gladiatorial;
relating to duels;
gladiator;
duelist;
cf. Մենամարտութիւն.
· Calfa
Ըմբիշ ես մենամարտ։ Ի մենամարտս՝ բարւոք մատուցեալն ըստ օրինի տեառն. (Տօնակ.։ Երզն. լս.։)
to fight a duel, hand to hand, in single combat;
to wrestle, to struggle.
· Calfa
Ես եւ նա մենամարտեսցուք երկոքեան. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 10։)
dead;
carcass;
idols, image.
· Calfa
Կենդանի է աստուած. իսկ նոքա (չաստուածք կամ կուռքն) մեռելոտի, եւ ոչ մեռեալ. զի ոչ բնաւին իսկ էին կենդանի. (Մխ. երեմ.։)
of our nation, national.
· Calfa
Ո՛վ ոք ի ցեղիցս որոշելոց՝ ընտանի եւ մերազնեայ։ Թորգոմայ զմերազնեայսս սեփականեալ։ Զմերազնեայ վկայից ղեւոնդեանց։ Զմերազնեայ բազմութիւնս լուսաւորեալ։ Զի մերազնեայքս գոն կոչնատէրքս, հարք հոգեւորք. (Խոր. ՟Ա. 2։ Յհ. կթ.։ Նար. խչ.։ Սարկ. լս.։ Երզն. լս.։)
to expel, to repel, to reject, to exclude, to drive out;
to reprove, to disallow, to disapprove;
to refuse, to deny;
— զքուն, to disturb one's slumber;
— զոք ի կենաց, to deprive of life, to slay.
· Calfa
naked, bare;
unadorned, plain, simple, evident;
impudent, brazen-faced;
without;
evidently, obviously, palpably;
— ընդ — մարտընչել, to wrestle naked.
· Calfa
Էին երկոքեան մերկ։ Գիտացին՝ զի մերկ էին։ Մերկացաւ զհանդերձ իւր, եւ անկաւ մերկ։ Մերկ գնացաք։ Ի վերայ մերկոյ պարանոցի նորա։ Գլուխ նորա մերկ։ Զզգեստ մերկոյ զերծեր։ Տացես ի հանդերձէ քումմէ մերկոց.եւ այլն։
bare athlete or wrestler;
—ք, wrestling.
· Calfa
Սոքա մերկամարտիկք ելով ըմբշամարտիկ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
Ընդ որչափ այժմ առ մերկամարտութեանս օրինադրեցին այնոքիկ՝ որք մերկամարտիկք են, թէ զի՛նչ է բարւոք մերկամարտուցելոցն գործք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
barenecked;
naked, clear, evident, open, frank;
nakedly, clearly, overtly, plainly;
— առնել, to make evident, to reveal, to discover, to unveil;
ամենայն ինչ — կայ առաջի նորա, all things are naked and opened unto the eyes of him.
· Calfa
Եւ զի՞նչ է մերկապարանոցն. ի սովորութենէ մորթոցն՝ յորժամ յարենէ (ի զենլեաց. յն. աբօ նէրի՛օն ) մերկանայցեն, ասէ զմերկապարանոցն. դարձեալ զենուցու ոք ինչ, եւ զմորթ մարմնոյն մերկանայցէ, զամենայն իսկ զներքին անդամսն առաջի աչաց իւրոց յայտնէ. (Ոսկ. եբր.։)
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
· Calfa
Ոչ ոք մխեաց ի նա ձեռն։ Մի՛ մխեր զձեռն քո ի պատանեակդ։ Ձեռն տեառն մխեցաւ յիս. եւ այլն։
to console, to soften, to soothe, to comfort, to relieve sorrow or vexation, to alleviate.
· Calfa
Սուգ ունէր, եւ եկին մխիթարել զնա, եւ ոչ կամէր մխիթարել (իլ)։ Մխիթարեաց զնոսա, եւ սփոփեաց զսիրտ նոցա։ Մխիթարէր զնոսա յօրինացն եւ ի մարգարէից։ Եկեալ էին, զի մխիթարեսցեն զնոսա վասն եղբօրն։ Զիւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ իբրեւ հայր զորդիս մխիթարէաք եւ սփոփէաք։ Մխիթարեցէ՛ք զկարճամիտս։ Մխիթարել զամենայն սգաւորս։ Մխիթարեցին զանձինս, եւ գնացին ի մարտ։ Ի ծառայս իւր մխիթարեսցի։ Մխիթարեցաւ տէր ի հեծութենէ նոցա.եւ այլն։
consoler, comforter;
the Comforter, Paraclete, Holy Ghost.
· Calfa
Առաքեաց առ քեզ դաւիթ մխիթարիչս։ Եւ մխիթարիչ ոք ոչ գտաւ։ Հեռի եղեն յինէն մխիթարիչք իմ։ Մխիթարիչք չարեաց ամենեքեան.եւ այլն։
cf. Մխրճիմ.
· Calfa
Որպէս ոք ի լեղորդաց կամի վազել ի նաւէ անտի ի ծով, եւ մխիրճ հարեալ՝ ճախր առեալ՝ զմարգարիտն խնդրիցէ առ ի գտանել. (Ոսկ. խչ.։)
incest;
lechery, lewdness, lust.
· Calfa
Եթէ ոք ի մծղնէութեան գտցի։ Ապա թէ ինքն եւս ընդ ընտանիսն ի մծղնէութիւն գտցի. (Կանոն.։)
reins, loin, haunch, flank.
· Calfa
ՄԿԱՆՈՒՆՔ նանց, կամ ՄԿԱՆՔ, նաց. գ. յոքն. վերնոյն. Թիկունք. ողն. մէջք քամակին, կամ վերին երեսք միջաց. միջնողն. թիկնամէջ. որ եւ Նուս. (լծ. յն. նօ՛դօս ). կռնակ, քամակ, շալակ .... եւ նմանութեամբ՝ Վերին երեսք ջուրց. կոհակք իբրեւ կողք. կուտակեալ ալիք թիկնաձեւ. վըրան. ... νῶτος, -ον dorsum, tergum, regio lumborum, եւ ἑπάνω (մակ. ի վերայ) super, superficies.
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
· Calfa
Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)
to remain, to stay;
to stop, to wait, to expect;
to hope;
to rest, to be at rest;
to last, to consist, to hold out;
cf. Բարեաւ, cf. Խաղաղութիւն, cf. Կամ.
· Calfa
Ոչ առին նոքա յանձն մնալ ի պատերազմէ անտի. (Եփր. օրին.։)
mina (weight and money);
pound;
mark.
· Calfa
μνᾶ, -ας, μνέω, -ας mina. (վր. մանաս, մնա . որ եւ մնէ, ման, մանէ. ըստ եբր. եւ պ. մէնն, մէնա. յն. մնա՛, սեռ. մնա՛ս, կամ մնէ՛ա, մնէ՛աս. լտ. մինա ). Չափ՝ մեծ կամ փոքր. աման, եւ կշիռ. գումար դրամոյ. քանքար. քսակ. Տե՛ս (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 45։ Նեեմ. ՟Է. 71։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 12։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 13. եւ այլն։)
permanent, stable, lasting, durable, solid.
· Calfa
Լինել հանապազ մնացական եւ անփոփոխելի փառօք։ Երեւէին նոքա ոստք խաչին, եւ պտուղ նոցա մնացական. (Ածազգ. ՟Գ. ՟Ե։)
Զփոփոխականացն իբրեւ զմնացականաց հոգ յանձն առնումք, եւ զմնացականէն իբրեւ զազացաւորէ անփոյթ առնեմք։ Այնոքիկ ժամանակեայք, եւ այս՝ մնացականք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։ Նանայ.։)
cf. Մնացուած.
· Calfa
παραλειπόμενος, -ον, -ενα, -νων paralipomenon λοιπός , ἑπίλοιπος, ὐπόλοιπος, κατάλοιπος, -ον reliquus, residuus, -a λεῖμμα, κατάλειμμα եւ այլն. reliquum, riliquiae եւ այլն. περισσός, -ον amplior, -us. Մնացեալք (ոք կամ ինչ). մնացուած. նշխար. յաւելեալն. յաւելուած. հետեւորդ. յաջորդ. եւ այլքն. մնացածը, էւելցուքը.
to cause to remain, to stop, to put a stop to;
կաց մնաց, կաց եւ մնաց, remnants of troops, wreck of an army;
cf. Ժողովեմ.
· Calfa
Մի՛ ոք ընչասէր լինիցի ի սակս մանկանց, զի փարթամագոյն մնացուսցէ զսոսա. քանզի մանկանց պարտ է բազում պատկառանս, եւ ո՛չ ոսկի մնացուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
perpetually in motion.
· Calfa
Զարեգակն ոչ ոք պարսաւէ ուղղապէս վասն մշտաշարժ իւրոյն շրջաբերութեան. (Մագ. ՟Թ։)
instant in prayer, constant in worship, fervent, devout, pious;
assiduous.
· Calfa
Միաբանակեաց վանսն թանահատի վանից, որք էին մշտապաշտօնք։ Եւ սոքա մշտապաշտօնք։ Երիցավանք՝ որք էին մշտապաշտօնք. (Ուռպ.։)
always lighted or burning.
· Calfa
Միշտ վառեալ. մշտաբորբոք. անշէջ. միշտ վառած.
magician, astrologer;
diviner, enchanter, wizard, sorcerer;
fire-worshipper, follower of Zoroaster;
wise man of the East.
· Calfa
μάγος magus, praestigiator, incantator. յն. լտ. մա՛ղօս, մակուս. պ. մուզ. յոք. մու՛զան. ար. մէճիւս, մէճիւսի, միւնէճճիմ. վր. մոգու, մոգվի. Մարգարէ հեթանոսաց. սուտ գուշակ. հմայօղ. քաղդեայ. գէտ. աստեղագէտ. օրէնսգէտ ըստ դենից. քուրմ. կրակապաշտ. եւ Դիւթ. կախարդ.
bullock, young bull, sturk, steer.
· Calfa
Արջառն ոչ նշանակեաց զարականն եւ զիգականն եւ զչէզոքն (իմա՛ զհասարակն), թէ ոչ ասեմք, եզն, եւ կով, եւ մոզի. (Երզն. քեր.։ (ռմկ. մոզի. յոքն. մոզկներ, է առաւել արու որթ տարեւոր։))
cf. Մոլեգին.
· Calfa
Մոլեգնոտաց են ձախողակի այդոքիկ ընտրութիւնքեւ կարծիք. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Մոլի.
· Calfa
Դարձեալ այլ մոլեկան հուր հրդեհի բորբոքէր ի կողմանց արեւելից. (Ղեւոնդ.։)
raving, furious, frenetic, maniac, mad;
vicious, petulant, passionate;
great, excessive.
· Calfa
ἑπίληπτος, μαινόμενος, μανικός , μανιωδέστατος furiosus, insanus, furens եւ այլն. որ եւ ՄՈԼԵԳԻՆ, ՄՈԼԵԳՆՈՏ, ՄՈԼԵԿԱՆ. (ոք, կամ ինչ). Կատաղի. խելացնոր. բախած. յիմար. այսահար. եւ Բո՛ւռն. սաստիկ. կատղած, խեւ.
to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.
· Calfa
Մոլին մարդիկ. եւ եթէ տեսանեն զոք՝ որ ոչ մոլի, ասեն՝ թէ դու մոլիս. վասն զի ոչ եղեւ նման նոցա։ Ելեալ էր յաշխարհէ, եւ մոլէր դարձեալ ի կին իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ը։)
to go out of one's way, to ramble, to rove, to wander, to stray, to go astray, to lose oneself, to be bewildered, to err, to fail;
to fall into error, to be deceived, seduced, perverted;
cf. Մոլիմ.
· Calfa
Եթէ ոք խելագարութեամբ մոլորեալ իցէ, ոչ շրջեսցի յայտնապէս ի քաղաքին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
fury, rage, mania, frenzy, madness, folly;
violent passion;
transport, enthusiasm;
*vice, bad habit.
· Calfa
Ողջախոհ իմն մոլութեամբ՝ առ այսոքիկ վառեալք բերին. (Սահմ. ՟Ա։)
cf. Մողիզ.
· Calfa
ՄՈՂԷԶ կամ ՄՈՂԻԶ. σαύρα lacerta. գրի եւ ՄՈՂՈԶ, ՄՈՒՂԷԶ, ՄՈՂԷՍ. Զեռուն քառոտանի՝ որպէս օձ կարճիկ, կամ կոկրդիլոս փոքրիկ, խայտաբղէտ եւ բազմագունի, փոքր եւ մեծ. cf. ՔԱՐԱԹՕՇ, cf. ԿՈՎԱԴԻԱՑ, cf. ՏԻՏԵՌՆ ՈՍՏԻՆ.
mendacity, beggary;
alms;
ի — ելանել, շրջել, to beg, to go begging, to ask charity, to beg alms, to mendicate;
ի — տեսանել, to see any one in a begging state.
· Calfa
Միայն նստեալ լիցին յիւրաքանչիւր կայեանս, եւ մի՛ ելանել ի մուրոյն տառապանս։ Աղքատք ի մոյր ելցեն։ Յամս ներսիսի զաղքատս ամենեւին ի մոյր ոչ տեսանէր (ոք) ընդ ամենայն սահմանսն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 4։ եւ ՟Ե. 31։)
forgetfulness;
—նս առնել, ի —նս դարձուցանել, արկանել, to forget, to leave or bury in oblivion;
— լինել, գալն, to forget, to forget oneself, to put out of oneʼs memory;
ի —նս ածել, to cause to forget.
· Calfa
Ոչ գիտեմ զիա՛րդ նոցին գիտակացն այսոքիկ մոռացօնք եղեն (կամ են). (Նիւս. կուս.։)
s. pl. skins, hides.
· Calfa
Արկեաց սոցա մորթ ազգի ազգի կենդանեաց. եւ ես հարցի զնոսա, թէ է՞ր իրիք են մորթեանս. եւ նոքա ասեն, առիւծուց եւ ընձուց. (Պտմ. աղեքս.։)
to flay, to skin, to deprive of one's skin;
to cut the throat, to butcher, to slaughter;
to kill, to slay.
· Calfa
Որպէս թէ զշուն ոք մորթիցէ. (Ես. ՟Կ՟Զ. 3։)
sheepskin mat.
· Calfa
Փոքր եւ անշուք մորթ.
Մորթիկ մի փոքր ի ներքոյ նորա ի տախտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
den, lair;
cf. Մոր;
cf. Մորենի.
· Calfa
Ակքանն բանջար ինչ է, եւ կամ թուփ փոքրիկ՝ նման մորի կամ կաղնչնան. (Կիւրղ. թագ.։)
s. bot. night-shade, banewort;
strychnine, strychnia.
· Calfa
Քակոնիջ. մորմոյ պտուղ։ (Իսկ Ստեփ. լեհ. իմանայ զմորմ որպէս մողէզ փոքրիկ։)
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
· Calfa
Նետք մուխք բորբոքեսցեն զանձինս. այր արդիւնական շիջուսցէ զնոսա։ Շիջուցանէ զամենայն զհրացեալ նետս մուխս չարին։ Զմուխ նետից նորա յարձակմունս յանձն իմ բժշկեա՛. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։ Սարկ. աղ.։)
mouse;
mice;
cf. Դնդեր;
ազգ մկանց, the micy tribe;
— մեծ, rat;
— վայրի, wood-mouse;
— դաշտի, field-rat;
— ջրային, craber, water-rat;
— ալպեան, marmot;
— լերանց, mountain-rat;
փարաւոնի, ichneumon, cf. Հետահան, cf. Հիլոս;
գեղացի եւ քաղաքացի —, the country mouse and the city mouse;
ծակ, բոյն, աղբ, ականատ մկանց, mouse-hole;
rat's nest;
mouse-dung;
mouse-trap;
որսորդ մկանց, rat-catcher, mouse-hunter;
(կատու) mouser;
որսորդութիւն մկանց, mouse-hunt;
— որսալ, to mouse, to catch a mouse;
— չչէ, the mouse squeaks.
· Calfa
ռմկ. մուկ. (որպէս թէ միուկ, կամ մսուկ) լծ. եւ յն. լտ. մի՛ս, մուս. պ. մուշ. դաղմ. միզ. μῦς mus. Փոքրիկ կենդանի առտնին՝ բայց անընտել, գող, ծակամուտ, որս կատուի, չարահոտ, եւ խոզաձեւ մարմնով.
Յորմէ ամենայն յօդիցն խաղալիք, եւ ամենայն մկանցն ձկտումն։ Մկունքն շարակային ի մարմնոյ, եւ ի ջղուտ նեարդից շարամանեցելոց։ Որքան ինչ ի ձեռն ջղաց եւ մկանցն շարժի, այսոքիկ ամենայն անձնականք են. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
shoes;
slippers;
cf. Կօշիկ.
· Calfa
Մոյկ փոքրիկ, կամ կանացի. որպէս եւ պրս. մուզէ, կօշիկ, ագանելիք ոտից.
flesh-worm;
gnat, midge.
· Calfa
Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
· Calfa
Խաղաղութիւն իցէ մուտդ քո։ Մուտ քո եւ ել ի բանակի աստ ընդ իս։ Եւ ես եմ մանուկ փոքր, եւ ոչ գիտեմ զել եւ զմուտ իմ։ Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել քո։ Ո՞վ ժուժկալեսցէ աւուր մտի նորա.եւ այլն։
begging, mendicant, poor;
cf. Մուրականութիւն.
· Calfa
Եթէ տեսանիցէ ոք զոք ազատի կերպարանօք ի մուրականս, խաբեբայ է ասէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
to break or reduce to pieces, to grind, to pound, to bruise, to crush, to triturate;
to hash, to mince.
· Calfa
ՄԱՆՐԵՄ ՄԱՆՐԵԼ. ռմկ. մատրել. որպէս՝ Զմեծ դրամն ի փոքունս լուծանել.
composed of small ones;
— ձկունք, a great deal of small fry.
· Calfa
Որոյ երամն բաղկանայ ի մանունց կամ ի փոքրկանց.
minute, little, very small, tiny.
· Calfa
Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Կալացո՛ւք մեզ աղուեսունց մանրկունս (կամ փոքրկունս, կամ փոքունս). (՟Դ. Թագ. ՟Բ. 23։ Երգ. ՟Բ. 15։)
μικρός parvus λεπτός tenuis. Կարի մանր. փոքրիկ. եւ Նուրբ. մանտրտիկ, պզտըտիկ.