first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
Ոմմինքն նախ բնակեալ էին ի նմա։ Տարցի նախ զվասն մեղացն, եւ զերկրորդն արասցէ յողջակէզ։ Նախ վասն իւրեանց մեղացն պատարագս մատուցանել, եւ ապա վասն ժողովրդեան։ Կամէի նախ առ ձեզ գալ։ Ե՛րթ նախ հաշտեա՛ց։ Հա՛ն նախ զգերանդ։ Նախ հրէի, եւ ապա հեթանոսի։ Նախ զռաաքեալս, երկրորդ զմարգարէս.եւ այլն։
first to say.
Լարով իւրաքանչիւր ումեք նախաբար առաքեցի ճանապարհ առնել. (Պտմ. աղեքս.։)
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
Որք ըստ նմանութեան ուրուք տպանան, զնախագաղափարիցն ճշմարտութենէ բուռն հարկանեն. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Կանխագիտութիւն.
Իբրու թէ ունին ինքեանք նախագիտութիւն. որ միայն աստուծոյ է։ Նախագիտութիւն աստուծոյ. (Նախ. ծն.։ Կիւրղ. գանձ.։ Փիլ. նխ. ՟ա.։ Մաքս. ի դիոն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
chief, principal.
Վտարանջեալ յիւրոց նախագլխոցն. (Խոր. ՟Գ. 19։)
pre-existence.
Սուրբ կոյսն որպէս թագաւորական հայրենեաց նախագոլով՝ ի թագաւորական հայրենիսն դաւթի առաքիւր. (Գր. սքանչ.։)
cf. Նախագոյակ.
Ոչ յումեքէ նախագոյէ ծնան հայր եւ որդի, զի եղբարք կարծեսցին, այլ՝ հայր սկիզբն է որդւոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
pre-existent;
— էն, the First Being.
Սա (կիւրակէ օրն) է նախագոյակ լուսոյն ծնօղ, եւ սկիզբն զէակսն գոյացուցանողացն աւուրց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ասի մահկանացու մարմինն ըստ նախագոյնկ իւրոյ բնութեան. (Խոսրովիկ.։)
writing beforehand;
prescription, usucaption.
Գանձ է անուն գրոցս. շարադրեալ է ըստ ենթագրեցելոցս նախագրութեանց, որոց ի գիրս են գլուխք. այսինքն ըստ առաջիկայ ցուցակիս. որպէս եւ առնթեր դնի ցանկն. (Կիւրղ. գանձ. յռջբ։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Հոգւոյն բանից զիւրեանց կամաց նախադասեն շարժումն. (Կիւրղ. գանձ.։)
first order or rank, preference, precedence, pre-eminence;
proposition, premises.
Ըստ տրամաբանից՝ նախադասութիւն է Բան բաղկացեալ յենթակայէ եւ ի ստորոգելոյ իբրեւ յեզերաց իւրոց. եզերքն ի դաւթէ անյաղթէ սահմանք կոչին, եւ նախադասութիւն ասի նա եւ Առաջարկութիւն կամ յառաջարկութիւն.
founder or institutor;
preposition.
Տէր յոհան մանդակունի. սա նախադիր գտաւ հայաստանեայցս ժամակարգութեանց (զկնի վարդապետաց իւրոց). (Յհ. կթ.։)
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
Նախադուռն մարտիւրոսաց եւ սարկաւագաց (ստեփանոս). (Գանձ.։)
precaution.
Անկարելի էր տեսանել՝ այնչափ նախազգուշութեանց ի մէջ եղելոյ։ Գիրս խրատու եւ նախազգուշութեան։ Վստահացեալք յիւրաքանչիւր նախազգուշութիւնսն (կամ նախզգուշութիւնսն)։ Զճանապարհորդութեանն նախազգուշութիւնսն. (Պիտ.։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
Զնախաթոռ իշխանսն ընդ իւր բերցէ։ Որ այժմ է նախաթոռ քաղաքիս՝ սրբասնեալն պատրիարգ. (Մխ. դտ.։)
provident, careful.
Երկայնամիտ հեզութեամբ հնազանդեցուցանէր զաշխարհս ըստ սովորական իւրոյ նախախնամական տէրութեանն. (Կաղանկտ.։)
to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.
Աստուած յիւրմէ եղելոց նախախնամէ ամենեցուն։ Կամի ցուցանել զմիշտ նախախնամելն աստուծոյ արարածոցս ի ձեռն բանին իւրոյ։ Նախախնամեալ պահեսցի. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։ Լմբ. առակ.։ Ժմ.։)
Providence;
foresight, prevision, care.
Նախախնամութեան առանձին է՝ իւրաքանչիւր ումեք խնամ տանել.
Զի ոչ եթէ՝ քան զադամայ զարմանալի արարչութիւն կրտսերագոյն ինչ իցէ ի վերայ մեր իւրաքանչիւր արարչութեանս որ եղեն նախախնամութիւնքս. (Իսիւք.։)
Արարչագործն ըստ ծայրագունին իւրոյ նախախնամութեան՝ շարամանեաց ընդ բնաւորականսն զանձնականսն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Զ։)
Բազում ծնօղք զդստերս առաւել պատուեն. եւ զայս՝ նախախնամութեամբ. զի որդւոց դիւրին է ապրել՝ քան դստերաց. (Մխ. դտ.։)
to prepare.
Զիա՞րդ համբարէին զհինգ օր (եգիպտացիք), տեսանելով զաստուած իւրեանց (զոչխարս) նախակազմեալ ի պատարագ. (Վրդն. ել.։)
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
Գերագոյն լոյս, նախակատար ինքնակատար պետութիւն։ Նորին քան զամենայն բան եւ միտս ինքնակատար եւ նախակատար իմաստութեան։ Անկարօտն եւ նախակատարն։ Ի նախակատար կատարողագործութենէն համեմատաբար լցեալ կատարելագործի։ Իւրաքանչիւր ոք հաղորդ լինի՝ նախակատարին կատարմամբ. (Դիոն. երկն.։)
built before or formerly;
— արարչութիւն, creation of the world.
Ի նախակերտեալն իւր վանս ի գաւառն գողթան. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Թ.։)
the primitive or first father, progenitor of the human race, Adam;
patriarch;
author, inventor.
Նախահայր ազգին (աբրահամ)։ Յաղագս նախահօրն աբրահամու։ Նախահայրն յակոբ։ Նախահարբ (աբրահամաւ). (Փիլ.։ Կիւրղ. գանձ.։ Ճ. ՟Բ.։ Պիտ.։)
Նախահայր երկախանչիւրոց (մշակութեան եւ զինուորութեան) ամենաբարի թագաւորն (աստուած). (Պիտ.։)
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
Նախահոդակն աստուած նախաճառեալ նշանակէր։ Ասացին այլ ոք նախահոգակ բաց ի տեառնէ։ Քանզի եւ արուեստ իսկ աստուծոյ բարերարութեան այս է, նախահոգակ լինել առ իւր արարածս. (լմբ. պտրգ։ Վանակ. յոբ.։ Խոսր.։)
cf. Նախախնամեմ.
Իբրեւ զնախահոգացեալն իմն գործ՝ խնդրեաց զըղղձալին իւր (զմարմին յիսուսի). (Բրսղ. մրկ.։)
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
πρόχειρος, -ν qui, vel quod est in prompto, expeditus, aggressor, aggressus. Առ ձեռն պատրաստ. նախայօժար. ձեռներէց. մտադիւր. նախադրաւ, եւ Նախադրաւութիւն.
Որ յառաջն մատեաւ, նախաձեռն եղեւ (ի կռիւ). (Կիւրղ. օրին.։)
Իւրաքանչիւր ոք երեւէր առ յոյժ ջերմեռանդն կամաց եւ քաջապինդ տրտմութեան նախաձեռն ի խառնումն մարտին առնել. (Պիտ.։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Արդեօք նախամեծարեսցէ զանձին իւրոյ զփրկութիւն քան զպատուիրանն։ Նախամեծարեսցու՛ք զայսոսիկ. (Նանայ.։)
cf. Նախայայտնի.
Նախայայտ է, զի ոչ մի երկպառակութիւն էր յամենեսին։ Նախայայտ է, թէ եւ այլն. (Բրս. հց.։ Կիւրղ. գանձ.։ Կիռ. ման. առ գր. կթ.։)
to bear envy, to envy, to be jealous of, to grow invidious, to be tormented with envy;
to rival, to vie with, to emulate;
— զնախանձ տեառն, to burn with zeal for the Lord.
Նախանձեցան ընդ նմա փղշտացիքն։ Նախանձեցան ընդ նմա եղբարքն իւր։ Նախանձեցաւ ռաքէլ ըստ քեռն իւրում։ Մի՛ նախանձիր ընդ չարս.եւ այլն։
enviable, worthy of envy;
to be wished for, desirable.
Որդեակ աճեցեալ նախանձելի։ Նախանձելիս առնել զմնացորդս ժողովրդեան իւրոյ։ Տէր աստուածդ անուն նախանձելի է (յն. զիլօդօ՛ս). աստուած նախանձոտ է (յն. զիլօդի՛ս). (Ծն. ՟Խ՟Թ։ 22։ Դտ. ՟Ժ՟Ա. 11։ Ել. ՟Լ՟Դ. 24։)
to raise envy, to cause envy, to excite or awake jealousy;
— ի բարի նախանձս, to incite to emulation;
— զաստուած, to excite the jealousy or anger of the Almighty.
Փենէէս ցածոյց զսրտմտութիւն իմ յորդւոցն Իսրայէլի, ի նախանձեցուցանել ինձ զնախանձն իմ ի նոսա. իմա՛, ի նախանձել իւրում (կամ ի ցուցանել) զիմ զնախանձն ի նոսա. այսինքն ի քինախնդիր լինել աստուծոյ իւրում (որպէս ասի ի 13)։
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
Կին առ քերբ իւրով մի՛ առնուցուս նախանձընդդէմ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 18։)
cf. Նախանձորդ.
Ակն չար նախանձկոտ ի հացի, եւ կարօտ է ի սեղան իւր. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 10։)
cf. Նախանձորդ.
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
Յառաջագոյն անդստին ուրեմն ի տղայականն զարգացեալ ի հասակէն՝ նախաշաւիղ կրթութեամբ ընդ ամենայնս էր անցեալ թիւրութիւնս չարեաց. (Պիտ.։)
author or cause of all evil, the Devil.
Երկիր պագանեն նախաչար վիշապին. (Կիւրղ. ղկ.։)
to respect, to honour most, to pay the highest honour to.
Նախապատուէ զիւր ազգային ոմն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Ոչ կարելով դիւրաւ գտանել ի համապատիւսն զնախապատուելին. (Առ որս. ՟Դ։)
preeminence, preference, advantage.
Առ ո՞ պարտ է երթալ (յերկուց վերակացուաց). ահա եւ նախապատուութիւն տրտմութեամբ, եւ զերկաքանչիւրսն հաճել անհնար. (Բրս. հց.։)
cf. Նահապետ.
Էին նոքա նախապետք իւրաքանչիւր գաւառաց. (Երզն. քեր.։)
archdeacon.
Առ որ մատուցեալ նախասարկաւագն՝ զնշխարն դնէ ի մաղզմայն։ Յետ որոց գայ հայրապետն՝ պաշտպանեալ յիւրոց նախասարկաւագացն. (Պտրգ. ոսկեբ։ Մաշտ.։)
created first.
Ուր ադամային մարմինն նախաստեղծիկ մարդոյ անկեալ կայր. (Կիւրղ. խչ.։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
Ի գաւառն այրարատեան զնախավկայսն Քրիստոսի, ուր Գայիանէն եւ Հռիփսիմէն կային՝ իւրեանց հանդերձ գործակցօքն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
Քան զամենայն թշնամիս իմ եղէ ես նախատ դրացեաց իմոց։ Եղեւ նա նախատ դրացեաց իւրոց. (Սղ. ՟Լ. 12։ ձը. 42։)
Նախատ եղեալ էր ի ներոյ անտի իւրմէ. (Եփր. թագ.։)
foreseeing, prescient;
— լինել, to be provident.
Ըստ իւրում նախատես գիտութեան ընտրեաց զամենեսեան. (Խոսր.։)
foresight, prevision;
prophecy.
Ըստ նախատեսութեան հայրապետին Յակոբայ. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Նախագաղափար.
(Ծով յետ մրրկաց) յիւր դառնայ նախատիպն բնականագոյն. (Մագ. ՟Խ։)
first dwelling.
Զնոյն տեղի բիւր օգտութեամբ քան զնախատուն զեդեմական դրախտ առլցոյց. (Հ. կիլիկ.։)
formed of noble.
Առնոյր ընդ իւր զհաւանելոցն բազմութիւն՝ նախարարակոյտ զօրուն հանդերձ։ Ժողովէր զազատախումբ բանակ նախարարակոյտ զօրացն։ Հորդան տայր զօրաց իւրոց նախարարակոյտ բազմութեամբ. (Ագաթ.։ Բուզ. ՟Գ. 11։ Յհ. կթ.։)
priority.
Չէ՛ քո նախաւորութիւնդ, քանզի զսիսարակին սպան, նորա է քաջութիւն. (Կիւրղ. դտ.։)
preposition.
Սերմանքն են նախդիրք պտղոցն. ծննդոց, որպէս մի թիւրըն՝ բիւրոցս. (Հին քեր.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Զոր օրինակ մարդ ի պատկերէն իւրմէ ճանաչի, սոյնպէս եւ գիրք ի նախերգանէն. (Կրպտ. յռջբ. սարգ.։)