diverse, varied, different;
of divers colours, variegated;
precious, excellent.
Զստացուածս նորա զպէսպէսս ըմբռնեսցուք։ Պէսպէս գինեօք եւ անոյշ իւղովք լցցուք։ Փոխանակ պէսպէս պատուական (յն. մի բառ) իւղոցն եւ խնկոցն. (Առակ. ՟Ա. 13։ իմաստ. ՟Բ. 7։ Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
cf. Բորոտութիւն.
Օրէնք քահանայից են՝ մի ամենեւին ի մարմին բիծ ունել ... եւ ոչ գունոյ փոփոխելոյ ի պիսակութեան՝ արածս։ Ապա թէ պիսակութիւն ուրուք ելցէ ի մարմնի, արգելցեն. (Փիլ. քհ.։)
abusively, falsely, improperly;
catachrestically;
— վարիլ, to abuse, to use improperly.
Զիա՞րդ իցէ նոյն (ընդ) պիտակաբարին՝ տիրապէսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Պիտանամ.
Սրբութիւն ոչ աստուածութեանն պիտայր, այլ մարմին (կամ մարմնոյ). (Ոսկիփոր.։)
to want, to be in want of;
to be necessary, useful.
Եթէ ի սակաւ ժողովս ռամկաց պիտանան տեսուչք եւ վերատեսուչք, ո՞րչափ եւս առաւել աստուածայնոյ մայրաքաղաքիս. (Գր. տղ. թղթ.)
cf. Պիտանամ ;
to use, to employ, to make use of.
necessary, useful, advantageous;
—ք, necessaries, the needful;
ոչ ումեք է —, it is useful to no one;
ոչ եւս իմիք է —, it is no longer good for anything.
Մեռեալ անդամ՝ չէ ինչ պիտանացու ի գործ մարմնոյն. (Շ. ընդհանր.։)
useful.
Պարկեշտութեան չափ է՝ հարկաւորացն եւ պիտաւորացն առ ըստ մարմնոյն կեանս. (Փիլ. ել. ՟Ա. 6։)
one must, it is necessary;
սակաւիկ ինչ պիտեցաւ, it was within a hair's breadth of.
Քանզի ոչ եթէ պնդութիւն մարմնոյ պիտիցի, այլ որդւոցն եւ մտաց յօժարութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Տեսայ փոքրիկ մոնոզոնակ, եւ ունէր պըլոզ իւրըն կընկղակ. առաւօտուն սկըսնոյր մինակ, պաշտէր անուշ քաղցր եղանակ (արտուտ թռչունն). (Շ. առակք։)
full of filth, sunk in nastiness, dirty, impure, lewd.
Որ զհետ մարմնոյ պղծալիցն ցանկութեանց (յն. պղծութեանց) իցեն երթեալ։ Ամենայն պղծալից պաշտամամբքն քովք (յն. գայթագղութեամբք). (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 10։ Եզեկ. ՟Է. 11։)
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
ո՛չ որ ինչ մտանէ ընդ բերան՝ պղծէ զմարդ, այլ որ ինչ ելանէ ի բերանոյ՝ այն պղծէ զմարդ։ Անլուալ ձեռօք ուտել ոչ պղծէ զմարդ։ Զոր աստուած սրբեաց՝ դու մի պղծեր։ Զպղծեալսն սրբէր առ ի մարմնոյ սրբութենէ.եւ այլն։
copper-coloured.
Ըստ գունոյն՝ շէկ կամ թուխ, խարտեաշ, պղնձոտ. (Տօնակ.։)
pepper;
— լոսեալ, ground or pounded -;
համեմել —աւ, to -.
ՊՂՊԵՂ. գրի եւ ՊՂՊԻՂ. նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. թ. պիպէր. πέπερι, πέπερις piper. իտ. pepe, pevere. Համեմ կծու եւ ջերմ յոյժ՝ ի գոյն սեաւ, եւս եւ սպիտակ՝ ի չափ գնձոյ՝ ողկուղօրէն բերեալ ի վերայ փոքրիկ ծառոյ յարեւելեան հնդիկս. իսկ յայլ տեղիս պղպեղ է բերք դոյզն բուսոյ՝ ի սկզբան կանաչ պատճով, որ յետոյ կարմրանայ. տաքդեղ.
Զսպիտակ պղպեղ եւ զսեաւ՝ նմանս միմեանց ասեմք գոլ ըստ ջերմայնոյն. քանզի երկոքին ջերմինք են, այլ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. քանզի սեաւն առաւել ջերմային է, իսկ սպիտակն նուազ. (Սահմ. ՟Ծ։)
turbidness, muddiness;
trouble, broil, agitation, disorder, confusion.
to embellish, to bedeck, to adorn, to beautify, to set off, to trim studiously, to bedizen, to trick out.
Յորժամ տեսանեմք օտար կամ աղքատ, զյօնսն ի վեր պճնեմք (յն. ի վեր ձգեմք), եւ պատնսխանոյ անգամ չվարականիմք զնոսա արժանի. (Ոսկ. հռ.։)
to bedizen oneself with coquetry and too great attention to effect, with studied neatness.
Ընդ անզարդութեան երկաթոյս սեւութեան գունոյս, պղինձ պճնելի՝ ցոյցք առաքինութեան՝ հրաշեկ լիբանանու , իմա պղինձ փայլուն. որ եւ Ծխեալ ասի. ըստ յն. լիբանանապղինձ, կամ կնդրկապղինձ։
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
robustness, stoutness, vigour;
consistence, density, solidity, hardness.
Զպնդակազմութիւն մարմնոյն իւրոյ ամբողջ եւ անարատ պահելով (Վրք.ոսկ.։)
horns.
Եւ իւր առանձինն ուլն զպոզանն շարժէր. (Փիլ. լիւս.։) (Իսկ ռմկ. պոզ, է նոյն ընդ պօյնուղ, եղջիւր)։
composed of the same element or matter.
ὀμόστοιχος ejusdem elementi similis. Որ է ի նոյն տարերաց. համանիւթ. համանման.
of the same kind or sort, equal, conformable.
ὀμοειδής ejusdem speciei, generis;
uniformis, conformis. Որ է ի նմին տեսակէ կամ տեսակի. համաձեւ. նոյնակերպ. համանման. համաբուն.
resembling, similar, like, conform.
ὀμοτύποτος ejusdem formae. Որ ունի զնոյն տիպ կամ զկերպարան. համաձեւ. նման. համանման.
cf. Համատոհմիկ.
Ջերմոյ եւ խոնաւոյ եւ հողեղինին նոյնպէս ընդ համատոհմն խառնեալ, եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
of equal glory or honour.
ὀμόδοξος pari gloria praeditus. Յաստուածայինս՝ որպէս Հաւասար փառօք. ունօղ զմի եւ զնոյն փառս. փառակից.
Համափառ ունիմ զերեսեանն, եւ նոյն արարչութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ի մարդկայինս, Զուգապատիւ, կամ նոյնպէս փառաւոր.
store-keeper.
Պահապան համբարաց (ցորենոյ, եւ խոտոյ, մարդ, կամ շուն).
Նա եւ զհամբարապանսն իսկ զբազումս ի շանց (վրիպակաւ, իշանս կամ իշեան) յայնկոյս որմոյն ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
flavorous, savoury, sweet, delicious.
εὕχυμος sapidus. Որ ունի զհամ ախորժ եւ զօրաւոր. անոյշ, քաղցր, իրօք կամ նմանութեամբ. համով.
cf. Համեմեմ.
ՀԱՄԵՄՔ. Որպէս բառ հյ. նոյն ընդ Համահամք. համադամք. հանդերձանք կերակրոց, եւ իրք համեղք, անուշարարք, կամ ամոքիչք. ἅρτυμα, παράρτυσις condimentum, conditura.
proportionate, equal, conformable, corresponding, analogous, regular, symmetrical, adequate;
— գործել, to proportion;
դնել —, to compare;
եթէ իցեն ի քեզ առաքինութիունք —ք վեհ ճակատագրիդ, if your virtues correspond with your high destiny;
"ըստ համեմատի համեմատաբար, cf. Համեմատութեամբ."
ἁνάλογος congruens ἵσος aequalis եւ այլն. (որպէս թէ Համայն ի մի ածեալ, եկեալ, կամ բաղդատեալ) Զուգաչափ, զուգակշիռ, յարմար. նման. համանման. հաւասար. հանգէտ. հանգոյն. նոյնպիսի.
seasoned, flavoured;
aromatic, spicy, fragrant.
Զհամեմաւոր անոյշ արմատ ոք ծամեսցէ, եւ զհամ անուշութեան բուրեսցէ. (Ոսկ. խչ.) (յն. միւռոն, կամ իւղ անուշութեան։)
to season, to flavour;
to scent, to aromatize, to spice, to powder;
— աղիւ, to sprinkle with salt, to salt.
Կերակուրք աղիւ համեմին։ Կամք մտաց եւ մարմնոյ կատարեալ պահովք համեմին ի շնորհաց հոգւոյն. (Յճխ. ՟Թ։)
to run together;
to compete;
to concur, to coincide.
Արժանի ըստ շնորհացն ցուցանիցէք զոճն (զընթացս վարուց). զի որպէս նա ընդհանուր քարոզիցէ, նոյնպէս եւ դա ընդ նմին համերասանակ ընթանայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ (որպէս թ. ... ))
cf. Համաբնութիւն.
Համէութիւն են տարերք։ Օծ զօրութեամբ զհամէութիւն մարմնոյն քրիստոսի՝ մարմին քրիստոսի. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
Համոզէ զայր եւ զկին՝ մնալ ի նոյն եւ այլն։ Համոզէ խորագիտութեամբ առ խնդիրն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.)
look, sight, view.
Պայծառ հայեցիւք տեսցուք։ Զնոյն առցէ (յառ) ի լոյսն հայեցից։ Յարեւելս կոյս դարձուցանէ յաստուածայնոյն լուսոյ կայս, եւ հայեացս. (Դիոն. եկեղ.։)
Armenian;
in Armenian;
— գիր, Armenian writing;
— տառիւք, in Armenian letters or characters;
— լեզու, դպրութիւն, the Armenian language, literature;
ուսնանել զ—, to learn, to study -;
— թարգմանել, to translate into -;
— գիտ՞էք, խօսի՞ք, do you know Armenian ? do you speak Armenian ?.
Նա՛ թէ եւ հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ, նոյնպէս գտանի. (Եզնիկ.։)
Կարգեալ այնուհետեւ զգրիր գրենոյն հայերէնի. (Փարպ.։)
Armenian.
Ազատ ոմն հայեցի զօրաց վասլին որդի տաճատայ իշխանին տարոնոյ։ Խատապ եւ վասիլակ իշխանք հայեցիք (զօրավարք յունաց՝ իբր հայհոռոմք). (Ուռհ.։)
contemplation;
speculation;
theorem.
Յանիմաստ բանաւորէ, եւ կրկին հայեցողութեամբ ճայրոտելոյ՝ իմանալեաւ եւ զգալեաւ. (Սկեւռ. ես.) իմա՛, տեսանելեօք հոգւոյ եւ մարմնոյ։
to cause to see, to view;
to incline, to dispose to wards;
to apply;
յինքն — զոք, to attract, to draw another's eye on oneself.
Տալ հայել. նայեցուցանել. յօժարեցուցանել զսիրտ, շրջել զմիտս, ձկտեցուցանել զաչս հոգւոյ կամ մարմնոյ.
Հայեցուցանել յինքն զկոչօղսն, կամ զմիտ մեր յերկինս, կամ ի մարմնոյն հանգիստ, կամ ի բարձրութիւն եւ այլն. (Խոսր.։ Վեցօր. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
cf. Հայթհայթանք.
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
to invent, to find the means or a way to do any thing, to contrive, to devise;
to provide, to provision, to procure;
to solace, to assuage;
to pretend.
Յապականացու նիւթոյս հայթայթէ զնոյն կազմել. (Լմբ. սղ.։)
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
Եւ ոչ նոյն ինքն պատուիրանք աստուծոյ առ այլ ինչ հային, եթէ ոչ առ ի կեցուցանել զլսօղսն. (Բրս. ճգն.։)
Յայս հայի ասել։ Ի սոյն միտս հայի եւ իմաստնոյն ասելն. (Սարգ.։ Իգն.։)
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Եթէ չառնուլ նախատինս ի մերձաւորաց օրէնք են, ապա ի տեսողէն հայել զայսոսիկ՝ արեան տաժանմունք. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. կ.։)
Haiganian, Armenian.
Ի զաւակացն խոռայ հայկազնոյ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Ի ձեռն յակովբայ հայկազնոյ մարզպանի. (Ճ. ՟Ժ.։)
Երուանդս հայկազնոյ , իմա՛, հայկազնի։
blasphemy, swearing;
abuse, slander, scandal, backbiting, defamation.
Խօսել հայհոյութիւն զատուծոյ, կամ առ աստուած։ Հայհոյութեամբ զտեղին լնոյր։ Փառք են առն խոտորել ի հայհոյութեանց։ Ամենայն դառնութիւն եւ հայհոյութիւն բարձցի ի ձէնջ։ Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
Որ զհոգի մարդոյ եւ զերես անարգէ, նոյն առ աստուած վերանայ հայհոյութիւնն. (Շ. ընդհ.։)
to be driven or cast away.
Իմանալի բնութիւնն (մտաց), ոչ առաւելեցելոյ մարմնոյն, արտաքս մղեալ հանանի։ Ոչ ամենայն իրօք ի բաց կորզեալ հանանի սորա ըստ զգայութանն զօրութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
flowing continually.
Որպէս աղբիւրն միշտ բղխէ, նոյնպէս եւ արդար ի հաւատս եւ ի գործս հանապազաբուղխ է. (Լմբ. առակ.։)
always wearing.
Եւ ոչ հանապազակիր զնոյն նմանութիւն յանձին պահելով (անմարմնոց). (Ագաթ.։)
quotidian, daily;
continual;
assiduous, frequent;
cf. Հանապազ;
— պատարագ, perpetual sacrifice.
Հանապազորդ դիցես ի վերայ սեղանոյ, կամ բացցին դրունք, կամ մատուցանէին զողջակէզս, կամ գրել. (Ել. ՟Ի՟Ե. 3։ Ես. կ ... 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 33։ ՟Ժ՟Բ. 22։)