to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
Կառաչ նորա ի վերայ իջուցանեաց նորա. յն. իջուցանողի. այսինքն որ տայ արտասուս իջուցանել. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)
Iris, rainbow;
cf. Ծիածան.
որ եւ ՀԻՐ, ՀԻՐԻԿ. Բառ յն. ἵρις (ἱρίδοσ) iris (iridis), arcus coelestis. որ նշանակէ Ծիածան, որպէս անուն չաստուածուհոյ, որ ասի նաժիշտ հրեայի, այսինքն օդոյ.
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
Զի եւ ինքնին իսկ տէր մեր հարկեցաւ տալ զդիդրաքմայն. (Սարգ. ա. պ. Ե։)
Որ վարդապտացն է պատիւ, կարծողական զիսկն գիտելոյ. այսինքն զստոյգն (իբր գոյակ. կամ ածակ.)։ Նոյնպէս իմա՛ եւ զասելն. (Սարկ. յղ. պատկեր.)
Եւ ըստ քերականաց՝ ԻՍԿ ասի Յատուկ անունն, ըստ յն. κύριον , այսինքն տիրական. լտ. proprium, այսինքն Սեպհական. զի եւ յայտարար եզական կամ անհատ անձին որ կոչի առաջին գոյացութիւն. որպէս եւ հասարակ անունն յայտաբար տեսակի գոյացութեանց՝ Առասական կոչի.
really, in effect, in fact, truly;
— բարի, essentially good;
— բերկրանք, true or durable pleasures.
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
իսկ այս բան՝ իսկութիւն եւ մշտնջենաւորութիւն է. յն. ἑνυπόστατος , ներենթակայացեալ. այսինքն անձնաւոր էակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
thing;
affair;
fact, effect, substance;
reality;
յ— արկանել, to use, to wear;
to put in execution;
օգնել իւիք, to procure assistance;
— ոչ կարեմ առնել —ս ինչ, I can do nothing;
—ք առն յառաջադէմ յաջողէին, this man's affairs prospered;
այր հմուտ —աց պատերազմի, a man experienced in warfare;
կարեւոր —, an important affair;
—ք աշխարհին, public business;
իրաց իրաց, of various, or many things;
յ—ս յ—ս, in various matters;
—օք, by deeds;
really, effectively;
ամենայն —օք, in any vay, or manner, at all events;
սմին, դմին, նմին —ի, for this, therefore, for this, that reason;
բարւոք ընթանան —ք, cf. Ընթանամ;
ընդ բան եւ ընդ — է մեծ ինչ խտիր, saying and doing are two things.
Առնել իրս ինչ։ Արարից ես իրս մի։ Հաճոյ թուեցան իրքն։ Հասանէին իրքն այն եւ ի շուշան քաղաքն։ Հաւատարիմ ամենայն իրանց տան թագաւորին։ իրքառնն։ կալպատրաստ յիրս ամենայն։ Այր քաջ իրաց պատերազմի։ Վասն ամենայն իրաց։ Վասն իրացնհաստատելոց ի մեզ։ Զի. է, զի եդիր ի սրտի քում զիրս զայս՜ Յոր պէտս իրաց եւ կոչեսցէ զձեզ։ Իրք ինչ իցեն ընդ ընկերի իւրում (այսինքն վէճ)։ Սուրբս լինել յիրիդ յայդմիկ զեղբայր իւր։ Երկու անփոփոխելի իրօքն։ Ամենայն իրք չարք։ Յամենայն իրաց չարաց ի բա՛ցկացէք. եւ այլն։
Զի թէ նոքա որք ոչ տեսին, Հաւատացին իբր մօտակաց, քանի. (իրաւ) (գուցէ՝ իրաւք, այսինքն իրօք) մեզ հաւատացելոցս իրաւացի է հաւատալ. (Շ. բարձր.։)
to effect, to do, to execute.
Զընծայելոցն բարի կեանս սրբազնաբար իրագործել (այսինքն իլ)։ Առ ինքն զմիացուցիչ կցորդութիւնս մեր բարերապէս իրագործեաց. (Դիոն. եկեղ.։)
truth-speaking, truthful, veracious.
Զայս իրաւախօսն ասաց (այսինքն անսուտ ճշմարտութիւնն քրիստոս), երթիցեն նոքա ի տանջանսն յաւիտենականս. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
justly, worthily, equitably, deservedly.
Իրաւապէս բաշխել (այսինքն առնել) զդատաստանս. (Օրին. ՟Ա։)
to justify, to approve, to do justice;
— զիրաւունս այրուոյն, to support the cause of widows;
— զոք թագաւորել, to confer the right to reign, to legitimate the reign.
Զի անմեղին մահն՝ մեղուցելոց կենդանութիւնիրաւացուցէ. այսինքն իրաւամբք արասցէ կամ տացէ. (Խոսր. պտրգ.։)
right, justice, equity;
due;
law;
duty;
reason;
rectitude, uprightness;
right, faculty, power, competence;
իրաւամբք or ըստ իրաւանց, by right, rightfully, justly, duly, lawfully;
որո՞վ իրաւամբք, by what right ? with what authority ? աստուածային —, divine-right;
ամենայն իրաւամբք, with all one's authority;
—նս առնել or ընտրել, to render justice, to judge;
զիրաւունս ուրուք ի գլուխ հանել, to justify completely;
առնել ումեք —նս ի ձեռաց թշնամեաց, to free one from his adversaries, to acquit;
—նս համարել՝ վարկանել, to think, or repute right, to think it proper, to believe oneself right;
—նս տալ, to show with reason, to bring proofs;
to justify, or exculpate oneself;
զիրաւունս ցուցանել, to prove one's rights, to adduce or allege proofs in one's defence;
to contest, to bring an action against;
—նս հանել, to judge rightly;
to justify;
զ—նս ի նա հանել, to pronounce judgment in one's favour;
զիրաւունս իւր կացուցանել, զիրաւունս անձին ցուցանել, to put in one's claim, to avail oneself of one's rights;
—նս խնդրել, to ask for justice, to demande one's right;
պինդ կալ յիրաւունս, պահանջել զիրաւունս, to sustain one's rights;
թիւրել զիրաւունս, to cavil, to sophisticate, to overstain the law;
— են նոցա բողոք ունելոյ, they have reason for complaint;
եւ իրաւամբք արդեօք, that is not without reason.
Իրաւամբք մանիլ, այսինքն արդարութեամբ. զի ապիրատ եւ անիրաւ ինչ ոչ գործեաց. այլք զյն. իմանան, իրաւամբք դատողին. եւ այլք ընթեռնուն, անիրաւաբար։
affair, transaction, circumstance;
occupation, employment, negotiation of affairs, business, practice;
cf. Գործ.
Յիրողութեանցն ոմանք անգոյք են. որպէս եղջերուաքաղն։ Ամենայնք յիրողութեանց (այսինքն առաջիկա իրի). (Սահմ. ՟Ա. ՟Ժ՟Ե։)
that produces, or brings oil, ointment or essence.
μυροφόρος unguentum portans, vel tenens. ըստ յն. միւռոնաբեր. այսինքն Բերօղ զիւղս անոյշս եւ զխունկս յօծանել զմարմինն տէրունական. cf. ԽՆԿԱԲԵՐ, եւ նովին նշանակութեամբ ԽՆԿԱԶԳԵԱՑ.
to oil, to anoint, to grease.
Իւղարկեալք է անուն քո. լինի եւ երկու բառ, իւղ արկեալ, այսինքն թափեալ կամ հեղեալ։
perfumer.
զօրէն իւղափեաց ամանոց յինքն ընկալաւ. իմա ըստ յն. իւղեփեցաց, կամ իւղեփեցական։
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
Ի չափու իւրում ընթացից (այսինքն իւրոց). (Նար. ղ. ՟Խ՟Ը։)
Նշան տեսողաց զնա իւրում քաջութեան (այսինքն իւրոյ)։ Թողու զթագաւորութիւնն արտաշրի որդւոյ իւրոյ (այսինքն իւրում). (Յհ. կթ.։)
Զորդին առաքեաց յիւրում ծոցոյն. այսինքն ի ծոցոյ իւրմէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
ԻՒՐ, կամ ԻՒՐԵԱՆ, րեաբ, կամ րեւ, կամ րեաւ, իւրեանք, եանց, եամբք. գ. դերանուն էական. αὑτοῦ, ἐαυτοῦ sui ipsius, sibi, se եւ այլն. Ինքեան. անձին իւրոյ. ինքեանք. իսկ փոխանակ եզակի ուղղականի պակասելոյ՝ դնի ինքն կամ Անձն. ինքը, իր, իրեն, իրենք, իրենց.
Զերկիրն յիւր վտարեալ, բռնացեալ ունէր։ Զբազումս յիւր (այսինքն ի կերպարանս իւր) կերպարանեալ էր ի մէջ իւրոյ գնդին. (Բուզ. ՟Ե. 1. 43։)
himself.
Ի չափու իւրում ընթացից (այսինքն իւրոց). (Նար. ղ. ՟Խ՟Ը։)
Նշան տեսողաց զնա իւրում քաջութեան (այսինքն իւրոյ)։ Թողու զթագաւորութիւնն արտաշրի որդւոյ իւրոյ (այսինքն իւրում). (Յհ. կթ.։)
Զորդին առաքեաց յիւրում ծոցոյն. այսինքն ի ծոցոյ իւրմէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
ԻՒՐ, կամ ԻՒՐԵԱՆ, րեաբ, կամ րեւ, կամ րեաւ, իւրեանք, եանց, եամբք. գ. դերանուն էական. αὑτοῦ, ἐαυτοῦ sui ipsius, sibi, se եւ այլն. Ինքեան. անձին իւրոյ. ինքեանք. իսկ փոխանակ եզակի ուղղականի պակասելոյ՝ դնի ինքն կամ Անձն. ինքը, իր, իրեն, իրենք, իրենց.
Զերկիրն յիւր վտարեալ, բռնացեալ ունէր։ Զբազումս յիւր (այսինքն ի կերպարանս իւր) կերպարանեալ էր ի մէջ իւրոյ գնդին. (Բուզ. ՟Ե. 1. 43։)
produced by himself, his.
Զբանն յիւրածին ծոցոյ՝ անանջատելի յինքնէ առաքէ. (Մամբր.։)
his own, his.
Իւրական է (այսինքն յատուկ է) յաւիտենին՝ հինն եւ անայլայլելի (գոլ). (Դիոն. ածայ.։)
his, his own;
—քն;
his parents, servants;
his works, deeds, property, wealth, goods.
ինքնաբուն իւրայնոյփառացն զօրութեամբ վերացեալ. (Ագաթ.։)
like him.
Որ ի նմանէն եղեն, իւրապէս՝ այսինքն առանձնապէս, կամ նմանապէս զիւրն ունի։
created by himself.
յիւրմէ այսինքն յաստուծոյ ստեղծեալ. իւրակերտ. որ ինչ է արարած իւր.
to appropriate to himself;
to usurp.
οἱκειοῦμαι suum facere. ի՛ւր առնել. ինքեան սեպհականել յանձն իւր առնուլ. յինքն գրաւել. ընտանեցուցանել կամ վերագրելեւ ընծայել անձին իւրում. տիրել.
his, his own.
his, his own.
Որ ինչ է իւր սեպհական. ինքնուրոյն. յատուկ. բուն. հարազատ. իւրոյին. իւր.
Laconic;
Spartan;
Lacedaemonian
զառ տնկին արկանելի, եւ զերեւելի (այսինքն զթափանցիկ կտաւ) լակոնացի. (Ես. ՟Գ. 22։)
torches, flam-beaux;
a sort of meteor like a torch.
Բառ յն. լամբատես. λαμπάδες lampades. այսինքն զամպարք, ջահք. նմանութեամբ Ջահանման լոյս երեւեալ յօդս.
to bear, to carry.
ԼԱՄԲԵԼ. Որպէս թէ ունելով զլամբէն ի վեր կամ ի վերայ առնուլ. որ եւ ՁԱՆՁԵԼ. այսինքն Ըստանձնել. որպէս յն. լամվանօ, λαμβάνω , այսինքն առնուլ. բառնալ. (Հին բռ.։)
well-bent (bow);
a well-braced bow, a great and strong bow, a far-shooting bow.
εὕκυκλος bene curvatus. Մակդիր աղեղան՝ ոյր միջին լիճն, այսինքն ծոցն է լայն եւ ընդարձակ, վասն ուժգին պըրկման ի զօրաւոր բազկէ.
cf. Լայնասփիւռ.
Լայն եւ ընդարձակ տարերբք, այսինքն դրիւք, տարածութեամբ, մեծութեամբ. լանուարձակ.
cf. Լայնացուցանեմ.
Մի՛ լայնիր շրթամբք քով. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 28.) այսինքն մի ընդարձակեր զբանս շատախօսութեամբ, կամ մի՛ լինիր անդուռն բերան։
width, breadth, extent, space, size;
enlargement;
latitude;
amplitude.
Ո՞չ դու այն ես, որ տաշեցեր զլայնութիւնն, վանեցեր զվիշապն. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 9։ Այսինքն զստուարութիւն հպարտութեան։)
to bark;
to speak ill of.
ԼԱՏՐԱՏԵԼ. Բառ լտ. latro, latratus. այսինքն Հաջել.
string, packthread, twine;
line, rope;
galloon, ribbon;
snare, gin, noose;
bird-cage;
opisthotones, contraction of the tendons of the neck;
cf. Լորցք;
back-bone, or spinal marrow: 30 anciently 60 stadia or furlongs among the Egyptians;
chord, string;
լար անյարդար, a false chord;
chord.
Ոմանք զլարիւ կամ զլարիւք (այսինքն ըզկախեալ չուանօք) անկեալ ննջէին, ոմանք յոտանաւորյոտանաւոր տքիութեամբ զգիշերն անցուցանէին. (Եփր. պհ.։ Մանդ. Գ։)
Ահա լարս այս խեղդման ընդ իս։ Տեսցէ զինքն յերեքին լարոյն դառնապէս խեղդալ. (Վրք. հց. ԺԹ։ ՃՃ.։)
puppet-show man.
νευροσπάστης sigillarius, nervis sive fidiculis trahens, movens. Խաղարկու որ խլելով այսինքն քարշելով զլարս շարժումն տայ անշարժ պատկերաց կամ պաճուճապատանաց. ... ըստ յն. Ջլաձիգ կամ ջլաքարշ.
Լարախելքն՝ մին թել խլելով (այսինքն քարշելով) ի լարիցն շարժեցուցանեն ըզկենդանւոյն զպարանոցն եւ զձեռսն ուսովք. (Արիստ. աշխ.։)
to stretch, to draw, to spread;
to set, to fix;
— որոգայթս, to lay snares, to stretch out nets;
— զոք ի պատրանս, to spread a snare, to deceive;
— զքիլ, to stretch forth the hand;
խոզի — զբաշն, to bristle up.
լարել զքիլ. այսինքն բանալ քիլ ձիգ. (Վստկ.։)
tears, weeping;
cf. Լալիւն.
Տեսանեմ զարտասուս անդադար, եւ լաց անմխիթար։ Վաստակել պարտ է, եւ հնարիւք ածել յինքն զլացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ. եւ ձ։)
goodness, improvement, excellence, worthiness;
good quality;
գալ ի —, to amend, to reform;
լաւութեանց հանդէս, parts.
to lick;
to lap.
ԼԵԶՈՒՄ λείχω, ἁπολείχω lingo, lambo. իտ. lecco. որ եւ ԼԻԶՈՒԼ, ԼԻԶԱՆԵԼ, ԼԻԶԵԼ. Լեզուաւ շփել եւ մաքրել, կամ յինքն ձգէլ. լըզել, լակել. եալամագ. ար. լահս, կամ լէւս էթմէք.
mountainous, alpine;
mountaineer, highlander.
Լեռնայինքն եւ դաշտայինքն (վայրք) բնակեալ էին. (Զաք. Է. 7։)
cf. Թեւասքօղեմ.
Ծածկեալ զինքն թեւօք. թեւասքօղեալ.
to flutter, to flap the wing, to beat or flutter the wings;
to fly, to fly about;
to study, to exercise one's self, to apply one's self to;
— մորթօյ, the growing of the hairs.
ԹԵՒԱԾԵԼ. Ածել՝ այսինքն շարժել զթեւս առ ի թռչել. վերաթեւել. եւ Թեւակոխել. կրթիլ. թեկն ածել, բուռն հարկանել.
of the same party;
allied;
— լինել, to take wing;
առնուլ զոք իւր —, to take aid.
Որ որպէս թէ թեւակցի այլում, այսինքն մօտ է ի թեւ զօրուն, կամ քերեալ անցանէ.
to flap, flutter or beat the wings, to soar up, to wing one's flight, to spread the wings for flight;
to try, to endeavour, to compel one's self to, to apply one's self to, to do without help;
to occupy one's self with;
to undertake, to follow;
— ի, to be bordering on;
յապստամբութիւն —, to insurge, to revolt;
յուսմունս —, to give one's self up to study;
— զմիմեամբք, to help mutually or one another, to assist each other;
ի տուրեւառս —, to devote one's self to commerce.
Առաւել զերկոքումբքս թեւակոխեսցուք. այսինքն յածեսցուք զբանիւք (Եւսեբի եւ Խորենացոյն) (Սամ. երէց.։)
Որք ոչ նախուստ կրթեալք են բոլորովին, ոչ է հնար թեւակոխել զայնպիսի աստուածաբանութիւնս. այսինքն մխիլ կամ յառաջել յայնպիսի եւ այլն. (Մագ. ՟Ի՟Գ։)
that keeps under the wings;
kept under the wings;
that protects;
protected.
Թեւապատ. ծածկելով զինքն թեւօք, կամ զայլս ընդ թեւօք.
to shelter with the wings, to cover.
Թեւով որպէս քօղով պատել եւ ծածկել զինքն առ պատկառանաց (ըստ (Ես. ՟Զ. 2))
winged, that has wings.
Զթեւաւորէ զքեզ կախէ (այսինքն զքառաթեւ խաչէ). (Անյաղթ բարձր.։)
bran;
— ձկանց, scale;
— գլխոյ, scurf of the head, dandruff;
քերել զ—ս ձկան, to scale.
Դարմանէր զինքն թեփով. (Վրք. հց. ՟Ե։)
to edge, to sharpen, to point, to grind;
to forge, to fashion, to fabbricate;
to twist, to warp;
to bend, to incline;
to exercise, to instruct, to inform;
— զլեզու, to become biting or sarcastic.
Թեքեաց զերասանակ կառացն. այսինքն ուղղեաց յայլ կողմն. (Պտմ. աղեքս.։)
if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.
Այլ զխստասրտութի՛ւնն կամիմ ասել, թէ՝ եւ զամբարհաւաճութիւն. իբր արդեօք, այսինքն արդարեւ. մանաւանդ թէ։
Բարկացեալ երդուաւ, եւ ասէ, թէ տեսանիցէ ոք յարանցդ։ Որպէս երդուայ ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ի հանգիստ իմ. (Օր. ՟Ա. 35։ Սղ. ՟Ղ՟Դ. 11։) որպէս ռմկ. սանքի պիտոր տեսնայ. կէօյա մտնան պիտի. այսինքն ո՛չ տեսցէ, ո՛չ մտցեն։
ԹԷ. Մեկնական, որպէս՝ Յայտ է թէ. այսինքն թէ. իբր թէ.
Շնորհեա՛ մեզ, այսինքն թէ պարգեւեա՛։ Իսկ կանխելն, թէ անյապաղ ժամանել։ Իսկ զօրհանապազ թէ յամենայն օր. (Խոսր.։)
Կամ իբր ռմկ. որ. այսինքն Զի. որպէս զի, վասն զի.