to dissipate, to disperse, to scatter, to remove, to drive away, to destroy, to take away;
to be dissipated, dispelled, removed, to vanish;
— զհոգս, to charm away, to beguile care.
· Calfa
Մինչեւ փարատեաց ի նմանէ հիւանդութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Փարատեմ;
— զցաւս, to soothe, to allay pain;
— զտրտմութիւն, to drive away melancholy.
· Calfa
Փարատեցո՛ (տպ. փարատեա՛) զցաւս, եւ բժշկեա՛ զհիւանդութիւնս. (Ժմ.։)
removing away, dissipation.
· Calfa
Զապաքինելն նորա ի հիւանդութենէ՝ փարատումն իւր տրտմութեան համարի. (Ոսկ. փիլիպ.։)
frenzy, madness, distraction.
· Calfa
Յայտնի լինի այս եւ յայլոց ի բազմաց ինչ կրից, եւ ի հիւանդութեանց, ի փռենիան ախտէ. քանզի փռենիան ախտացելոց զգայարանքն ամբողջ պահին, բայց իմացողականն միայն վնասի. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)
the centre or chief square of a city.
· Calfa
Ընթացեալ ընդ քաղաքամէջսն։ Ի քաղաքամիջի խայտառակէ։ Մինչեւ լնիլ քաղքամիջաց մահճակալ եւ գարգճակալ հիւանդօք. (Ագաթ.։ Լմբ. իմ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
to drive in, to fix, to thrust in, to plant.
· Calfa
Ե՛ւս չար քան զհիւանդս են յախտի, եւ ընդ ամենայն բռնութեամբք վարսեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
cf. Վաւաշեմ.
· Calfa
Պա՛րտ էր որ հանճարն զերծուցեալ էր զինքն ի հիւանդանալոյ, ի մեղանչելոյ, ի վաւաշոտելոյ. (Լմբ. ժղ.։)
to transpose, to transfer, to transport, to displace;
to remove;
to copy;
to translate;
to depart from this world, to die.
· Calfa
Գովեմ զհմտութիւն քո, զի ոչ թողուս զհիւանդն երկարանալ ի ցաւսն, այլ վաղվաղակի փոխադրես ի կենաց. (Ոսկիփոր.։)
mistimed, ill-timed, inopportune, unseasonable, untimely;
premature;
unseasonably, inopportunely, at the wrong time or moment, out of season;
prematurely;
too late, when too late;
cf. Տարաժամութիւն;
— հասակաւ, not full grown, young;
— ծերանալ, to age prematurely.
· Calfa
Հիւանդութիւնք տարաժամք, եւ ախտք մահաբերք։ Զհիւանդութիւնս եւ զմահս տարաժամս։ Տարաժամ մահուամբ։ Ի տարաժամ մահուանէ կամ ի սրոյ կամ ի հրոյ. (Եղիշ. ՟Է։ Յճխ.։ Մանդ.։ Եզնիկ.։ Լմբ. սղ.։)
unseasonableness, importunity;
tardiness, nightfall.
· Calfa
Ուստի՞ հիւանդութիւնք, ուստի՞ մահուց տարաժամութիւնք. (Բրս. մկրտ.։)
extent, dimension, latitude;
dilatation, extension, expansion, diffusion;
propagation, spread, reach, sphere.
· Calfa
Որք արդեօք հիւանդութիւնք նովին իսկ շարոլորմամբ ախտին առասացան տարածմունք, եւ լորցք, (Պղատ.տիմ.։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
· Calfa
Ի ցաւս հիւանդութեան անկեալ դնիցի, տրորիցի եւ մաշիցի։ Տեսանիցէ զուրուկ ոք անկեալ եւ տրորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
dry, arid, parched.
· Calfa
Լինի ցամաքուտ վայր։ Ցանեցին զցօղն բժշկութեան ի ցամաքուտ եւ ի հիւանդացեալ հոգիս մարդկան. (Վրք. հց. ՟Ե։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
Զամենայն հիւանդս՝ որ նեղեալ էին ի պէսպէս ցաւս։ Որոց էին հիւանդք ի պէսպէս ցաւս։ Բժշկել զամենայն ցաւս, եւ զամենայն հիւանդութիւնս.եւ այլն։
Կամ որպէս μαλακία . (իտ. malattia ) languor. Ախտ, հիւանդութիւն.
causing pain, dolorons;
hurtful, unwholesome.
· Calfa
Որ ի ցաւաբեր տեղիս բնակեալ է, ի հարկէ հիւանդանայ ... Նա որ ի ցաւաբեր վայրս բնակեալ է. (Բրսղ. մրկ.։)
ՑԱՒԱԲԵՐ ՑԱՒԱԲԵՐԱԿԱՆ. ἁλγεινός dolorem adferens, molestus, gravis. Որ ինչ բերէ զցաւ, զհիւանդութիւն. առիթ ցաւոց եւ ախտից.
unhealthy, infirm, sickly, broken down, feeble, weak.
· Calfa
Ցաւօք խօթութեան խանգարեալ. ախտաժէտ. հիւանդ. հիւանդոտ.
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
· Calfa
Ցաւագնեաց նա ի բազում պահոց։ Ոչինչ ցաւագնեաց նմա։ Տրտմել եւ ցաւագնել յոյժ մեզ՝ զանարժանս գործելով։ Ցաւագնել յանցանելն զպատուիրանաւն։ Թէ ոչ էիր հիւանդ, ոչ ցաւագնէիր ընդ բանսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Փիլ. բագն.։ Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ՑԱՒԱԳՆԵՄ ՑԱՒԱԳՆԻՄ. ὁδυνάομαι dolore afficior, doleo. Ցաւագին գտանիլ. ցաւս կրել. զգալ ցաւոց. ցաւել. վշտանալ. հիւանդանալ. տկարանալ. մորմոքիլ. տրտմիլ.
cf. Ցաւակից լինիմ.
· Calfa
Աղաչէ օգնել. ցաւակցեն։ Ցաւակցիմ հիւանդաց՝ ի տես երթալով, եւ զհիւանդութիւն բառնալով. (Մխ. առակ.։)
condolence, compassion, sympathy;
թուղթ ցաւակցութեան, letter of condolence.
· Calfa
Սիրով եւ ցաւակցութեամբ կատարեսցուք։ Զկ եւ ի զկնի եկելոցն ընկալայց զթողութիւն եւ ցաւակցութիւն իմոյ տիրապէս հիւանդութեանս. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
· Calfa
Ի թմբրական գինւոյն հրաժարեցուցէ՛ք զտխեղծսն եւ զհիւանդացեալսն ոգւով զընկերսն։ Մարմնոյն արգասեօք տխեղծ։ Ի բա՛ց մերժեցէ՛ք զբան տգեղ եւ տխեղծ։ Ցանկալի էր մանուկն, ոչ տխեղծ ինչ, ոչ տգոյն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Ճշ.։ Ոսկ. եբր.։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
· Calfa
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
· Calfa
ἁσθενέω, ἑξασθενέω infirmor, imbecillis sum Տկար եւ անկարօղ գտանիլ. թափիլ. յուժոյ. նուազիլ. յետնիլ. լքանիլ. հիւանդանալ. ախտանալ. ուժէ ինկնալ, վատուժնալ, անճրկիլ, հիւանդընալ, զայիֆնալ.
to weaken, to debilitate, to render feeble, infirm, to enervate, to unnerve, to cast down, to deject.
· Calfa
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
· Calfa
ἁσθενεία, ἁσθένημα, τὸ ἁσθενές infirmitas, imbecillictas ἁδυναμία impotentia. Անկարութիւն. անզօրութիւն. անբաւականութիւն. նուազութիւն. հիւանդութիւն իրօք կամ նմանութեամբ.
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
· Calfa
Ամենեւին իսկ տհաճ է ազգ մարդկան, եւ տրտնջող եւ քրթմնջող։ Զհիւանդս չարախտս տհաճս առ աղբիւր ջուրց տանիցի. (Ոսկ. ես.։)
dispositio;
class of verbs.
· Calfa
Մի տեսակ որակութեան՝ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն ասասցին. եւ տարբերէ՛ ունակութիւն ի տրամադրութենէ վասն տեւողագոյն գոլ։ Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժ եւ արագափոփոխք. հի՛կէն, ջերմութիւն եւ ցրտութիւն, հիւանդութիւն եւ առողջութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
high-born, of good birth, noble, illustrious.
· Calfa
Տեսե՞ր ի հիւանդութեանն զքաջատոհմիկ հոգին. (ասէ) մեղա՛յ տեառն. (Ոսկ. սղ.։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
· Calfa
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան։ Մինչեւ ի հիւանդս տանել ի քրտանէ նորա թաշկինակս։ Իբրեւ զձի ընդ քիրտն մտեալ։ Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիջիք, կամ սակաւ քրտանց եւ տքնութեանց արժանի.եւ այլն։
Քիրտն նշան է ողջութեան հիւանդին. (Բրսղ. մրկ.։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
· Calfa
Քուն՝ աշխատութեանց հանգիստ, հիւանդաց իղձք, մահու պատկեր. (Պիտառ.։)
sleeping-place, bedroom;
blanket;
carpet, tapestry, hangings, arras;
cf. Վերարկու.
· Calfa
Նոքա ննջէին յիւրաքանչիւր վրանաց օթոցի։ Զհիւանդութիւն կերծաւորեալ ի տեղւոջ օթոցին անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Գ. 10. 15։)
aiding, helping, assisting, auxiliary, subsidiary;
confer derate, allied;
— — բայ, auxiliary verb.
· Calfa
մտանիցեն առ հիւանդս, եւ օժանդակ զկիւրոս ունելով։ Իսկ կայսեր օժանդա՛կ լեր տկարութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։ Խոր. ՟Ա. 30։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ղ՟Ա։)
adventitious, foreign.
· Calfa
Օտարամուտ մարդ ոք մտեալ (անդր) ի գրնանային աւուրսն՝ հիւանդանայ. (Կաղանկտ.։)
place where strangers are lodged, guests house, residence for foreigners;
hospice for pilgrims or other travellers.
· Calfa
Յամենայն գիւղս վանս շինել, զի լինիցի օտարանոցք։ Վանորայս, օտարանոցս, եւ հիւանդանոց. Զվանորայսն քակել, եւ զօտարանոցս. (Խոր. ՟Գ. 20։ Յհ. կթ.։ Մեսր. երէց.։)
Ո՞չ տեսանես, ո՛րչափ օտարանոցք ընդ ամենայն տեղիս շինեալ են ի դարմանս հիւանդանաց. (Գէ. ես.։)
cf. Օտարանոց.
· Calfa
Էին շինեալ օտարատունք, հիւանդանոցք։ Հարկատուք են միմեանց սիրով. քանզի գոն ի միջի նոցա օտարատունք. (Բուզ. ՟Ե. 31։ Եղիշ. երէց.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
· Calfa
Եկն օր (մի՛ յաւուրց, հիւանդացաւ դուստր իմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. ձ։)
կամ ԱԽՏԱԺԵՏ. ἁσθενής, ἅρρωστος infirmus, aeger, aegrotus ախտացեալ. ցաւագար. հիւանդ. խօթ. հիւանդոտ, ցաւոտ. խասթա, մերիզ.
Ի հրապարակս դնէին զախտաժէտս։ Բժշկել զախտաժէտս։ Բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք. (Մրկ. ՟Զ. 56։ Ղկ. ՟Թ. 2։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 30։)
կամ ԱԽՏԱԺԷՏՈՒԹԻՒՆ. μαλακία, ἁρρώστημα infirmitas, languor, morbus, aegritudo Խօթութիւն. հիւանդութիւն. ախտ. ցաւ. ցաւագարութիւն. խասթէլիք.
Ի մարմնանալն զամենայն հիւանդութիւնս եւ ախտաժետութիւնս ելոյծ։ Իբրեւ ախտաժետութիւնք իմն հասարակաց։ Ցաւս անբժշկելիս, եւ պէսպէս ախտաժետութիւնս։ Խորշակասուն պտղովք մատուցանեն ախտաժետութիւն ճաշակողացն ... Բերեն ախտաժետութիւնս։ Զախտաժետութիւնս հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Կշռով բաժանէ իւրաքանչիւրումն զօգտակարն, զառողջութիւն եւ զախտաժետութիւն. (Աստուած ազգ. ՟Ժ՟Գ։ Ածաբ. աղքատ.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։ Պիտ.։ Շ. թղթ.։)
Ի զինուորութեանցն հոյլս։ Ի հոյլս քերթողական պարուց։ Զիմաստակացն հոյլսն։ Զբազում հիւանդաց հոյլս։ Հոյլք չարաց, կամ անզգամաց, կենդանեաց, ասպականեաց. (Պիտ.։)
Սովաւ հրաշագործեա՛ յերկրի զբժշկութիւն հիւանդաց։ Որ ի մեզ հրաշագործեցաւ. (Շար.։)