woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)
in vain, uselessly, vainly, to no purpose;
vain, useless, futile, insignificant, common.
Եթէ եղբայր զեղբայր ի վայրապարս տրտմեցոյց. յն. յանտարբերս, այսինքն ի չնչին իրս. (Բրս. հց.։)
furnished with rails or bars, grated.
Կազմել զվանդակակապ կազմած երկաթեղէն պարսպին (կամ պարիսպն), եւ աղխել զդուռն. (Ղեւոնդ.։ յորմէ եւ Ասող. ՟Բ. 14։)
cf. Վանորեայ.
Արդարեւ տուն սգոյ է վանորայն։ Վանորայովն իբրեւ պարսպօք եւ աշտարակօք ամրացեալ էին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ձ։)
cf. Վաշտկան.
Բայց սմբատայ եկեալ սակաւ վաշտականաւ զդուռն քաղաքին պահէ։ Արձակեաց զկանայս թագաւորին պարսից շապհոյ հանդերձ ժանուարօք եւ վաշտկանօք. (Խոր. ՟Բ. 43։ Բուզ. ՟Գ. 4։)
soldier in camp.
Բայց սմբատայ եկեալ սակաւ վաշտականաւ զդուռն քաղաքին պահէ։ Արձակեաց զկանայս թագաւորին պարսից շապհոյ հանդերձ ժանուարօք եւ վաշտկանօք. (Խոր. ՟Բ. 43։ Բուզ. ՟Գ. 4։)
fatiguing, labouring, giving oneself trouble, laborious;
meritorious, well deserving;
tired, weary;
husbandman;
— այր, a man of merit, a deserving man.
Տրիփոնեայ եւ տրիփոսեայ վաստակաւոր ի տէր։ Փրկութիւն եղիցի մեզ, եւ վաստակաւորաց պարսկաց (առ պարսիկս)։ Տնանկ եւ վաստակաւոր եմ ես ի մանկութենէ իմմէ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 12։ Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 23։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։)
cf. Վատաբախտիկ.
Վատաբախտք եղիցին։ Իբրեւ զվատաբախտք ոմանք պարսաւէին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նոննոս.։)
ill-horsed.
Բազումք յետս էին (՛) վատաձիոցն պարսից. (եւ քաջաձիքն յառաջեալ հասանէին ի տեղի պատերազմին. Փարպ.։)
hopeless, in despair, desperate.
Սուրբ եւ գովելի է քաջայոյսն, որպէս ընդդէմ՝ պիղծ եւ պարսաւելի է վատայոյսն։ Մի՛ լինիք վատայոյս, զի բնութեամբ ունի զամենայն բարութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Վրդն. սղ.։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Ոչ վասն այնորիկ առնուս զէն, զի վատանայցես, այլ զի կռուիցիս։ Վատութեանց պարսաւանս (դնես աղքատին). եւ դու վատանաս, եւ սակայն աստուած զիւրն տայ քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 10։)
notorious, infamous, disgraceful, ignominious.
Մերուժան վատանշան գրգռէր զթագաւորն պարսից։ Վատախորհուրդք են՝ վատանշանք։ Բարսիղիդէս վատանուն վատանշան. (Բուզ. ՟Դ. 23. 55։ Կոչ. ՟Զ։)
deterioration, alteration, marring, debasement, corruption, decay, degeneracy, depravity;
meanness, vileness, cowardice;
defeat, rout;
insult, affront.
Որում ոչ կարացեալ այնպիսի վատթարութեան եւ պարսաւանաց տանել. (Խոր. ՟Գ. 25։)
sculptured with the figure of a wild-boar.
Ըստ օրինացն հաւատարիմ երդմանց թագաւորութեան պարսից՝ տղ կնքել վարազ նկարագիր մատանեաւ։
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
sent as a colony, dispersed, scattered;
vagabond, wandering;
colonist, planter.
Հոսել վարատական (կամ վարատան) հողմով ի ձորս եւ ի փապարս կորստեան. (Ստեփ. սեւան.։)
Transfiguration of our Lord.
Վարդավառ ասի, որ է՝ Արդ աւար, եւ կոչի Վարժարան. այլ վասն զի յոյնք զսա պայծառակերպութեան եւ պսակաց կոչեն տօն, եւ հայք վարդավառ, նոյն եւ մի, զոր այս հրաշաձայնէ պայծառութիւն։ Էր երբեմն սովորութիւն ոմանց ի վարդավառի ցանել զմիմեամբք զվարդաջուր. իսկ յետոյ մնաց առ ռամիկս լոկ ջրացանութիւն. մինչեւ կոչել ոմանց եւ զտօնն Շատրուան։ Իսկ Մենինսքի գրէ, թէ կոչի ապրիզէգեան, որ է ասէ տօն հայոց, քաղդէացւոց, եւ պարսից, ջրացանութեամբ ի վերայ միմեանց՝ նաեւ վարդաջրով, ի ժգ թըրմախ ամսոյ, որ է չորրորդ օր գարնանային հասարակածի։
onager, wild ass;
— խանչէ, the — brays.
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
Ընդ ցիրն ասպատակ սփռեալ հայացիքն, զամենայն զօրսն պարսից կոտորեալ սպառեցին. (Բուզ. ՟Դ. 31։)
the thirty fifth letter of the alphabet, and the twenty ninth of the consonants;
eight thousand, eight thousandth.
Փ. Թաւոսութիւն տառիս այնչափ հեռանայ ի բենէ, մինչեւ մերձենալ ի փհ, վհ, ւհ. այսինքն ի ֆ. ուստի առ եբրայեցիս անխտիր հնչի ֆէ, եւ փե. որ առ քաղդէացիս է միշտ փէ, եւ առ ասորիս եւ առ պարսիկս միշտ ֆէ. բայց պարսիկք ստէպ խառնեն զայլ տառս նմանաձեւս ընդ ֆէի. այսինքն են փէ կամ բէ, պէ, եւ վաւ։ Լատինք զսեպհական եւ զսեպհականեալ բառս իւրեանց գրեն ֆ տառիւ. իսկ զբնիկ կամ զյայտնի յունականս եւ զայլազգականս՝ գրեն բհ կամ փհ, բայց ֆ հնչմամբ։ Իսկ մեք չունիմք զձայնդ ֆ, վասն որոյ զայնու գրեալս յայլոց՝ փոխեմք ի փ. զոր օրինակ փաղեկ, փարաւոն, փող, փիղ, փիլիսոփոս եւ այլն. որ ըստ այլոց՝ է ֆալթգ կամ ֆէլէկ. ֆսրաօն կամ ֆառաօ. ֆուլ, ֆիլ, ֆիլօսօֆօս եւ այլն.
syllable.
Փաղառդ՝ ձայն է ըստ պարսից։ Բայց յայտ է՝ թէ կազմի ի ձայնիցս փաղ, եւ առնուլ.
cf. Փայտեղէն.
Խաչ արասցէ փայտեայ, եւ կամ յինչ եւ իցէ նիւթոյ։ Քարինս արձակեցեր պարսիւս այս փայտեայ ընդդէմ գողիագու. (Յհ. իմ. ատ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to rend asunder, to tear to pieces, to dilaniate.
Ի մէջ առեալք զզօրսն պարսից՝ սկսան փանդանել (կամ փանդանդել). (Մամիկ.։ եւ Հ։)
cf. Փանդիռն.
Նիւթական երաժշտականն՝ փանդռամբ (կամ փընդռամբ), եւ փողովք, եւ ծնծղայ. իւք բաղկանայ։ Ժողովեն զփանդռունս, եւ պարս խաղուց. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)
pandura, threestringed guitar;
trumpet.
Նիւթական երաժշտականն՝ փանդռամբ (կամ փընդռամբ), եւ փողովք, եւ ծնծղայ. իւք բաղկանայ։ Ժողովեն զփանդռունս, եւ պարս խաղուց. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)
crevice, rift, cleft;
cave, cavity, hollow, hole;
hollow.
Ի լերինս եւ յայրս եւ ի փապարս երկրի։ Ի ծերպս վիմաց, եւ յայրս, եւ յամենայն փապարս։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց. (Եփր. ՟Ժ՟Ա. 38։ Ես. ՟Է. 19։ Յովն. ՟Բ. 7։)
Սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս, է՛ որ ի սորս, է՛ որ ընդ փապարս երկրի մտեալ ղօղեն. (Եզնիկ.։)
luxury.
Փարաքմունս. պարսկերէն՝ փերթ փերթ ասէ. որ է այլեւայլ մեղքն. (Լծ. նար.։)
to aid, to succour, to assist, to protect, to favour, to support, to sustain.
Ի ձեռն վեհիդ սպասաւորութեան զտկարս օժանդակելով։ Օծ արքայութիւնս, օժանդակեաց թագաւորս։ Իբր առ նուազ՝ լաւ օժանդակեաց։ Հոգելի զօրութեամբդ օրհնեալ օժանդակեսցես կատարելապէս զայս պատճէն տառի։ Զորդւոյն գարշապարս օժանդակեաց. (Նար. Ե. ԼԴ. եւ մծբ։ Կոլ։)
stranger;
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
Ճշմարտութեանց օտար լեալ ի զաւակէն պարսից. իմա՛ ըստ յն. ճշմարտութեամբք օտար ի պարսից արենէ։
extravagance.
wellhorsed, mounted on a good horse;
skilful in horsemanship.
Երագեալ սաստկապէս՝ զհետ ունելով քաջաձիոցն, ի դժուարս քարանց եւ ի վիմուտ տեղիս։ Բազումք զհետ էին վատաձիոցն պարսից, եւ քաջաձիքն յառաջեալ հասանէին ի տեղի պատերազմին. (Խոր. ՟Գ. 9։ Փարպ.։)
full of hope, well secured, in good hopes, full of faith or reliance.
Գրոյ եւ յիշատակի արժանի է քաջայոյսն։ Սուրբ եւ գովելի է քաջայոյսն որպէս ընդդէմ՝ պիղծ եւ պարսաւելի է վատայոյսն. (Փիլ. իմաստն.։)
fertility, fruitfulness, abundance.
Շտեմարանեսցո՛ւք, զի զայն ընկալցուք զաշխատասիրութեանն զքաջապտղութեանցն ցուցանէ առաւելութիւն։ Զբերս պտղոցն պարսպեալ՝ ոչ թողացուցանէ աւարել օտարացն զիւր քաջապտղութիւնն. (Պիտ.։)
courage, stout-heartedness, intrepidity.
Գողացան պարսիկք ի քաջասրտութենէ նորա։ Այսպիսի ճաշակս քաջասրտութեան զեբրայեցւոց գնդին առնոյր. (Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
cragged rock, rough, steep rock.
Ի փապարս լերանց, ի յայրս, եւ ի ծերպս քարանձաւաց. (Շար.։)
wild-mint, pennywort;
bird's-foot-trefoil.
Որպէս թէ Քարանանուխ. վայրի անանուխ բուսեալ յառապարս.
throwing, flinging or casting stones;
ballista, catapult;
— բարբառ, biting words;
իբրեւ — մի, a stone's cast or throw;
— առնել, to precipitate;
— լինել, to throw stones;
to fling at one.
ՔԱՐԸՆԿԷՑ. λιθοβόλον instrumentum bellicum ad jaciendos lapides. Գործի քարաձիգ. բաղիստր. բաբան. պարսատիկ մեծ.
to herald, to proclaim by heralds, to announce publicly, to publish loudly, to cry;
to preach;
թագաւոր —, to proclaim king;
— յանապատի, to preach in the desert;
— օրինակաւ անձին, to practise what one preaches, to be the first to set an example to others.
Յովսափատ քարոզեաց պահս յամենայն յուգայ։ Արի՛ եւ գնա՛ ի նինուէ քաղաք մեծ, եւ քարոզեսջի՛ծ անդ Քարոցել գերեաց զթողութիւն։ Քարոզեա դո՛ւստր երուսաղէմի։ Դու զիմաստութիւն քարոզեսցես։ Ի գլուխս պարսպաց քարոզի Սկսաւ քարոզել Յիսուս։ Քարոզէր զաւետարանն արքայութեան.եւ այլն։
uncle (mother's brother).
Երկնչելով ի պարսից, եւ ի քեռեաց իւրոց արծրունեաց։ Առ տիգրան քեռի իւր առաքէ զպատանին։ Քեռիք նորա վնգոյ եւ վստամ. (Խոր. ՟Գ. 48։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Բ. 3։)
cherethim, archers, bowmen.
Քերեթին՝ աղեղնաւորք են, եւ են անուանք գովութեաց, թէ կորովի աղեղնաւորք էին, եւ քաջաձիգ պարսաւորք. (Կիւրղ. թագ.։)
investigating, making researches, seeking inquisitively;
— արատոյ, fault-finder.
Քննախնդիրք արատոյ. այսինքն պարսաւադէտք. լէքէ արայան. (Մծբ. ԺԹ։)
to murmur, to complain, to growl, to grumble, to mutter, to mumble.
Մի՛ քրտմնջէք ընդ միմեանս։ Անցանէին քրթմնջելով։ Քրթմնջեն զքէն առ պարսպօքն եւ ի դրունս տպարանիցն. (Յհ. ՟Զ. 45։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 26։ Եզնիկ. ՟Լ՟Գ. 30։)
town-like.
Տեսանէր զտուն չաստուծոցն այնպիսի մեծամեծ լայնութեամբ եւ երկայնութեամբ եւ այնչափ բարձր պարսպաւ՝ իբրեւ փոքրագոյն քաղքանիստ մի. (Ոսկիփոր.։)
policeman.
Առ ոչինչ համարելով զքաղաքապահսն՝ պարսից գումարտակսն. (Կաղանկտ.։)
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
Քաղաքավարութեան սկիզբն զո՞ոք երբէք լինել ասասցուք։ Թերեւս ցուցցէ մեզ ցառաջին զքաղաքավարութեանց լինելութիւնն եւ փոխադրութիւն։ Քաղաքավարութիւնք եւ արհեստք եւ օրէնք։ Քաղաքավարութեանն իբրու մարք, մի իշխանութիւն (պարսից) եւ հրապարակակալութիւն (յունաց). (եւ այլն. Պղատ. օրին. ՟Գ։)
wall of a town, fortification, rampart;
interval between two lines of defence.
Արտաքոյ քաղաքորմոյն։ Արտաքոյ քաղաքորմին։ Միայն լոկ պարսպէր քաղաքորմով զտեղիսն (տանն Աստուծոյ). (Պտմ. աղեքս.։ Ագաթ.։)
Եւ Միջավայրն տեղւոյ պարսպելոյ.