muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
Որովեւ զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բացթօթամվցաք. (Կոչ. ՟Է։)
Խոհերական արուեստ. (ՃՃ.։)
Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՛վ խոհերականդ ի սրբոց, ով արբշիռդ ի պարկեշտից. (Նար. ՟Ը։)
Գործովք՝ չարախոհիցն խոհերականաց տուեալ զպատասխանի. (Նիւս. ի թէոդոր.։) յն. ἁλιτήριος , չարագործ. մտախաբ։
sink, drain.
curled, frizzed.
hair-producing, hair-growing.
Եթէ ընդ ուղիղ հերագործացն հիւթից համոցն եղիցին. (Նիւս. կազմ.։)
depilatory;
depilated, bald.
alopecia, fox-evil;
depilation.
scraping the hair from hides.
herculean, of Hercules;
— արձանք, the pillars of Hercules.
tonsure.
κουρά tonsura. Կտրելն կամ յապաւելն զհերս գլխոյ՝ ի նշանակ կղերիկոսութեան կամ հրաժարելոյ յաշխարհէ, խուզումն հերաց.
Հերակտրութիւն առնել ըստ հերակտրութեան եգիպտացւոցն. (Մաշտ.։)
capillary;
— խողովակ, — tube.
capillarity.
having a superb head of hair, long-haired, bushy-haired;
proud of his hair;
leafy, branchy, bushy.
Որ պանծայ հերովք. ունակ պանծալի հերաց։ Այլ զտնկոց ասի որպէս Վարսագեղ. տերեւազարդ. սաղարթազուարճ.
hairless, bald.
brazen-faced, impudent;
vixen, scold, hussy, jade, slut.
Որպէս թէ Հերքն կամ ի հերաց հատեալ, թօթափեալ. Նախատական մակդիր ջատուկ կնոջ կամ աղջկան. հոլանի. հերարձակ, անպատկառ. լիրբ. անամօթ. լկտի. տաղ գլուխը ճատը, գլխիբաց գէշ կնիկ.
Տեսանե՞ս զհերատուկն յանդգնեալ. (յն. ἁπερυθριασμένη impudica ). Պարառեալ ի մէջ բազմականացն իբրեւ զհերատուկ եւ զանուանարկ վազէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Յովհաննէս ի հերատուկ աղջկանէն գլխատեցաւ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Մոլեգին հերոդիա հերատուկ (կամ հերցատուկ) կաքաւէր. (Գանձ.։)
dishevelled;
with — hair or locks.
Վարսս մերկացեալ, հոլանեալ, հերարձակ ցտեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
Հերարձակս կացուցանել յանդիման ամենեցուն։ Ընթացաւ հերարձակ առ թագաւորն. (ՃՃ.։)
Կանայքն կանչիւք հերարձակ զայտսն ցտեն։ Ի տեսիլ անամօթ կանանցն հերարձակաց. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
Կինն հերարձակ։ Ո՛չ կին հերարձակ առ սնարսն, եւ ոչ որդիք. (Բրս. ապաշխ.։ Ոսկ. մ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ընթացան կանայք մեծաւ հառաչանօք հերարձակք. (Հ=Յ. յնվր. ՟Բ.։)
Երթեալ հերարձակ անկաւ առաջի գերեզմանին. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Բ.։)
Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զգետնի զարկուցանէ, հերարձակ առնէ. (Ոսկ. ես.։ (իբր ռմկ. մազոտ, իրդլախ )։)
hairy, long-haired.
Ունօղ հերաց.
Ակիղաս ասէ, դեւք թաւք եւ հերաւորք. (Ոսկ. ես. (իբր ռմկ. մազոտ, բրդշախ )։)
hairiness.
Ունելն զբաւական հերս գլխոյ. յորդութիւն հերաց.
Ոչ կարող գոն կնդութիւն եւ հերաւորութիւն ի միում եւ ի նոյնում մասին տեսանիլ. (Անյաղթ պորփ.։)
to hold or pull one by the hair.
cf. Հերարձակ.
Մարցն արձակահերացն ահագին կսկծմամբք սգացեալ ողբային. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Հերարձակ.
horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.
Սոսկմամբ մեծաւ։ Այս բազում սոսկման արժանի է։ Սոսկումն հերաց, եւ մարմնոց խռովութիւն։ Դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն, յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. թղթ.։ Իսիւք.։ Եզնիկ.։)
scratch, cut, bruise;
— հերաց, plucking out of the hair.
Ճչումն կոծոյ, եւ ցտումն գեղոյ, եւ խզումն հերաց։ Ցտումն հերաց։ Ցտումն վարսից. (Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)
filth, dirt, muck, mire, mud;
filth, obscenity, villany, wantonness;
ի —ի՝ ընդ — թաւալիլ, to get splashed, to be bemired, covered with mud;
—ք պղծութեանց, defilement;
—ք միմեանց, sodomites.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև խոխեր, խո-հեպ) «տիղմ, հոտած ցեխ» Կոչ. 100, 101, 106, 118. Ոսկ. յհ. ա. 2. Խոր. բ. 24 «դան-դիռ, գերեզմանի մութը» Եփր. վկ. արև. 20, 482 «գարշելի, զազրելի բան» Խոր. հռիփ. Յհ. իմ. Նար. որից խոհերական Կոչ. 124. Սեբեր. խոհերիմաց Համամ առ։-Նոյն խո-հեր բառը մէկ անգամ էլ գտնում եմ գոր-ծածուած «անդունդ, վիհ» նշանակութեամբ, ի-ա հլ. «Առ որ կայն ևս բարձրութիւն կաս-եալ, ոչ իջանել համարձակին առ տեսիլս խոհերաց խելագարեալք ցնորիւք».-յն. πρός τὴν ὄώιν τῶν γασμάτων ιλιγγιῶντες, ուր խոհեր բառի համապատասխանն է γάσμα «վիհ, անդունդ» (Փիլ. նխ. Բ. էջ 65)։
Ընդ խոհէր թաթաւիմք, զի զայս ասեմք. սակայն վասն ձեր ասեմք, զի մի՛ դուք գիտութեամբ ի խոհեր հերեսիովտացն անկանիցիք։ Մի՛ մերձենար ի խոխերն, զի դու մի՛ խոհերաւն թաւալցիս. (Կոչ. ՟Զ։)
Զասորոց զանտիոքայ զանանց եւ զանկոխ հրապարակսն ի խոհերացն եւ ի տղմոցն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
air, atmosphere;
Juno.
• (սեռ. -ի), գրուած նաև աեր «մթնո-լորտ» Մծբ. որ և այերա «օդի չաստուածաւ-հին, Հերա» Ոսկ. ես. ընդ այէրս օդոց Մծբ. 223։
bald, hairless.
• (որ և կունտ) «մազերը թափած, հաղատ, հերաթափ» Ղևտ. ժգ. 40. Յայսմ. որից կնդել «փետել, ծառի բոլոր տերևները
ԿՈՒՆԴ որ եւ ԿՈՒՆՏ. φαλακρός calvus. (լծ. թ. քէլ ). Կնդակ, կնտակ. գնդաձեւ, գնտակաձեւ գլխով կամ գլուխ. հերաթափ. ճեղ. ճաղատ. գլուխը կունտ, կունտ գլուխ, տաղ, քէլ։ (Ըստ Հին բռ. կունդ, կորխ։)
"hair;
—ք, head of hair;
cf. Մազ;
անբոյս ի —աց, bald;
հոպոպիք —աց, curls, ringlets;
հիւսք —աց, tress or lock of hair, tresses, plait of hair;
cf. Հիւսք;
բուսանել —աց, growth of hair;
թափիլ —աց, falling of the hair;
փոքրել, հատանել, խուզել, կտրել զ—ս, to cut the hair;
to crop;
to shave the head;
ճողել, փետել զ—ս առ ցաւոյն or յուսահատութեան, to tear one's hair for grief or despair;
ունել, կալնուլ, ձգել զ—աց, to hold, to pull one by the hair;
զմիմեանց ձգձգել զ—ս, զմիմեանս ձգել զ—աց, to take one another by the hair;
խոպոպել, գանգրել, ծնրել զ—ս, to curl, to put on ringlets, to frizz the hair;
սանտրել զ—ս, to comb one's hair;
ներկել զ—ս, to dye one's hair;
խրձացուցանել, խոզանել, հարթուցանել զ—ս, to cause the hair to stand on end;
to ruffle the hair;
cf. Ծառ;
քստմնիլ, խրձանալ —աց, to bristle, to stand on end;
թափել զ—ս, to destroy hair, to depilate;
—ք նախաբոյսք են քան զմօրուս, the hair grows before the beard;
դեռաբոյս —ք ի ծնօտս տիգեալ, new beard;
—ք ծնրեալ եւ գանգրեալ, —քն ծալ ի ծալ, curly, frizzed hair;
—ք քստմնեալ ի վեր դիզացեալ, with bristling hair;
with hair upstanding;
քստմնեալ դիզանին —ք զգլխով, the hair stood on end;
blood ran cold;
սպիտակին, ծաղկին —ք իմ, my hair grows grey, I begin to grow grey-haired, I begin to get grey."
• (եզ. ո հլ., յգ. ի-ա հլ.) «գլխի մազ» ԱԳր. Եփր. աւետ. որից հերաւոր Ոսկ. ես. հերարձակ Գ. մակ. դ. 6. Ոսկ. մ. ա. տիմ. ես. 292. հերատեալ Բենիկ. հերատուկ «ան-պատկառ՝ լիրբ կին կամ աղջիկ» Ոսկ. մ. բ. 23. հերագործ Նիւս. կազմ. հերատ «ճառառ» Բժշ. հերատուսեալ Շնորհ. վիպ. հերաքարշ Եղիշ. գալ. 355 (չունի ՆՀԲ). դալարահեր Մծբ. գանգրահեր Վեցօր. 119. Սեբեր. դեղ-ձանահեր Սասն. էջ 19. երկայնաճեր Ուռհ. ձաղկահեր Սեբեր. բազմահեր Ոսկիտ. հե-րակալ (նոր բառ) ևն։ Այստեղ է պատկա-նում նաև հերահարութիւն «գլխի մազերին խփելով եղած մի տեսակ կախարդութիւն» Մանդ. (ձեռագիրն ունի հեղահարութիւն, որ ԱԲ մեկնում է «թերևս հեղուկները զարնելով կախարդութիւն ընելը». ըստ իս պէտք է սըր-բագրել հերահարութիւն, քանի որ հեղինակը արդէն քիչ յետոյ բացատրում է «ի հեր գըլ-խոյ» ասելով, տե՛ս Աճառ. Արրտ. 1911, 671)։
• Klaoroth. As. polygl. 161 գերմ. haar բառի հետ։ ՆՀԲ եբր. սէար (իմա [hebrew word] sē'ār) և գերմ. haar «մազ»։ Վերջինիս հետ նաև էմին, Ист. Baрдa-սα էջ 66 և Մորթման ZDMG 30, 418։ Müller, Armen. VI լտ. pilus. Canini, Et. étym. 153 լիթ. eris «բուրդ» և յն. ἔριον «ասր»։ Հիւնք. հեր=յն. εἰρος, ἔριον «ասր», հերատուկ=յն. ἱερόδουλος «պաշտօնեայ մեհենի»։ Scheftelowitz BВ 29. 33 սանս. parša «փունջ, տըր-ցակ» բառի հետ։ Petersson. Ar. [other alphabet] . Arm. Stud. 99 լիթ. purē «ցցունո» և ռուս. топырить, топорщить «մազերը փշաքաղուիլ» բառերի հետ՝ հնխ. per-արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունին գերմ. Haar, հիսլ. hār, անգլ. bair հոլլ. haar, հբգ. här, անզսք. hāēr հոմանիշները, որոնք դրւում են հնխ. qesā ձևից (Walde 135 և Kluge, էջ 104).
Հեր գլխոյ։ Հերով կամ ի հերոյ գլխոյ։ Հերով իւրով։ Ի փոքրել զհերս իւր։ Հերք նոցա իբրեւ զհերս կնոջ։ Կալաւ զհերաց նորա։ Ի գիսոյ հերաց իւրոց։ Հերոյ վարսից նոցա.եւ այլն։
Վարսիւք հերացս. (Լմբ. եկեղ.։)
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
grey-haired;
cf. Աղէթափ.
Աղէբեկ ծայրիւ հերաց՝ Երուանդեանս Տիգրան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
alopecia, fox-evil.
Ցաւ՝ որ տայ թափիլ մազոյ կամ հերաց. սաչ գըրան.
cf. Ամոլ.
crowned by God.
explanation, exposition, enunciation, elucidation;
commentary, gloss;
առանձին —, specification;
— նշանագրաց, the act of deciphering.
Մարդասէրն Աստուած արժանի արասցէ զսա՝յետ բացատրութեան հերացն՝ ե՛ւ թողութեան յանցանաց։ Վերստին կնիք է այս բացատրութեան մեղաց, եւ բոլոր իսկ մեռելութեան գործոց ջնջումն. (Մաշտ.։)
fitness, relation, conformity, connection;
alliance.
Զի՞նչ են բաղազանութիւնքն. կրկնապատիկն առ կէսն, եւ կիսոյն առ կրկնապատիկն։ Ունի երիս բաղազանութիւնս. ի հերակլեայ առ բազմութիւն հերակլեանց, եւ ի բազմութենէ հերակլեանց առ հերակլէս, եւ ի հերակլեանց առ միմեանս. (Անյաղթ պորփ.։)
curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.
ԽՈՊՈՊԻՔ, պեաց. գ. σισόη cincinnus. Հիւսք հերաց. կամ դալարք վարսից. գանգուրք. քեաքիւլ.
busy search, curiosity, quest, investigation;
shearing;
-զումն հերաց, shaving, tonsure.
cf. Խուզողութիւն.
ԽՈՒԶՈՒՄՆ ՀԵՐԱՑ. κουρά tonsura. Կտրումն, հատումն հերանց ի կրօնաւորիլն, կամ ի կղերիկոսն լինել։ (Մաշտ.։)
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Լինել իբրեւ զխռիւ. չորանալ. ցամաքիլ բուսոց. եւ Անպիտանանալ. ծերանալ. տգեղանալ. անշքանալ անձին. եւ Թաղկիլ հերաց.
Խռուացելոյդ հերով։ Քոյդ խռուցեալ հերաց։ Խռուցեալ վարսիւք. (Մագ. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Գ։ Ճ. ՟Բ.։)
breaking, rupture, bursting, tearing.
Ցտումն գեղոյ, եւ խզումն հերաց. (Յհ. կթ.։)
deadly, deleterious, pestilent, venomous, baneful.
Զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բաց թոթափեցաք. (Կոչ. ՟Է։)
assemblage, collection;
heap;
assembly, levy;
company, convention, college;
chapter, congregation;
council, synod, consistory;
session, sitting;
meeting, assembly, conference, club;
crowd, multitude, people;
solemnity;
synagogue;
assembled, reunited;
պատկառելի —, honorable assembly;
— հաւատացելոց, assembly of the faithful, church, solemnity;
— վանական, chapter, congregation;
— եղբարց, convent, monastery;
— հայրապետաց, council, synod;
— տիեզերական or ընդհանրական, oecumenical council;
— քահանայապետական, consistory;
— դեսպանաց, congress;
— ծերակուտի, աւադանւոյ or պաշտօնէից տէրութեան, Parliament;
diet;
գումարումն —ոյ ծերակուտին, meeting of Parliament;
— յանձնարարական, committee;
— հերետիկոսաց, հերձուածողաց, conventicle;
—, ակումբ երեկոյին or գիշերական, evening party;
— ջուրց, mass of water;
— առնել, ի — գումարել, to unite in council, in sitting, to hold an assembly, to convoke;
արձակել զ—, to dismiss an assembly;
— լինել, to be convoked, or convened in council;
—ս ժողովել, to excite to rebellion;
—ս ժողովել ի վերայ տան ուրուք, to bring down a tempest of misfortune on one's family;
—ս կուտել ի վերայ ուրուք, to revolt against;
ի —ս մեծամեծաց յաճախել, to frequent fashionable society, or high life.
հերաց եւ մորթոց եւ ոսկերաց ժողով է գլուխ. (Փիլ.։)
as;
in quality of;
nearly, rather like;
when;
—, — այն թէ, — զի՝ եթէ, as if, as though;
because, seeing that;
— ոչ եթէ, not as if, uot only, as if it were not;
— զմիոյ միոյ լերանց, like the mountains;
— զարմանալով իմն, as if surprised;
ամաց — երեսնից, about thirty years of age;
— զի ! how! how much! how many! — գեղեցիկ է առաքինութիւնն ! how beautiful is virtue !
Դեմետրիոս եպիսկոպոս հանգեցաւ, իբրեւ լցեալ էր զպաշտօնն իւր զԻԳ ամ։ Ել հերակլէս յաշխարհէս՝ իբրեւ կացեալ էր յեպիսկոպոսութիւն զվեշտասան ամ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 26. 34։)
conjunction, junction, union, tie;
marriage;
conjunction, syzigy;
substitution of letters having similar sounds.
to become bald, to peel off, to come off.
to mix, to blend;
to confuse, to perplex, to embarrass, to confound;
to intrigue;
to disturb, to embroil;
to twist;
to couple or pair.
cf. Բաղսամոն.
in vain.
Ո՛չ առ աւիր եւ վայրապար հերակլիտոս ա՛զգ զնա կոչէ։ Ոչ առաւիր եւ վայրապար՝ ասեմ զբանն այսպէս պարունակեալ յինքեան ի քառասուն աւուրս եւ ի քառասուն գիշես. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5. եւ 14։)
figure or statue of a man.
Զառնապատկերն ամոնայ։ Զհերակլայն զառնապատկերն. (Պտմ. աղեքս.։ Խոր. ՟Բ. 11։)
straggler, marauder;
inroad, incursion;
— ծովու, corsair, pirate, sea-robber;
— առնել՝ դնել՝ տալ՝ արձակել՝ սփռել, to go marauding, to infest, cf. Ասպատակել, cf. Արշաւել.
Ամազոնաց յասիա ասպատակ։ Մինչեւ ցհերակղիտացւոց ասպատակն. (Եւս. քր.։)
companion, fellow, comrade, mate;
school-fellow, fellow-student;
associate, partaker;
accomplice, party, abettor, follower.
to command, to lead an army.
thick, bushy;
woolly, shaggy;
grave (accent);
flat.
Փոխանակ համբարուաց՝ Ակիղաս ասէ, դեւք թաւք եւ հերաւորք. (Ոսկ. ես.։)
shock-headed.
Ծածկեալ անձն ի հերաց մարմնոյն ծերունի թաւագլուխ։ Յոյժ թաւագլուխ է, եւ հաստանձն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Բ. եւ Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
hairy, hirsute (an epithet of Hercules).
struck by heaven.
κεραυνωθείς, κεκεραυνώμενος fulminatus, fulmine percussus Յերկնից հարեալ շանթիւ. ըստ յն. շանթահարեալ. կայծակնահար եղեալ. որպէս ասկղեպիոս, հերակլէս, եւ այլն.
also, still, more;
— առաւել, the more so;
— քան զ—, more and more, instantly.
Քան զհերակղէս ասէ՝ ե՛ւս զօրագոյն էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to pass;
to surpass, to surmount, to excel;
to go beyond, to exceed;
to escape, to leap;
to be wanting, to fail;
cf. Անցանեմ;
— զհասակաւ, ծերութեամբ, to grow old;
— զարամբ, զամուսնութեամբ, to be unfaithful to the husbands or marriage bed.
Այս անցանէ զանցանէ ըստ բնութիւն։ Արութեամբ եւ իրաց քաջութեամբ անցանէր զանցանէր զհերակղիւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
of thirty years;
thirty years old.
cf. Երեսնամեայ.
cf. Երեսնամեայ.
cf. Երեսնամեայ.
frizzled, curled;
—ք, curl;
—ք ջրոց, ալեաց, little waves, bubbles.
ԳԱՆԳՈՒՐՔ. Ոլորք հերաց. խոպոպիք.
curled, frizzled, adomed with curls.
ԳԱՆԳՈՒՐԱԳԵՂ ԳԱՆԳՐԱԳԵՂ. Գեղեցիկ ըստ գանգուր հերաց.
curled, frizzled;
whose hair is curled.
οὑλόθριξ Crispos habens capillos, pilos Գանգուր ըստ հերաց. գռուզ մազով. գըվըրճըգ.
dishevelled hair.
Ընդ այսակիր անզգայելոցն ... քստմնելի գիսախռիւ հերացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
head of hair, long hair.
βόστριχος, σειρά cincinni Գէս վարսք. հիւսք հերաց. ծամ.
hairy, long-haired;
comet;
Greek monk.
κομάων, πολύκομος comats, crinitus Ունօղ զգէսս կամ զվարսս երկայնեալս եւ հիւսեալս. գիսարձակ. հերարձակ. եւ Գեղմնաւոր.
Որպէս գիսաւորն (կամ հերաւորն, ի լս) սամուէլ յորժամ պարգեւեաց (մատոյց) զգառն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to gather;
to rise;
— հերաց, to bristle up, to stand.
hair, head of hair, long hanging hair.
Ի գիսոց հերաց իւրոց. (Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 2։)