին և մաքւոյն միապէս է»։ Բառիս ստուգութիւնը կասկա-ծելի է սակայն, որովհետև հատուածի վեր-նագիրն է. «Վասն վազեցնելոյ և ի փաղ գալոյ (մերձաւորիլ)». փաղ և աքաղ կարող էին ձևով շփոթուիլ. այլուստ ստուգելու պէտք կայ։

NBHL (2)

Զեղջերուաքաղն իմացաւ կենդանի ինչ յեղջերուէ եւ ի քաղէ, զոր բնութիւն ոչ գիտէ. (Անյաղթ պորփ.։)

ՎԱՐԴԱՊԱՔԱՂ կամ ՎԱՐԴԱՊԱՅՆ ՔԱՂՔ. Եղջերուաքաղ.


Փող, ոց

s. fig. bot.

trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝

NBHL (1)

Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Փողք եւ տաւիղք. Ուրախութեամբ եւ փողովք։ Իբրեւ զփող գոչեսցէ։ Իբրեւ զհիչիւն փողոյ։ Որպէս անշունչքն ձայն տայցեն՝ եթէ փող, եւ եթէ քնար։ Ձայն փողոյն հնչէր մեծաձայն։ Հասանէին ձայնք փողոցն։ Ազդ առնել փողով, կամ բարբառով փողոյ։ Փողս կռածոյս։ Փողեղ ջերեայ։ Փո՛ղ հարէք ի գլուխս ամսոց։ Հարջիք փող ազդեցութեան, փող նշանակաց։ Քահանայք հարցեն փող։ Եհար փող եղջերեաւն։ Հարջիք եւ դուք զփողսն եղջերեայս։ Փողս հարկանէին փողովք։ Փողս հարաք ձեզ։ Փող հարկանի. եւ այլն։


Փող, ից

s.

throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝

NBHL (1)

Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Փողք եւ տաւիղք. Ուրախութեամբ եւ փողովք։ Իբրեւ զփող գոչեսցէ։ Իբրեւ զհիչիւն փողոյ։ Որպէս անշունչքն ձայն տայցեն՝ եթէ փող, եւ եթէ քնար։ Ձայն փողոյն հնչէր մեծաձայն։ Հասանէին ձայնք փողոցն։ Ազդ առնել փողով, կամ բարբառով փողոյ։ Փողս կռածոյս։ Փողեղ ջերեայ։ Փո՛ղ հարէք ի գլուխս ամսոց։ Հարջիք փող ազդեցութեան, փող նշանակաց։ Քահանայք հարցեն փող։ Եհար փող եղջերեաւն։ Հարջիք եւ դուք զփողսն եղջերեայս։ Փողս հարկանէին փողովք։ Փողս հարաք ձեզ։ Փող հարկանի. եւ այլն։


Տօթ, ոյ

s. adj. adv.

hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning;
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. *tāft ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] tāftan «եռալ, եփուիլ», պրս. [arabic word] taft «տաքութիւն, սաստիկ տաք, տօթ», [arabic word] taftan «ջերմանալ, ջերմացուցանել», աֆղան. tōd, օսս. t'aft, t'äf «տաքութիւն», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», սանս. tapti-«տաքութիւն», tapta-«ջերմ, տաք, և իզիչ» ևն, որոնց ծագման և միւս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս տապ։-Հիւբշ. 254

NBHL (1)

καῦμα, καύσων aestus, ardor, calor nimis. Տապագին օդ. տապ արեւու յամարանի ի միջօրէի. ջերմութիւն արեգական կիզիչ կամ տոչորիչ. եւ Խորշակ. շող. ամըռուան տաքը.


Տռիտոն

s. med. intermitting ague, tertian fever, tertian.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«եռօրեայ ջերմ» Մագ. թղ. 133.

= Յն. τρίτος «երրորդ», չեզ. τρίτον. աս-ւում է յն. τριτατος (πυρετბς) «եռօրեայ (ջերմ)»։-Հիւբշ. 385։

NBHL (2)

Պատահումն որակութեանս այս եռօրեայ ցուցակութեան ... ջերմութիւն սոսկ եւ վճիտ ... փոխարկի ի տռիտոնն. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)

Բառ յն. դռիդօն. τρίτος, -η, -ον tertius, -a, -um. այսինքն Երրորդ. երիր. որպէս πυρετός τριταῖος febris tertiana. Տենդ կամ ջերմն եռօրեայ.


Տենդ, ի, իւ

s.

fever;
— շառագոյն, scarletina febris, scarlet-fever.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջերմ հիւանդութիւնը» Մրկ. ա. 31. Վեցօր. 86. Եւս. պտմ. ա. 8. Մծբ. որից տենդոտիլ Գէ, ես. գրուած է նաև տենտ և տեանդ Ոսկ. ա. թես. էջ 439. նոր բառեր են տենդոտ, տեն-բային, ժանտատենդ, տենդագին ևնւ

ՆՀԲ «տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց»։ Patrubány ՀԱ 1906, 343 հնխ. deun-արմատից. հմմտ. հանգլ. té́ona «վնաս», սանս. dunōti «տանջել», յն. δόη «դրժ-ուառութիւն», δυαω «թշուառացնել». նոյն արմատից է նաև տենչ։ (Pokorny 1, 768 աւս բառերը դնում է հնխ. dāu-արմատի տակ, որի նշանակութիւնն է «1. այրել. վառել. 2. տանջել ևն». հմմտ. սանս. dunōti «այրել, չարչա-րել», յն. δαίω «վառել», δανός «դիւրա-էջ 1288 և 1406) ուղղում է տենգ! և կը-ցում dengue «հնդկական ջերմ, տանկ»

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. տենդ, Երև. տէնդ, Գոր. Ղրբ. տըէնդ, տընդ, որից տենդել Ղզ. (=Ղրբ. տա՛նդէլ) «ջերմել», ջերմուտենդ Ղրբ. (= Շմ. ճէրմըտանդ) «ջերմ հիւանդութիւնը, տաքզոց-դողցոց»։

NBHL (2)

Ջերմ եւ տենտ տապախառն։ Սաստեա՛ տագնապօղ եւ դիւական տենտիս ջերմութեան։ Որ անկեալ դնի ի տենտ տապոյ։ Հուր տապախառն առաւել տենտով (կամ տենտոյ վառեալ) տոչորէր զնա. (Վեցօր. ՟Ե։ Նար. ՟Ի՟Ը։ Մծբ. ՟Ը։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)

ՏԵՆԴ կամ ՏԵՆՏ. πυρετός febris. Ջերմն. ջերախտութիւն. (իսկ տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց) ... թապ (որ է տապ)


Քիմեռ

s.

chimera.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (որ և քեմեռ, քիմառ) «եղջերուաքաղ, առասպելական կենդանի» Ոսկ. պաւղ. Ա. 602-4. Փիլ. շն. 279. Նոնն 20. գրուած քեմեռ Նոնն. 45։

= Յն. χίμαιρα, որից iև ֆրանս. chimère «եղջերուաքաղ»։-Հիւբշ. 388։


Ամպրոպ, աց

s.

thunder-clap, thunder;
noise, explosion, crash, report.

· Calfa

NBHL (1)

Զբնութիւն օդոցն փոխէ ի ջերինս, եւ անդուստ ի վիշտս ամպրոպաց. (Պիտ.։)


Այդպիսի, իսւոյ, իսեաց

adj.

such, like, similar, so.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդէ՞ր այդպիսեաւ վարես զիս ջերմութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 34։)


Այծեամն, եման, եմանց

s.

wild goat;
roe;
buck, hart;
deer.

· Calfa

NBHL (2)

δορκάς, δόρκων. caprea, dorcas եւ capreolus, parva capra. եբր. ձէպի իբր թ. լէփիջ. Այծ վայրի՝ արագոտն եւ սրատես, բազմաճղի եւ տկար եղջերօք. եապան քէչիսի, գարաճէ, կէյիք սըզընը, ճէյրան, զազալ.

Իբրեւ զայծեամն եւ զեղջերու։ Որպէս ուտիցի այծեամն եւ եղջերու։ Ասայէլ էր թեթեւ ոտիւք իբրեւ զմի յայծեմանց ի դաշտի։ Թեթեւագոյնք ոտիւք իբրեւ զայծեմունս ի վերայ լերանց։ Նման է եղբօրորդին իմ այծեման, կամ որթուց եղանց։ Իբրեւ զերկու ուլս երկուորիս այծեման։ Իբրեւ զայծեամն փախուցեալ. եւ այլն։


Այծեղջիւր, ջեր

s.

Capricorn.

· Calfa

NBHL (1)

Ձմերայնի (կենդանատեսակք), այծեղջիւրն, ջրհոս, ձկունք։ Զայծեղջերէ ասեն, եւ այլն. (Փիլ. ել.։) (Շիր.։)


Այրեմ, եցի

va.

to burn, to enflame, to fire;
to torrefy, to scorch, to parch, to dry.

· Calfa

NBHL (1)

Յամառնային ջերմութենէն տոչորմամբք կիզեալք այրէին. (Յհ. կթ.։)


Այրեցող, աց

adj. s.

burning, scorching;
caustic.

· Calfa

NBHL (1)

Այրեցող ջերմն. (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)


Անանուխ, նխոյ

s.

mint.

· Calfa

NBHL (1)

ἠδύοσμον, mentha, menta. Բանջար անուշահոտ եւ համեղ, այլ կծու եւ ջերմ. որոյ վայրին կոչի դաղձ. անուխ, աննուխ. նանէ.


Անարութիւն, ութեան

s.

cf. Անարիութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

Խենեշութիւն եւ անարութիւն։ Անարութեան եւ իգութեան առաջնորդ։ Փոխեսցին միտք մեր յերկիւղէ եւ յանարութենէ յարութիւն եւ ի քաջալերութիւն։ Անարութիւն եղջերուաց. (Փիլ.։)


Արձակիմ, եցայ

vn.

to be untied, delivered, detached, liberated.

· Calfa

NBHL (2)

Եւ որպէս Փարատիլ ցաւոյ կամ ջերման.

Յորժամ հիւանդութիւնն բժշկի, եւ ջերմն արձակի։ Երբ բորբոսի՝ չարձակի շուտ. (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)