cf. Խարազնազգեաց.
Թողեալ այնուհետեւ զպերճագոյն հանդերձսն, խարազնազգեստ եղեալ։ Արք կրօնաւորք խարազնազգեստք. (Խոր. ՟Գ. 31. 49։)
Խարազնազգեստ կուսանք կամ կանայք, կամ կրօնաւորք։ Սրբոց կուսանացն խարազնազգեստիցն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի. եւ այլն։)
dwelling in obscurity, obscure, gloomy;
devils, demons.
Մու՛տի խաւար (ո՛վ բանսարկու), փոխանակ խաւարաբնակ առնելոյզադամ. (Տօնակ.։)
surrounded with darkness, obscure, gloomy, dark.
Ի նոցա խաւարամած տանջանացն. (Տօնակ.։)
loving obscurity or darkness.
Խաւարասէր կրօնիցդ, կամ աշխարհիս. (ՃՃ.։)
deceit, fraud, cheating, knavery;
fraudulent, deceitful;
deceived, cheated, defrauded, duped;
— գործել, տալ, to cheat, to defraud, to dupe, to swindle;
ի —ս անկանել, to be deceived, to fall into error;
ի —ս ինչ լինել, to be in fault;
ընդ —ս գտանել, to detect in fraud;
ընդ խաբս, ընդ խաբ, fraudulently, deceitfully, knavishly, roguishly;
cunningly, astutely;
— շրթանց, the spell of eloquence;
գուցէ ընդ —ս ինչ իցէ, perhaps it was done by mistake.
Յայտ է ի բերանոյ բառբառոյ քո, թէ խաբ եղար, եւ ոչ կրօնաւոր, միայն մորթով ոչխարաց զմարդիկ պատրել. (Լմբ. պտրգ.) (այսինքն չեղեր աբեղայ, որ է հայր, այլ որպէս թէ ասէիր՝ խաբ եղայ. cf. ԽԱԲԵՂԱՅ.։
immoderate, derisive laughter.
Ի բերանոյ կրօնաւորին մի երբէք անամօթ խախանք ելցեն. (Եփր. խրատ.) (յորմէ Ստեփ. լեհ. կազմէ զբայդ Խախալ, որպէս քահ քահ ծիծաղիլ։)
to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
Ելոյծ զօրէնսն, եւ խախտեաց զկրօնսն։ Դարձեալ զմիւս բան առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն. (Եզնիկ.։)
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
Իբր պսակաւ իմիք պաճուճեալ։ Իբրեւ տապարաւ իմիք հատին. (Նար. էթ։ Տօնակ. ստէպ։)
having nine sources.
Իննակնեան կոչեն տեղւոյն։ Ի նոյն իննակնեան տեղւոջն թողի զանտոնն եւ զկրօնիդէս. (Զենոբ. ստէպ։)
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Հարկ է նմա ունել ինչ ի քոց ընչից առ իս։ Ունիմ ինչասել քեզ։ թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (խէթ) զումեքէ։ Խնդրէր ինչ ի նմանէ։ Առնուլ ինչ ի տանէ իւրմէ։ Ակնունէր առնուլ ինչ ի նոցանէ։ գնեա՛ ինչ որ պիտոյ իցէ մեզ ի տօնիս, եւ կամ զի աղքատաց ինչ տացէ։ Ուսանել ինչ կամիցին։ Ունի ինչ պատմել նմա։ Եկն թէ գտանիցէ ինչ, եւ ոչ ինչ եգիտ։ որ ծածուկ ինչ գործէ։ Զոր ինչ առնելոց ես, արա՛ վաղվաղակի։ Զոր ինչ խիդրիցէք յանուն իմ։ Ոչ ինչ է պիղծ. բայց այնմ՝ որ համարիցիոք ինչ պիղծ, նմա է պիղծ։ Միթէ ագահեա՞ցին զձեր տիտոս։ Ոչբերաք ինչ յաշխարհ, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք։ Ո՛չ թլպատութիւն ինչ է (յն, ինչ զօրէ), եւ ոչ անթլպատութիւն։ Մի՛ ինչ ըստ գրգռութեան (յն. ոչինչ), Արժանի մահու ինչ գործեցի։ Համարիցի լինել ինչ, եւ չիցէ։ Զկարծելոցն եթէ իցեն ինչ։ Ոչ այն ոք ինչ է՝ որ անկեացն։ Սակաւ ինչ առնուցու։ Մի՛ ինչ կորիցէ. եւ այլն։
Ինչ մի կամէր աւելի պաշտօն ի տեղի անդր ցուցանել. (Գ. Մակ. Ա. 6։)
by himself, spontaneously, voluntarily, of one's own accord.
Ինքնաբար իշխանութեամբն տիրէ ի վերայ բարեաց. (Տօնակ.։)
found out, discovered or invented by one's self;
self-produced, spontaneous.
ինքնագիւտ բարիք, կամ տիպք, կամ չար, կամ ամպարշտութիւն. (Լմբ. իմ.։ Սկեւռ. աղ.։ Տօնակ.։ Գէ. ես.։)
own work, sole agency, own action, own composition.
Նմա իւր լաւագոյն քան զամենայն սրբազանս կարգս՝ զինքնագործութիւնն տայ բաժին աստուածայինն օրինադրութիւնս զաստուածագոյնս սրբազանագործութիւնս. (Դիոն. եկեղ. իմա՛ իբր բու՛ն գործ, եւ պաշտօն անձին. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
that speaks to himself;
that soliloquizes.
Աւետարանն ինքնախօս ճշմարտաբանութիւն տէրունի. (Տօնակ.։)
cf. Ինքնայորդոր.
Կամաւոր եւ ինքնայօժարկամ աստուած յարարածոցս պաշտօն առնել. (Վրք. սեղբ.։)
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
ԽՈՆԱՐՀՈՒԹԻՒՆ. Նուաստակերպութիւն. կամաւոր խոնարհումն. նուաստութիւն յաչս անձին. անշքութիւն. անփառութիւն. ցածութիւն. պարկեշտութիւն. համեստութիւն. չափաւորութիւն. կրօնաւորութիւն.
stupid, dull, heavy, foolish, silly;
astonished, surprised, amazed;
յ— կրթել, հարկանել, արկանել, դարձուցանել, to strike with astonishment, to surprise, to amaze, cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կրթիլ, հարկանիլ, դառնալ, լինել, to be struck with astonishment, to be surprised, amazed, to wonder, cf. Ապշիմ.
Զմեզ ապուշ կամին առնել. (Տօնակ.։)
livelihood, subsistence, maintenance, provision.
Ի հաշտութիւն աստուծոյ, եւ ի յապրուստ մեր ի բարկութենէն՝ որ գալոցն է. (Տօնակ.։)
cf. Բաղսամոն.
Զաղանդ բառնայ զերակղացւոյն, որ ապրսամ եղով եւ ջրով ասեն միշտ մկրտիլ։ Հերակլանոսք լուանան ապրսամ իւղով եւ ջրով. (Տօնակ.։) (Ոսկիփոր.։)
cf. Աջակողմն.
Աւետէր աջակողմ աւազակաւն բոլոր բնութեանս. (Տօնակ.։)
peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.
Սոքա առանձնակ ունին որակս. իսկ չորրորդն խառն ընդ սոսա. (Տօնակ.։)
Աստուծոյ զպաշտօնն եւ զերկրպագութիւննա ռանձնակ մատուցանել, որպէս արարած՝ արարչի. (Սարկ. պատկ.։)
to retire, to withdrow.
Կրօնաւորութիւն է առանձնանալ յաշխարհէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
joint, commissioner, assessor;
cf. Առաջիկայ.
Որպէս Առաջակաց. յանդիմանակաց. մերձակաց. կամ առաջին յառաջի կացելոց. որպէս գլխաւոր պաշտօնեայ, խորհրդական, ատենակալ, վերակացու, տնտես.
proposed;
precedent, prior, first;
—ք, first-fruits.
Սովին նմանութեամբ ասի ԱՌԱՋԱՒՈՐ ՊԱՀՔ՝ կամ ՊԱՀՔ ԱՌԱՋԱՒՈՐԱՑ, իբր կանխեալ քան զաղուհացս, կամ քան զյիշատա նինուէացւոց, եւ քան զտօն սրբոյն սարգսի. կամ Առաջին պահք ի հայս առ լուսաւորչիւ եւ այլն.
Նախ զառաջաւոր պահքն կարգէ ի մաքրութիւն հինգ զգայութեանց նոցա. (Տօնակ.։) (Ճոխագոյն, Շ. թղթ.։ եւ Կամրջ.։)
first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.
Առաջին խօսեսցուք առ կրօնաւորսդ։ Առաջին զհոգւոյն հոգալ կերակրոց, եւ ապա զմարմնոյն։ Ինքն առաջին մարտեաւ, եւ յաղթեաց, եւ ուսոյց զօրինակ պատերազմին. (Շ. ընդհ.։) (Իգն.։)
redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.
Պաշտօնեայք քրիստոսի՞ իցեն, առաւել եւս ես. եթէ վաստակօք, առաւել. եթէ գանիւք, եւս առաւել։ Մի միայն ի գալստեան իմում, այլ առաւել եւս այժմ։ Ես եկի, զի զկեանս ունիցին, եւ առաւել եւս ունիցին. եւ այլն։
who fills the office of anapostle.
Տօն սրբուհի առաքելուհեացն (իւղաբերից). (Հ. կիլիկ.։)
virtuous, brave.
Առաքինաջան գործովք, կամ երկօք, վարուք, վաստակօք. (Ճշ.։ Յհ. կթ.։) (Տօնակ.։)
valiant, courageous;
virtuous, honest.
ἁνδρεῖος, ἑνάρετος, γενναῖος , ἅριστος. virtute praeditus, fortis, generosus, optimus. (արմատն է ի հյ. արի, եւ աք. այսինքն ոտք կամ արագ. եւ ի յն. ա՛ռի, լաւ, արագ. եւ առէդի՛, ոյժ, զօրութիւն, առաքինութիւն. Արի. ժիր. աջողակ ի գործս արութեան եւ լաւութեան. քաջ. զօրաւոր. ընտիր. ճարտար. բարի. ազնիւ. հանճարեղ. բանիբուն. բարեգործ. բարեկրօն. բարեպաշտ.
near, next, close, contiguous, nigh, beside;
նստել — ումեք, to sit near some one;
դիտել —, to observe closely;
— ինձ, near me;
կալ 'ի սպասու — ումեք, to serve some one;
գայ —, he comes near;
տուն նորա է — իմումս, his house is close to mine;
լինել —, to be near or close;
բնակէ նա — այն ինչ պալատի, he lodges quite close to such a palace;
— կալ, to attend, to be present, to wait;
— դնել, to put, to place near, to join.
Որ առընթեր գոլով գոյացուցանէ։ Վասն առընթեր կացելոցն։ Վասն առընթեր գոլոյ տօնին. (Սահմ. ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։) (Նանայ.։)
occasion, opportunity, accurrence;
subject, cause, matter, motive, convenience, conjuncture, object.
πρύτανις. princeps, praeses, dispensator եւ այլն. Պատճառ գլխաւոր. սկզբնապատճառ. տնօրէն. մատակարար. յաջողիչ. արարօղ, (որպէս թէ Առիթն իցէ առնօղ) գործօնեայ. գրգռիչ. հրապուրիչ. սկիզբն, եւ գործակից.
cf. Առնչութիւն.
Լնուլ բառդ յառընչիցն երեւի. զի յորժամ լի ասես, թերին ցուցանի. (Տօնակ.։)
to flame very little, to be nearly extinguished.
Զպատրոյկն առկայծ. (Տօնակ.։)
manly, virile;
manly figure.
Զառնակերպ երեւեալն. (Նչ. եզեկ.։) (Տօնակ.։)
cf. Առնակերպ.
Առնաձեւ իմն կերպարանի աշխարհ, որ յերկոտասան անդամոց բաղկանայ. (Տօնակ.։)
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
Գեհոն առեալ լինի սրբոյն մարկոսի. (Տօնակ.։)
young, blithe, lively, gay, brisk.
Զանսկիզբն բանն, զմիշտ առոյգ եւ զյաւիտենականն. (Տօնակ.։)
lucerne.
ԱՌՈՒՈՅՏ կամ ԱՌՒՈՒՏ գրի եւ իբր ռմկ. առվոյտ, առւուտ, առոյտ, առուտ. առուստ, առաւիտ, առաւոյտ, առաւօտ։ Գաղիան. եւ Բժշկարանք։ Խոր երեքտերեւեան, է որ խոշոր, եւ է որ մանր, հանդերձ կապուտակ ծաղկօք, պարարտ եւ ախորժելի բուտ անասնոց. իսկ առուոյտն կարմրածաղիկ՝ կոչի ռմկ. երեքնուկ .... առեալ ի յն. թռի՛ֆիլլօն. լտ. թռէ՛ֆօլիում այս ինքն եռատերեւ. որպէս եւ տեսակ ինչ ՍԵԱՒ ԱՌՈՒՈՅՏ կոչեցեալ։
at home, at one's house;
domestic, belonging to the house;
familiar;
— ուսուցանել, to teach at home;
— անկարգութիւնք, family discords;
— պատերազմ, civil war;
— ճաշել, to dine at home;
— իրք, domestic affairs;
— հանդերձ, house dress;
morning-gown.
Կցորդս ասելով ի փողոցս, եւ առտնին։ Առտնին կատարել զպաշտօն կարգեալ ժամուցն. (Փարպ.։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
Ի ժամ հաւուն ասելոյ՝ հրաման տային զպաշտօն ժամում կատարել. (Փարպ.։)
reception;
hospitality;
lodging.
Սրբազան կրօնաւորացդ ելանել յիւրաքանչիւր խրճթէ սակս ասպնջականութեան. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
here, in this place;
— է, he or it is here;
— եւ անդ, here and there, this way, that way.
Ի դրախտի աստ։ Ի տօնի աստ։ Ի ժամանակի աստ յայսմիկ. եւ այլն։
to graduate;
to ascend gradually, to go by degrees.
(ԶԱվ եղեալ) աստի անտիքն՝ պատուականքն եւ առաջինք եւ հուպք եւ մերձաւորք անուանին զօրութիւնք։ Պաշտօն առնլով միջինն յերկաքանչիւրց յաստից անտից զօրութեանցն. (Փիլ. իմաստն.։)
star;
asterisk;
— գիշերոյ, star of night, the moon;
— տուընջեան, star of day, the sun;
— առաւօտին, morning-star, Venus, Lucifer;
— սլացեալ, թռիչ —, shooting, flying star;
բեւեռային, հաստատուն —, polar, fixed star.
ἁστήρ, ἅστρον stella, astrum, sidus (լծ. ընդ լտ. ստէ՛լլա, ա՛ստռում. սի՛տուս. յն. ասդի՛ռշ ա՛սդռօն. պ. սիդարէ, սիդէր) ար. նէճմ. Լուսաւոր, կամ լուսատու մարմին երկնաւոր, մեծ կամ փոքր, անմոլար կամ մոլորակ. մանակւանդ անմոլարքն.
godlike, divinely.
Տօնեսցո՛ւք, մի՛ աշխարհապէս, այլ աստուածաբար. (Ածաբ. ծն.։)
where God dwells.
Սուրբ կոյս աստուածաբնակ տաճար. (Տօնակ.։)
who has the knowledge of God.
Ամենայն աստուածագէտ կրօնից արմատք, որ առ մեզ են, ի վերուստ են ի տեառնէ երկնից։ Որ այսչափ բարձրագոյն աստուածագէտ կրօնից գիտութիւն է. (Ոսկ. ես.։)
made by God;
that consecrates, that causes God to descend;
divine, sacred.
Ըստ աստուածագործ սրբութեան օրինագիր կրօնից. (՟Բ. Մակ. ՟Զ 23։)
Ճառէ զպէսպէս նշանացն աստուածագործաց. (Տօնակ.։)
who is divinely merciful
Աստուածագութ ծնօղ, կամ հայր, կամ բարք. (Շար.։) (Երզն. լուս.։) (Տօնակ.։)
adorned by God, or with the grace of God.
Աստուածազարդ քահանայից, եւ սրբասէր պաշտօնէից. (Աստուածազարդ. ՟Ժ՟Բ։)