corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.
Արդ է ապականութիւն՝ բոլոր իրի քակտութեան պատճառ՝ այլայլութեամբ ի վերայ հասեալ։ Ապականութիւնն՝ ներլինելութեանն ներհականայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to repent of, to regret.
Իբր Ապա աշխարել, կամ ապ՝ աշխարել. μετανοέω. poenitentiam ago, resipisco. Զղջալ ի վերայ գործեալ սխալանաց. ցաւել եւ լալ ի վերայ մեղաց. ապաշաւել. դառնալ եւ զգաստանալ. կրել վիշտս կամաւորս.
repentance, penitence;
mortification.
Անտես առնես զմեղս մարդկան ապաշխարութեամբ։ Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Զի տաս ի վերայ մեղաց ապաշխարութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
ungrateful;
vain;
vile, disagreeable.
Քաղցր է ի վերայ չարաց եւ ապաշնորհաց. (Ղկ. ՟Զ. 35. (որ ի թղթ. գր. տղ. գրի, ապաշնորհից։))
rock;
rocky, rugged, hilly, stony;
—ն Արաբիա, stony Arabia.
Ի բարձր ապառաժաց վայրի ի վերայ ելեալ. (ՃՃ.։)
rugged, rough, stony, rocky.
Ի վերայ ապառաժուտ վիմին հաստատնոյ. (Եփր. համաբ.։)
asylum, refuge, place of safety, shelter;
a. sheltered, placed uuder protection;
— առնեմ, to confide, to intrust, to secure, cf. Ապաւինեմ, cf. Յանձնեմ;
— լինիմ, to take refuge;
to confide, to trust, to be confident, cf. Ապաստանել, cf. Պատսպարել, cf. Ապաւինել, cf. Վստահել;
յոգիս — լինել, յոգւոցն պարզել — լինել, to be in the last agonies, to be at the point of death.
Ոչ ի կամս ապաստան զայն արար, այլ՝ հարկ ի վերայ եդ. (Խոսր.։)
privy.
Արտաքնոց. ճեմիշ. լուալիք. Այս բառ կայ ի լուսանցս աստուածաշնչից ի վերայ բառին Լուալիք, որ ի (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 27։)
cf. Ապարասան.
Վասն ճշգրտելոյ անիծից օրինացն աստուծոյ ի վերայ ապերասանիցն. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժողութիւնք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
distribution;
assessment;
share, lot;
division;
weevil, mite.
Կալ ի վերայ բաշխից հարկաց խնդրեցելոց. (Խոր. Գ. 65։) Ուստի ՊԱՐՏԲԱՇԽՔ, հարկաւ տալի պարտք կամ տուրք արքունի.
Սանդուկեցիք զբաշխս խափանեն, եւ զի չէ՛ նա ինչ՝ քարոզեն. հոսնացիք՝ բաշխի տան իշխանութիւն ի վերայ ամենայնի. (Եփր. համաբ.։)
lever;
porringer;
handle.
Առին զտապանակն բառնալեօքն ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զտապանակն, եւ զբառնալիս նորա։ Շուրջ ունէին բառնալիքն, եւ հայէին գլուխք բառնալեացն. (եւ այլն. ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8.9։)
lintel, door-post, door-tree.
Դիցեն ի վերայ երկուց սեղմոցն (կողմնականաց), եւ բարաւորին տանցն։ Սրսկեսջիք զբարաւորաւն, եւ զերկոքումբք սեմովքն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 7. 22. 23։)
to speak;
to cry out, to exclaim.
Բարբառեցաւ Դաւիթ ի զօրն։ Բարբառէր առ նա աբեսաղոմ։ Բարբառեալ մեծաձայն՝ լացին։ Բարբառեսցին ի վերայ քո (զօրք) որ իջանեն ի քեզ։ Տէր ի սիովնէ բարբառեցաւ։ Բարբառեցաւ յիս տէր, եւ կորացոյց զիս։ Բարբառեցաւ, եւ ասէ, արի՛ կա՛ց մանո՛ւկ դու։ Բարբառեսջիք ի վերայ վիմին (յն. առ վէմն) յանդիման նոցա, եւ տացէ զջուրս իւր. եւ այլն։
hay-rick;
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.
ԲԱՐԴ. ա. σύνθετος compositus Յիրերաց վերայ եդեալ. կրկնեալ. խառն կամ զօդեալ, հակակայ պարզ եղելումն. որպէս ռմկ. Բարդ ասին ծաղիկք բազմաթերթք. իսկ առ քերականս՝ Բառ զօդեալ յերկուց նշանական բառից. զոր օրինակ, մարդասէր, գերեվար, բարձընտիր, այրուձի, եւ այլն.
to accumulate, to hoard;
to bind up;
to compound, to conjoin.
Դիզի բարդեցի։ Բարդիմ, եւ անդրէն տոչորիմ։ Բարդելոց ի վերայ միմեանց։ Բարիք բարդեցեալ։ Նամակ բանիւք բարդեցեալ։ Բարդեցան կուտեցան շրջանակք ամացս։ Բարդեցեր զհոտ բուրման անուշահոտ սրբութեան. (Նար.։)
cf. Բարեբախտութիւն.
Տեղեկագոյն առն բարեբաստութեան։ Ի վերայ այսոցիկ բարեբաստութեանց. (Յհ. կթ.։)
exact, precise, perfect;
exactly, precisely.
Եւ քանի՜ վշտաց եւ ի փորձանաց հասելոց ի վերայ իմ՝ անվթար պահեցեր զիս փրկիչ. (Բենիկ.։)
Անցանէ անվթար ի վերայ խորոցն. (Ճ. ՟Բ.։)
forest, wood;
— փոքր, grove, copse, thicket;
— թաւ, thickest part of a forest;
վերակացու անտառի, ranger of a forest, forester.
(իբր Համտարր, կամ Համծառ) ἅλσος, δρυμός ὔλη , νάπη. saltus, sylva, nemus. Մացառ. մայրի. ծառաստան. դարաստան. ծառատունկ՝ մանաւանդ ի բացի եւ ի վերայ լերանց. տեղի խիտ առ խիտ ծառոց՝ եթէ՛ անպտուղք իցեն, եւ եթէ պտղաբերք. մորի. օրման. օրմանլըգ. տազ. պալքան.
absurdity, extravagance, incongruity, unsuitableness, unfitness, impropriety.
Պատկերացոյց ինքեան զեղեալն անտեղութեամբն, (զի) ո՛չ է ի տեղւոջ վերայ, որպէս ինքն աստուած է. (Վրդն. պտմ.։)
formless, shapeless.
Ի վերայ գեղման տեղալով յոյժ քաղցրութեամբ եւ անտեսակ ձայնից. (Եղիշ. խաչել.։)
invisibility;
incomprehensibility;
blindness;
connivance.
Անկաւ ի վերայ նոցա անտեսութիւն, եւ խաւարեցոյց զնոսա. (Ճ. ՟Գ.։)
Փոշի հոսեալ ի վերայ երեսաց երկրի՝ ամենայն զգալի իրաց անտեսութիւն առնէ. (Լմբ. սղ.։)
Ընդէ՞ր անտեսութեամբ անմեղ մանկտին կոտորեցան։ Կրթեսցուք ի ժուժկալութիւն, եւ յորովայնի անտեսութիւն։ Դեղ ի վերայ դնել զողորմութիւն, զաղօթս, զընչից անտեսութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 11։ ՟Բ. 16։)
without master or governor;
unassisted, forlorn, abandoned.
Յարձակի ի վերայ ... անտերունչ զամենեսեան թողեալ. (Յհ. կթ.։)
young;
childish.
Որդի մարդոյ անտի յարաժամ կոչէ ի վերայ իւր. վասն զի աստուծոյ (որդի) սեպհական է նա. (Զքր. կթ.։)
Եթաց զնետս իւր ի վերայ թշնամեացն, անտի (կամ անտիս) արար զամպարիշտսն բարկութեամբ. (Ճ. Բ.։)
very wrong;
perverse.
Ցասուցեալ մեր ի վերայ այնպէս բազմաթիւր եւ բեզմայեղանակ բարոյիցն։ Զբազմաթիւր մտածութիւնն յեղյեղուլ եպերական բանիւք. (Խոսրովիկ.։)
humid, wet, moist.
պետրոս ի վերայ խոնաւաական մկանանցն գնաց. (Ոսկ. մտթ.։ յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
cf. Խոնաւ.
Անթաց ոտիւք դնայր ի վերայ խոնաւուտ եւ անհաստատ բնութեանն։ Փափուկ եւ խոնաւուտ. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. երկն.։)
"cf. Խոպոպիք."
Եւ խոպոպք վարսիցն փաղփեալք ի վերայ ճակատուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
Գուբ խոր։ Ջրհոր խոր։ Ջուր խոր։ Ի վերայ ձորոյն խորոյ։ Զբաժակն քեռ քո արբցես զխորն եւ զայնն. եւ այլն։
to chicane, to quirk, to quibble, to use stratagem and artifice, to deceive, to cheat;
to be cunning, artful, fraudulent, knavish.
Յայսր ամենայնի վերայ այլ եւսչարութիւն խորամանկեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Չարեօքն՝ որ ի վերայ մեր խորամանկէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
tent-shaped or bell-shaped.
Ի վերայ խորանաձեւ ծածկութեանն նշան տէրունական խաչին. (Փարպ.։)
Խորանաձեւ եղեւ բոցն ի վերայ նոցա. (Ճ. ՟Բ.։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
Գաւազանն մովսիսի էր (օրինակ խաչի). որով դարձաւջուրն ի վերայ եգիպտական զօրուն, եւ խորասոյզ կորստեամբ դատեցաւ. (Ղեւոնդ.։)
hair-shirt, sack-cloth, hair-cloth;
ապաշխարել —ով, to repent in sack-cloth.
Նստան ի վերայ խորգոյ եւ մոխրոյ. (Մծբ. ՟Գ։)
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
Որ շինէ զշինուած իւր ի վերայ ապառաժ վիմի, խորիցէ եւ դիցէ զհիմն նորա. (Մծբ.։)
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
Խորհեցաւ լռելայն արձակել զնա։ Իսկ եթէ զայս խորհեցայ, միթէ թեթեւութեա՞մբ ինչ գնացի։ Գիտեմ զի խորհի տէր ի վերայ քո կործանել քեզ.եւ այլն։
thought, reflection;
deliberation;
secret;
mystery;
administration of the sacraments;
celebration of mass.
Բոլորն իսկ խորհրդածութեամբ հաւաքեալ յինքեան։ Ոչ վայրապար ինչ ործ, կամ խառնախորթ խորհրդածութիւն ի վերայ խաչին կատարիւր. (Նար. խչ.։)
Կատարեցաք ի վերայ դորա զաստուածային խորհրդածութեանցն ձեռնադրութիւս։ Խորհրդածութիւն մկրտութեան, կամ օրհնութեան կրօնաւորութեան, կամ տօնից, կամ աստուածաբանութեան, եւ այլն. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։ Լմբ. սղ.։ Սոկր. եւ այլն։)
mystical;
mysterious;
sacramental;
emblematical, symbolical;
rational, thinking, prudent;
adviser, counsellor;
— իմաստ, rhapsody, religious rapture.
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն խորհրդական փարաւոնի։ Տու՛ք ի ձէնջ արս իմաստունս եւ խորհրդականս։ Խորհրդականք խորհրդոց։ Առաջի թագաւորին եւ առաջի ամենայն խորհրդականաց նորա։ Այր խորհրդական է։ Յովադ խորհրդական ի միտս։ Սքանչելի խորհրդական։ Իմաստունք՝ խորհրդականք թագաւորին։ Ի վերայ ամենայն մածամեծաց նորա, եւ ի վերայ խորհրդականաց նորա.եւ այլն։
excessive heat;
hot dry or parching wind, simoon;
drought, dryness, aridity;
— ժանտ, pestilential blast.
Առցէ զնա խորշակ։ Հողմոյ խորշակի։ Հողմ խորշակի ցամաքեցոյց զշառաւիղս նորա։ Եփրեմ այս չար զհետ եղեւ խորշակի։ Ածցէ ի վերայ նորա տէր հողս խորշակի յանապատէ, եւ ցամաքեցուսցէ զերակս նորա։ Յորժամ հարաւ շնչեալ, ասէք թէ խորշակ լինի։ Ծագեաց արեւ հանդերձ խորշակաւ, եւ ցամաքեցոյց զխոտն։ Հարցէ զքեզ տէր խորշակաւ։ Հարի զձեզ խորշակաւ.եւ այլն։
roast-meat.
ԽՈՐՈՎԱԾ ὁπτός assus, coctus. որ եւ ԽՈՐՈՎՈՅՔ. Միս կամ ձուկն խորովեալ ի վերայ կայծականց հրոյ. խորված.
to roast, to toast, to brown;
to grill, to broil, to fry.
ὁπτάω asso, torreo. Հրով կամ ի վերայ կայծականց հրոյ եփել զմիս, կամ զձուկն. խորվել.
to bruise, to crack, to break, to crush, to dash to pieces;
— զթշնամին, to crush, to bear down, to defeat, to rout, to put the enemy to flight;
— զգունդս, to disband the troops;
— զդուռն, to force open the door;
— զգլուխ, to break the head;
— զմարմինն, զանձն, to mortify one's flesh, to do penance.
Խորտակել զթշնամիս. զհպարտութիւն. Զհաստատութիւն հացի։ Կամ Խորտակեցաւ գունդն նիկանովրայ։ Ի վերայ բեկման դստեր ժողովրդեա իմոյ խորտակեցայ. եւ այլն։
Զի՞նչ վատթարագոյն քան զմաքսաւոր. Այլ զի խորտկեաց զիւր անձն, գերազանցեաց քան զփարիսեցին։ Խորտակեսցու՛ք սուգ առցուք ի վերայ մեղացն մրոց. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
wound, sore, ulcer;
wounded;
— խորամուխ՝ կարեվէր, deep, mortal wound.
Խոցով եւ վիրօքմեռանին։ Ի գվերայ խոցից. (Բրսղ. մրկ.։ Վրք. հց. ՟Ը։)
act of wounding severely.
Խոցումն ի վերայ կարեւէր արկածից դնի՝ բնակելով դէմ յանդիման փափագելոյս (դրախտիս). (Պիտ.։)
multitude, populace, the vulgar, crowd;
throng, press;
hurly burly, confusion, noise, clatter;
— աւերանաց զաշխարհաւ զեղուլ՝ ածել, to devastate, to lay waste.
Իբրեւ զկորխ եւ զխուժան նորա։ Եւ զայլ եւս խուժան ժողովրդեանն խաղացոյց նաբուզարդան։ Հանապազ խուժանն ի վերայ իմկուտէր. (թուոց. ՟Ժ՟Զ. 4ծ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 11։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Յիշեա՛ զմրրկումն խուժանին իսրայէլի ի վերայ ահաւորիդ. (Բենիկ.։)
Ի մարտ մատուցեալ՝ ոչ սակաւ խուժան աւերանաց զաշխարհաւն զեղոյր։ Խուժան հինից սաստկութեան առ դուրս հասեալ կայ։ Ոչ սակաւ ինչ խուժան շփոթից ի վերայ հեղուին հագարացւոյն բռնակալի. (Յհ. կթ.։)
to invade, to rush on, to fall impetuously on, to flock, to resort in numbers to.
εἱσβάλλω irruo, irrumpo. Բազմութեամբ ի վերայ յարձակիլ. խուռն դիմել ամբոխիւ.
fright, terror, alarm, dread, haste, hurry, precipitation;
խուճապաւ, in haste, in a hurry;
—ք, phantom, spectre.
Յինքն ամփոփեալ ի զգայութեանցն խուճապոյ։ Երդուլ ի վերայ ստոյ, խուճապիւք խռովութեանց. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. տեսական.։)
crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.
Խուռն ի վերայ դիմեալ ի մեծ հրապարակին։ Ահեղ թնդիւք եւ բախմունք խուռն յարձակելոյ. (Արծր. ՟Գ. 4. 15։)
ad. very numerous, multitudinous, in a crowd;
conjointly, together;
— բազմութիւն, concourse, crowd.
Համագունդ խուռնընթաց առհասարակ ամենեքեան ի վերայ դիմեն. յն. լոկ՝ զուգընթանան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
lid, cover;
cap, head.
Առ կինն, եւ կափոյց զխուփն ի վերայ գբոյն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 19։)
Դարձուսցէ զխուփն կամ զտախտակն ի վերայ նշխարացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to heap, to pile;
to fill, to cram, to stuff.
ἑκσυνάγω congrego, refero, confero եւ ταράσσω, -ττω turbo, conturbo απαρασύρω praepostere traho. Խուռն կոտակել. բարդել. դիզել ի վերայ միմեանց. խճողել. խուճապաւ խռնել. եւ Խառնիխուռն շփոթել. խռովե.