anise, dill;
fenugreek.
· Calfa
Ի շողն լեսած հացհամեմ ի վերայ ձիւթին ցանեն՝ որ փակչի։ Հացհամեմ աղընցած եւ ծեծած. (Վստկ.։)
abounding in ash-trees.
· Calfa
Ի հացուտ պուրակին, որում անուն տեղւոյն իսկ հացեաց դրախտ կոչեն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
bread or dinner giving.
· Calfa
Զկամաւոր օրինացն ուտեն կերակուրս ... ի կոչողէն եւ ի հացտուէն աստուծոյ. (Փիլ. լին.։)
Ոչ զհացտուն ազգակից համարէին։ Զխրախճանութեան պարզութիւն ցուցանել առ հացտուն հացկերութացն։ Ցոյցք հացտուաց բառացի մեծութեան. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
ՀԱՑՏՈՒ ἐστιάτωρ convivator. որ եւ ՀԱՑԱՏՈՒ. Տուօղ զհաց. որպէս աստուած կերակրիչ համայնից. եւ կոչնատէր, որ ի հաց կոչէ, կամ առնէ ընդունելութիւն սեղանոյ.
augur, diviner by augury;
— լինել, to augur, to divine by -.
· Calfa
οἱωνοσκόπος augur, auspex. կամ բայիւ ὁρνιθοσκοπέω ex inspectis avibus auguror, auspicor. (գրի վրիպակաւ եւ հաւագէտ) Դիտօղ զհաւս, զթռիչս եւ զկեր նոցա՝ առ ի հմայել. ուստի ՀԱՒԱԴԷՏ ԼԻՆԵԼ՝ է Հմայել ի ձեռն հաւուց կամ թռչնոց.
augurial science.
· Calfa
Հաւադիւթականն է, յորժամ երբէք այս ինչ հաւու կամ այլ ինչ, յառաջ կամ զկնի՝ ընդ աջմէ կամ ընդ ահեկէ երեւելով, ասիցեմք՝ թէ զայս ինչ նշանակէ. (Նոննոս.։)
pelican;
onocrotalus.
· Calfa
Չղջիկանք եւ բու եւ հաւալուսն. (Վեցօր. ը՝. (ըստ այսմ լինի իբ Հաւ անլոյս, կամ լուսն ունօղ յաչս. որպէս ռմկ. հաւկուր )։)
Ասեն զհաւալսան որդեսէր, մինչ չերթալ ի բունոյն բերել որս. եւ ի նեղել ձագուցն՝ սպանանէ կտցով, եւ ապա հանէ արիւն ի լանջացն, եւ առնու ջուր ի բերանն, եւ սրսկէ, եւ պակէ, յետ երեք աւուր, եւ կենդանանան. (Վրդն. սղ.։)
πελεκάν կամ πελεκᾶνος (իբրու տապարակտուց). pelecanus. Թռչուն կողմանցն եգիպտոսի, ջրայինն ի նեղս, նման սագի եւ բադի, եւ ցամաքայինն յանապատն նեղոսի նման արծուոյ կամ արագլի. րէխէմ. եբր՛՛. քաա, խաւիտա. որ եւ Ասիդ.
commencement, rise, origin;
author.
· Calfa
Պատճառք կորստեան, եւ հաւակ լինօղ անբաւ հիքութեանց։ Մարդասպանութեան հաւակ լինել։ Հաւակ այնքանեացն եղեալ աղունցն։ Ոչ իբրեւ զօգտակար արհեստիցն հաւակս յիշեցեալ լինին գտակք սորա. (Պիտ.։)
food for birds;
ի —երի դնել, ի սատակումն գազանագէշ —երի նուիրել, to give a prey to the fowls of heaven.
· Calfa
οἱωνόβροτος ab avibus comestus, depastus. Կեր կամ կերակուր հաւուց եղեալ՝ կամ լինելի. կուր լինելն թռչնոց.
scare-crow.
· Calfa
ՀԱՒԱՀԱԼԱԾ որ գրի եւ ՀԱՒԱԼԱԾ. Այն ինչ՝ որ հալածէ զհաւս. որպէս խրտուիլակ, գործի հողմաշարժ, կամ թռչուն վանդակաւ պահեալ առընթեր մրգապահաց՝ ի խրտուցանել զօդաթռիչ թռչունս.
Բարկութեան ախտն գազանաբարոյ՝ արագաշարժ ի յաղաղակելն, եւ իբրեւ զհաւահալածն մրգապահաց, որ մինչչեւ օդոյն ինչ շարժեալ՝ եւ նա սկսանի կարկաջել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Հաւադէտ.
· Calfa
Յաստեղագիտութիւնս, եւ ի հաւահմայս։ Ի հաւահմայս եւ ի կախարդութիւնս. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Բ։ Հաւահմայութիւն. Վրդն. պտմ.։)
augury, presage.
· Calfa
Յաստեղագիտութիւնս, եւ ի հաւահմայս։ Ի հաւահմայս եւ ի կախարդութիւնս. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Բ։ Հաւահմայութիւն. Վրդն. պտմ.։)
s. bot. heath.
· Calfa
Բոյս նման մրտի, յորմէ կազմի աւել. եւ սերմն նորա լինի միրգ հաւուց, այսինքն ուտելի ամենայն թռչնոց։ Մխ. առակ.։ Եւ լայնաբար՝ Ամենայն տունկ վայրի, որոց ունդն է կուր թռչնոց, կամ այլոց կենդանեաց։ Գաղիան. իբր յն. βαλανηρά եւ այլն.
likely, probable;
persuasive.
· Calfa
Ոչ ցանկանալն չշնալոյն ո՛չ եթէ ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն. (Եզնիկ.։)
Ես ոչ իմաստասիրեցից հաւանագոյն եւ ճշմարիտ. (Առ որս. ՟Է։)
probably, likely.
· Calfa
Հրաժարականաբար պատմութեամբ զօրինացն ասէ, ոչ էք մատուցեալ ... հրամայելով եւ հաւանականաբար պատմութեամբ ըստ եկեղեցւոյ ասէ, մատուցեալ էք ի սիոն լեառն. (Ճ. ՟Գ.։)
probability, likelihood, plausibility;
—ականութեանց հաշիւք, calculation of probabilities.
· Calfa
Պարտ է երկուօքն վարիլ առ օրինադրութիւնս, հաւանականութեամբ, եւ բռնութեամբ։ Մխիթարութիւն եւ հաւանականութիւն օրինադրելոցն ոչ եւ մի ինչ պարգեւէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Գոլով փոքր ինչ հաւանականութիւն առ այսպիսիս. (անդ. ՟Ժ։)
cf. Հաւանեցուցանեմ;
cf. Հաւանիմ.
· Calfa
Ոչ այնպէս զօրութիւն եւ քաջութիւն անձինն կարեն հաւանել զլսողն. (Ոսկ. ես.։)
ՀԱՒԱՆԵՄ. չ. որպէս Հաւանիլ. յանձն առնուլ.
Ոչ հաւանեաց անժուժկալութեամբ սպասաւորիլ յայլոց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to persuade, to induce to believe, to convince;
to advise, to induce to do.
· Calfa
Բարի է իսկ ճշմարտութիւնն եւ տեւական. եւ թուի իսկ ոչ դիւրին գոլ հաւանեցուցանել։ Առասպելաբանութիւնն դիւրին եղեւ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Զառաքինի անձն ոչ ոք կարէ հաւանեցուցանել գործել ազնպատշաճս։ Եւ զի՞նչ հաւանեցոյց զնոսա յայս։ Հաւանեցոյց ընդ ինքեամբ. (Շ. մտթ.։)
consent;
persuasion.
· Calfa
Զորս յաստուածաշունչ գրոց յառաջ բերեալ ի հաւանումն. (Պրպմ. ձ։)
companion, fellow, comrade, mate, partner.
· Calfa
Իսկ յասելն (Կոչ. ՟Դ.)
Զհաւասարակից մարդկութեանս մերոյ յանձն իւր առեալ զչարչարանս. ըստ յն. պիտի հաւասարակիր, կամ նմանակիր։
of the same weight;
equivalent, equal;
— լինել, to counterbalance, to countervail;
կատարելութիւնք նորա — ախտիցն են, his good qualities compensate his vices.
· Calfa
Իմաստութեանն՝ որ առ ի յաստուծոյ, զի՞նչ արդեօք եղիցի հաւասարակշիռ. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Հաւասարակշիռ չափով, կամ պատուով. (Վեցօր. ՟Ե։ Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Հաւասարակողմեան.
· Calfa
Երկաքանչիւրոյ ի միասին եդեալ, հաւասարակողմ՝ հաւասարակողմի, քառանկիւն՝ քառանկեան. (անդ։)
cf. Հաւասարակողմեան.
· Calfa
Երկաքանչիւրոյ ի միասին եդեալ, հաւասարակողմ՝ հաւասարակողմի, քառանկիւն՝ քառանկեան. (անդ։)
cf. Համապատիւ.
· Calfa
Հաւասարապատիւ աստուծոյ անաչեմք զհոգին. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչ ի մի երիս անուամբ, այլ յերիս հաւասարապատիւս. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
equally.
· Calfa
ՀԱՒԱՍԱՐԱՊԷՍ ἵσως aequaliter, aeque ἑξ ἵσου ex aequo, pariter. որ եւ ՀԱՒԱՍԱՐ, ՀԱՒԱՍԱՐԱԲԱՐ. Հաւասարութեամբ. անխտիր. զուգապէս. նոյնպէս. միապէս. ոչինչ ընդհատ. առ հասարակ. հաւսար.
Զամենեսեան հաւասարապէս կոչէ։ Հաւասարապէս խնամէ. (Ոսկ. յհ.։ Սահմ. ՟Ը։)
Փորձութիւն ինչ եւ մահ հաւասարապէս հասանեն ի վերայ ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)
Զամենայն գաւառն երուսաղէմի հաւասարապէս կոչեն հրէաստան. (Բրսղ. մրկ.։)
equicrural, isosceles.
· Calfa
Երկոցունց եռանգիւնիցն հաւասարասրունն զմի ընկալեալ է բնութիւն։ Ոմն հաւասարասրունն, եւ միւսն եռակրկին։ Մինն միոյն ի հաւասարասրուն եռանգիւնոյն շարամանեալ։ Որ ոչ սանդղատեսակ իցէ, այլ հաւասարասրուն. (Պղատ. օրին.։)
Եւ ոչ հաւասարասրունք կոչին (եռանկիւնք), այն են՝ որ ի կողից իւրեանց երկու միայն ունին կողս հաւասարս. (Եւկղիդ.։)
the thirteenth letter of the alphahet, and the eighth of the consonants;
forty, fortieth.
· Calfa
Առ եբրայեցիս եւ արաբացիս խէ կամ խը թանձր հնչի ի խորութենէ կոկորդին. այլ առ պարսիկս եւ թուրքս եւ ի հյ. փափկիկ, մինչեւ մերձենալ ի հ. վասն որոյ եւ ի լծորդ է նմին ի մեզ. զի գրի՝ հաղբք եւ խաղբք. հոյակապ եւ խոյակապ. խրասախ, եւ հրասախ, եւ այլն. որպէս եւ նահապետ՝ է նախապէտ, կամ նահանգապէտ։ Իսկ անունս Ռախաբ գրի եւ ռահաբ, եւ ռաքաբ կամ հռեքաբ։
Խ. Լինի լծորդ եւ ընդ ղ. զոր օրինակ սանդուխք, սանդուղք. բախտ, բաղդ. վախճան, վաղճան. եւ աղքատ՝ հնչի որպէս ախքատ (որպէս թէ աղխքատ)։
fraud, deceit, cheat, roguery, imposture.
· Calfa
Մի մօռանար զխաբանս կորստեան օձին. (Լծ. կոչ.) (տպ. զխաբունս)։
deceitful, fraudulent, fallacious;
false, treacherous, knavish, crafty, full of imposture, roguish, cunning, villainous, rascally;
fleeting, transitory;
sharper, swindler;
hypocrite, dissembler;
bait, lure, decoy;
— ի խաղու, cheat, sharper, trickster;
խաբեայ կերպարանք, mask.
· Calfa
խաբօղ. դաւաճան. եւ Հալածիչ՝ ըստ յն. διόκτης persecutor.
Լուսոյ խաբեայ, եւ փորձիչն. (Ածաբ. մկրտ.) (ի Ճ. ՟Գ. խաբեբայ)։
Բազում չարչարանօք ի հալածչաց եւ ի խաբէից անտի, զոր համբերէր պօղոս. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
cf. Խաբեայ.
· Calfa
Խաբեբայ է ասեն. զի՞նչ խօսիս այր դու. վասն պատառի միոջ հացի, եւ կապերտի միոջ ձորձոյ խաբեբա՞յ կոչես. (Ոսկ. եբր. ՟Ծ՟Ա։)
Խաբեբայք եւ պատրիչք. (Յհ. կթ.։)
Ով խաբեբայ չարութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ի խաբեբայ չար ձանձրութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Հեշտութիւն՝ մեծ խաբեբայ չարին (կամ չարաց). (Պղատ. տիմ.։)
wicked monk.
· Calfa
Որպէս Եպերելի աբեղայ. որպէս թէ չիցէ աբեղայ, այլ խաբեբայ. (զորմէ եւ ի վերջն բառիդ ԽԱԲ).
Խաբեղայն, եւ ոչ աբեղայն։ Ուր է խաբեղայն մարինոս. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի՟Ը.։ Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Բ.։)
to cheat, to deceive;
to defraud, to dupe, to trick, to gull, to inveigle, to insnare;
to plot, to hatch, to contrive;
to pervert, to seduce, to mislead;
to mock, to laugh, not to care, to trifle;
— ի խաղի, to cheat at play.
· Calfa
Այս երկիցս խաբեաց զիս։ Եթէ ոք զկոյս զոչ խօսեալ. Զաստուած խնդրեցի, եւ ոչ խաբեցայ։ Մի խաբիր լրութեամբ որովայնի։ Մի խաբեսցէ զձեզ եզեկիա։ Ետես հերովդես՝ թէ խաբեցավ (այսինքն ծաղր եղեւ) ի մոդուց անտի։ Մի ոք զձեզ խաբեսցէ (այսինքն ձազեսցէ իբրեւ յաղթօղ). եւ այլն։
Ոչ խաբիմք իբրեւ զտգէտս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գիտութեամբ էիցն ի չէիցն միշտ խաբեցեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
fraud, knavery;
deceit, cheat, fallacy, trick, artifice, rogu-ishness, imposture, deception;
chicanery, dissimulation;
villainy, dishonesty;
— ի խաղու, cheat, a cheating trick.
· Calfa
Այն խաբէութիւն՝ որ մտացն է, չարագոյն է քան զայն, որ ի պատրանացն է. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
cf. Խաբանք.
· Calfa
Խաբկանք լինէին հպարտացելոյն լիդեացւոց կրիւսեայ։ Խաբկանօք կոչեալ զտիրան։ Իբր թէ խաբկանօք իցէ գործն. (Խոր. ՟Բ. 12։ ՟Գ. 17. 63։)
Զի՞նչ օգուտ զմեզ ի մարդկային ստակարծ խաբկանացն գործիցի։ Խաբկանաց բանիւք ունկն դնել. (Սարկ. քհ. եւ Սարկ. հանգ.։)
Ոչ միանգամայն ինչ խաբկանօք, որպէս յեգիպտոսէն ելին, ելանէին (ի բաբելոնէ). (Ոսկ. ես.։)
cheating, deceitful, fallacious;
crafty, smirking, smooth-tongued.
· Calfa
խաբու. խաբիչ.
cf. Խաբու.
· Calfa
խաբու. խաբիչ. խաբող. (գտանի գրեալ եւ խաբուսակ). Իբրեւ զխաբուսիկն (կամ խաբողիկն) յակոբ. Կոչ. ՟Է։ Խաբուսիկ եւ զամենայն մարդ խաբէ։ Հակառակաբան, ոխակալ, եւ խաբուսիկ. (Ախտարք.։)
to draw lines, to roll;
to mark out, to delineate, to outline;
to mark, to brand.
· Calfa
Հարօրով ակօս խազեցին շուրջ զքաղաքաւն ի նշան պարսպի, եւ հրաման հանին ոչ ումեք իշխել քայլել ի վերայ խազածին. (Մարթին.։)
cf. Խազմագործ.
· Calfa
Խռովութեան շիջուցի՞չ, եթե ընդ խազմարարս խռովիչ. (Մագ. ՟Դ։)
Այն ոչ զօրականաց գործ է, այլ՝ խազմարար մարդկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
blue-eyed.
· Calfa
Զվարսն առիւծու ունէր, եւ աչքն՝ մինն խաժակն. աջն վայրաբեր եւ սեաւ, եւ ահեակն՝ խաժակն. (Պտմ. աղեքս.։)
γλαυκός glaucus, caesius, caeruleus. Ոյր են կապուտակ ականողիք. խաժաչք. կապուտաչութիւն.
coarse sieve, corn sieve.
· Calfa
Առեալ խախալ՝ ելից ջուր եւ կաթ մի ոչ կաթեցաւ ՝՛ նմանի ջուր. (Ոսկիփոր.։)
man-cook.
· Calfa
Ոչ գոյր նոցա խախամոքք անուշարարք առանձինն, եւ ոչ հացարարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
chyle;
rennet;
curdled milk, curds.
· Calfa
Խախացն ոչ այլ ինչ է, այլ ի նոյն կաթանէ յորովայնէ գառինն պանրացեալ եւ արտաքս եկեալ. (Սանահն.։)
first stomach, ventricle.
· Calfa
Խախացոց, կամ խաղցոց. (Գաղիան. ըստ այլ եւ այլ գրչաց. որպէս եւ ի սուրբ գիրս։)
to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
· Calfa
Խախտեցին խորտակեցին զորդիսն իսրայէլի։ Խախտէք զիս բանիւք։ Խռովեցուցին զձեզ բանիւք՝ խախտել զանձինս ձեր։ Խախտեցաւ երկիր յերեսաց նորա։ Խախտեցան եւ գնացին։ Տառապեալդ եւ խախտեալդ։ Ժամանակ խախտողաց քոց։ Խախտեցար ի տեղւոջէ քումմէ։ Խախտիցեմ զքեզ գնալ ընդ մեզ։ Ոչ եւս խախտացից զժողովուրդ իմ լիսրայէլ յերկրէ՝ զոր ետու նոցա։ Զկտակն յառաջագոյն հաստատեալ ոչ կարեն խախտել.եւ այլն։
Բազում ինչ է՝ որ խախտէ զմիտս. (Ոսկ. ես.։)
Զկուսութիւն մօրն ոչ խախտեաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
destruction;
displacing, removal;
emigration;
— ոսկերաց, dislocation, luxation.
· Calfa
Այսքանում վայելուչ կարգի հասուցանել խախտումն. (Պիտ.։)
to bite;
to chew, to gnaw, to tear in pieces;
to nettle, to sting, to snarl at, to revile;
— զմիմեանս, to bite one another.
· Calfa
Համակէր միշտ ի չար խորհուրդս՝ խածանել չար թունովք իւրովք զթագաւորն գագիկ։ Իբրեւ զգազան չար ի խածանել զնա զարթուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Չի՛ք այլ ինչ զօրաւոր՝ որ այնպէս խածանէ զսիրտ մարդոյ՝ իբրեւ զնախատինսն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
to bite, to nibble.
· Calfa
δάκνω mordeo Ստէպ եւ չարաչար խածանել. (իրօք կամ նմանութեամբ). խածխծել.
bird's crop, craw.
· Calfa
Ի միջօրեայ ժամանակի զխածեակնխ զոր ունի ի լանջսն, ձգեալ պրկէք առ ի հանգչել եւ թեթեւանալ առ ի յօդոյն ծանրութենէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
hard-hearted, rude, harsh.
· Calfa
Զայնպիսի անմարդի եւ զհայհոյիչ բերանն եխից. (Վրք. ոսկ.։)