to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
exquisite flavour, agreeable taste, relish.
Աղս տեսակաւ, այլ ոչ համեղութեամբ։ Համեղութիւնք քումդ անուշութեան։ Զիմս դաժանութիւն ընդ քում համեղութեան. (Նար.։ եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Համեմեմ.
ՀԱՄԵՄՔ. Որպէս բառ հյ. նոյն ընդ Համահամք. համադամք. հանդերձանք կերակրոց, եւ իրք համեղք, անուշարարք, կամ ամոքիչք. ἅρτυμα, παράρτυσις condimentum, conditura.
aromatics, spice;
sauce, seasoning, stew, ragout, high seasoned sauce;
dressing of meat, condiment.
Զազգի ազգի համեմանսն ընդ միմեանս խառնեալ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։ (Գուցէ լինի եւ Համեմունք։))
to compare, to confront, to confer;
to put in comparison with, to equal, to parallel;
to be in symmetry;
— զգիրս, to collate.
Համեմատեալ զանեղն ընդ եղականքս. (Լմբ. իմ.։)
Համեմատեցաւ ընդ անասունս. այսինքն հաւասարեցաւ. (Նիւս. կազմ.։)
comparison, confront;
proportion;
analogy, relation, conformity, correspondence, harmony, eurythmy, symmetry;
ratio, proportion;
— գրոց, collation;
բառնալ զ—ն, to disproportion;
համեմատութեամբ, proportionably, in proportion, proportionally, symmetrically;
comparatively, in or by comparison, relatively, in reference.
Համեմատութիւն իբրեւ փոքու ընդ մեծի։ Ծառայից առ տեարս համեմատութիւն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
seasoner.
Աղ համեմիչ. (Մանդ. ՟Գ։ Շար.։ Սարգ. յկ. ՟Գ։ Շ. ընդհ.։)
modest, decent;
reserved, moderate, temperate.
Ընդ զարդարելի ձեւով ընդ պարկեշտիւ եւ համեստիւ մտցէ։ Խօսի համեստ հայեցածոք. (Փիլ. քհ. ՟Է։ եւ Փիլ. տեսական.։)
to run together;
to compete;
to concur, to coincide.
Արժանի ըստ շնորհացն ցուցանիցէք զոճն (զընթացս վարուց). զի որպէս նա ընդհանուր քարոզիցէ, նոյնպէս եւ դա ընդ նմին համերասանակ ընթանայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ (որպէս թ. ... ))
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի, եւ ոչ ոք էր՝ որ համոզէր ի մէջ նոցա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6.) յն. կորզէր, կամ ընտրէր. ἑξαιρέω
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
ἅμαλος, κωφός mutus, tacens. Անխօս. անբարբառ. կապեալ լեզուաւ. պապանձեալ. որ եւ միանգամայն խուլ. (զի խլութիւն է պատճառ համրութեան) լծ. ընդ Յամր. որպէս յամրալեզու.
Armenian, of — race.
Առ համօրէն հայասեռ ազինս. (Շ. ընդհ. վերնագր։)
looking-glass, mirror, speculum;
—ք, eyes;
visible, observable;
— կիզիչ, burning glass.
Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր՝ որ ծնանիցին ի հայելւոջ. (Յկ. ՟Ա. 23։)
Այժմ տեսանեմք իբրեւ ընդ հայելի՝ օրինակաւ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 12։)
Զի՞նչ հաղորդութիւն է կուրի ընդ հայելւոյ. (Ոսկիփոր.։)
serving to see or to look.
to cause to see, to view;
to incline, to dispose to wards;
to apply;
յինքն — զոք, to attract, to draw another's eye on oneself.
cf. Հայթհայթանք.
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
to curse and swear, to blaspheme;
to talk scandal;
to revile, to abuse, to slander, to traduce, to defame, to speak ill of.
ՀԱՅՀՈՅԵԼ δυσφημέω, κακολογέω, λοιδορέω maledico, convitior. Չարախօսել. բամբասել. վատահամբաւել. լուտալ. պարսաւել. ընդ վայր հարկանել. գէշ խօսիլ, ետեւէն խօսիլ, երեսին տալ, մուր տալ, փայ տալ, վար զարնել.
blasphemy, swearing;
abuse, slander, scandal, backbiting, defamation.
Որ զհոգի մարդոյ եւ զերես անարգէ, նոյն առ աստուած վերանայ հայհոյութիւնն. (Շ. ընդհ.։)
paste;
dough;
— հարականել, to knead.
σταίς farina triticea aquis subacta, pasta (արմատ բառիս Հաց) Զանգուած ալեր ընդ ջրոյ՝ չեւ եւս խմորեալ. խմոր շաղուած՝ չխմորած.
bearing the father's name.
Հոմերոս զէդ բնութիւն ոչ կամեցաւ պճնել ընդ հայրանուանսն. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
Որք զհայրենիսն ընդ վայր ծախեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
cf. Հայրաբար.
Զի՞նչ յոյս գոյ ... սնուցանելոյ հայրօրէն ուսմամբ եւ երկիւղիւ տեառն զնոսա. (Շ. ընդհ.։)
always, at all times, continually, constantly, ever;
assiduously.
Հանապազ գործել, կամ ուտել հաց, տանել կամ ընդունել ի վերայ լանջաց կա ի գլուխն. մատուցանել, լսել, կորացուցանել զթիկունս։ Հանապազ հայհոյի, լուիցի, էին ի տաճարին. եւ այլն։
to have constant intercourse with.
Հանապազախօս իսկ ընդ մովսեսի եղեալ. (Ագաթ.։)
always endeavouring, always careful, industrious, active, assiduous.
Միշտ է ընդդիմամարտ մարդկան բանսարկուն, եւ հանապազաջան ի պատրելն զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Հանապազորդ.
cf. Հանապազորդ.
to continue, to persevere, to last, to endure;
to frequent;
ոչ —, to discontinue, to interrupt, to cease;
— յաղօթս, to continue instant in prayer.
ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԼ իլ. ն.կ.ձ. ἑνδιατρίβω frequentius utor διατελέω continuo. Անընդհատ առնել, եւ լինել. յերկարել, իլ.
assiduity, perseverance, persistence.
ἑνδελεχισμός, προσεδρία assiduitas, continuitas σχολή diatriba, studium. Հանապազորդելն, իլն. անընդհատութիւն. յերկար դեգերումն, կամ պարապումն, անպակասութիւն. շարունակութիւն.
partner in the reckoning, contributor, boon companion.
Որ նմա (գողոյն) հանգանակակից գտանի, ընդ նորին պատուհասիւն գրաւի։ Գինւոյն հանգանակիցք արք ամպարիշտք էին. (Լմբ. առակ.։)
Կե՛ր ա՛րբ, եւ ուրա՛խ լեր ընդ անզգամութեան քո հանգանակիցս. (Սկեւռ. աղ.։)
to rate, to club, to contribute, to club together, to subscribe;
to contribute, to have a share in, to be accessory to.
Հանգանակօղ է, եւ արբշիռ։ Մի՛ նախանձիր ընդ հանգանակօղս մսոյ վաճառաց. (Օր. ՟Ի՟Ա. 20։ Առակ. ՟Ի՟Գ. 20։)
Հանգանակեցէ՛ք տկարութեանս իմոյ զպարգեւս աղօթից։ Մի՛ հանգանակեր ընդ արբեցողս. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. առակ.։)
Մի՛ հանգանակիր ընդ նմա ի գինւոջ. (Սիր. ՟Թ. 12։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
Ըստ նմին եւ ի ժամասացութեան աղօթս՝ որ իցեն երկմասնեայ, սկիզբն երկրորդ մասին հանգիստ կոչի, զի քահանայն ընդհատէ զբանն, եւ յարէ եպիսկոպոսն, կամ աւագերէցն՝ Խաղաղութիւն ամենեցունն.
having the same honour, equally honoured or honourable.
Զի զհանգիտապատիւ զուգականութիւն որդւոյ ընդ հօր յայտնեսցէ մեզ. (Ոսկ. ես.։)
Զիւր հանգիտապատիւ զուգականութիւն ընդ հօր ցուցանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
(ռմկ. հանկուց, հանկուրց. ուստի եւ հանկուցել) որպէս թէ Համ ա՛գոյց. σύνδεσμος colligamen, vinculum. Ագոյցք ընդ իրեարս. կապ։ զօդ. աղխ. պրկումն. կնճիռն.
Որ կապեցար ընդ կապելոյն, արձակեցեր զհանգոյց կապին. (Յիսուս որդի.։)
ՀԱՆԳՈՅՑ Ի ՀԱՆԳՈՒՑԷ. Աղխաղխեալ գոլո ընդ միմեանս. հետզհետէ. ըստ. յն. յաջորդաբար. ἑκ διαδοχής successive, mutuo.
to repose, to give repose, to leave to rest;
to recruit, to relax, to refresh, to ease, to recreate;
to lay, to set, to put, to place;
to finish, to end;
to bury, to inter;
to translate, to remove to heaven;
to make happy, to beatify, to glorify;
— յերկոց տունջեան, to rest from daily labour, to repose.
ՀԱՆԳՈՒՑԵԱԼ, է ընդունելութիւն կրկին բայիցս, Հանգուցանել, եւ Հանգչել։ Իսկ Հանգուցեալ ասին ննջեցեալքն ի քրիստոս՝ մարմնով ի տապանի, եւ հոգւով փոխադրելիք յերկինս՝ ի ձեռն նպաստից եկեղեցւոյ. τεθνεώς, τετελευτικώς, ἁναπαυόμενος defunctus. վախճանած, ողորմած հոգի.
to repose, to take repose, to be at ease;
to rest, to cease from work, to relax, to refresh oneself;
to end, to stop, to stand still, to halt, to be settled;
to lodge, to sojourn;
to cease, to end;
to die, to depart this life;
to be buried;
to rest in heaven;
— ի վաստակոց, to take rest from work, to pause from labour;
— ի խաղաղութեան, to rest in peace;
հանգիր ի սրտամտութէնէ, let your anger cease;
եմուտ անդ —, he went in to ease himself.
Որպէս աշխատեալն հանգչի ի վերայ գրաստոյ, սոյնպէս աստուածութիւնն ի սուրբս եւ յընդունելիս հանգչի. (Մեկն. ղկ.։)
Ի քաղաք տեառն ... գնասցես յուսով, եւ հանգիցես ընդ հրեշտակաց դասս։ Ի հանգիստ քո տէր՝ ուր ամենայն սուրբք քո հանգչին. (Շար.։ Տե՛ս եւ ի վեր անդր՝ ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
Ընդէ՞ր փշրեցեր զհանգստարանն իմ (զբագին մեհենին), կամ զզոհարանն իմ ընդէ՞ր աւերեցեր։ Տաց զոսկերս քո փշրել, որպէս դու արարեր զհանգստարանն իմ. (Ճ. ՟Ժ.։)
comforting, restoring, refreshing, recreating, reviving;
Therapeutae.
Ասաց զնոցանէ, թէ կոչին հանգստարարք, եւ կանայք՝ որք էին ընդ նոսա, հանգստարարիթայք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
very convenient, very comfortable.
tucked or turned up.
Ըստ նոցունց պատմուճանաց ի միասին ձեռամբ ընդ գօտեաւն հանգրիճաձեւ ամփոփմանն. (Փիլ. տեսական.։)
to tuck, turn or truss up;
to take in, to tighten;
— զհանդերձս, to tuck up one's clothes or gown;
— զբազուկս, to turn up the sleeves;
— զմիտս, to retire within oneself, to collect one's thoughts.
Գօտեմարտի ընդ ըմբշամարտին հանգրիճեալ, եւ ամենեւին զսպեալ։ Յառաջ եւ յետոյ հանգրիճեալ եւ զսպեալ. եւ իբրեւ զսուրհանդակ թեթեւընթաց արշաւէր. (Ոսկիփոր.։)
to tranquillize, to appease, to calm;
to render tranquil, to soften;
to be appeased, calmed, tranquillized;
to abate, to be settled, to diminish, to assuage;
to hold one's peace, to keep silence;
to support, to endure, to suffer, to resist, to be able;
— զկիրս, զամբոխեալ միտս ուրուք, to calm the passions, to relieve anxiety.
Ի շաբաթուն հանդարտեցին վասն պատուիրանին։ Հանդարտեսցես, եւ ոչ ոք իցէ՝ որ պատերազմիցի ընդ քեզ։ Բարիքն հանդարտեն յամենայն ժամ։ Եղիուս հանդարտեաց ի տալոյ պատասխանի յոբայ։ Հանդարտեաց ահն հեթանոսաց։ Հանդարտեաց երկիրն յուդայ ամս տասն։ Ոչ հանդարտէին, այլ ի նմին խռովութեան կային։ Հանդարտելոցն յուսով։ Հանդարտեա՛ եւ մնա՛ դու ի բանակիս քում։ Մինչեւ յե՞րբ ոչ դադարիցես. (հանդարտեա՛, զի եւ մե՛ք խօսեսցուք. եւ այլն։)
Զօրութեան բանից քոց ո՞ հանդարտեսցէ։ Երկիս ոչ կարէ հանդարտել ամենայն բանից նորա։ Կամ հանդարտիցե՞ն երիվարք ի մէջ մատակաց։ Չորրորդին ոչ կարէ հանդարտել։ Ոչ կարէր հանդարտել քաղաքն ընդդէմ յուդայ։ Ոչ հանդարտէին հրամանին։ Ոչ հանդարտեսցեն բարկութեան, կամ առաջի բարկութեան նորա։ Ոչ հանդարտեաց իւրում ամբարտաւանութեանն։ Ոչ կարէր երկիրն պանդխտութեան հանդարտել նոցա ի բազմութենէ ընչից իւրեանց։ Ոչ կարեմ միայն հանդարտել ձեզ.եւ այլն։
Ի բերմանէ ընդունայնութեան ողորմութեամբ հանդարտեցուցանես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
cf. Հանդարտեմ.
Ի բերմանէ ընդունայնութեան ողորմութեամբ հանդարտեցուցանես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
slowly, softly, gently, quietly, smoothly.
tranquillity, stillness, repose, quiet, peace, silence;
phlegm, calmness, coolness, composure;
— կրից, moderation;
— ծովու, calm at sea, calm, smooth sea, dead calm;
— հոգւոյ, մտաց, peace of soul or mind.
Հանդարտութեամբ ընդունել զասացեալս, կամ առնել պատասխանի, կամ յայտնի առնել (իբր հեզութեամբ, մեղմով, քաղցրութեամբ). (Ոսկ. յհ.։)
to dress, to get ready, to prepare;
to make or get up;
to put in order, to arrange, to dispose, to fit up, to settle;
to provide, to furnish, to garnish, to set off, to deck, to adorn, to embellish, to clothe;
to equip, to arm, to fit out;
to construct.
Հաստատեցար եւ հանդերձեցար ընդ օծելոյ քրոբէին. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։)
Յետ այսորիկ հանդերձի ասել։ Ոչ եւս ուրեք օինադիրն ընդ պատուիրանօք հանդերձի կալ։ Միշտ հանդերձէր խօսել ընդ նոսա։ Յոր թէ հանդերձէին ոմանք յանդգնել։ Հանդերձէին՝ զանձինս իւրեանց ի փափկութիւնս եւ ի խենեշութիւնս արկանել. (Ոսկ. յհ.։)
to prepare oneself, to get ready, to be in readiness, to set about, to fall to, to be about to, on the point of, going to;
to dress, to put on one's clothes, to clothe oneself;
— ի չու, to get ready or prepare for a journey;
—ձեալ էր դարձ առնել ի տուն, he was ready to return, or was on the point of returning home.
Յետ այսորիկ հանդերձի ասել։ Ոչ եւս ուրեք օինադիրն ընդ պատուիրանօք հանդերձի կալ։ Միշտ հանդերձէր խօսել ընդ նոսա։ Յոր թէ հանդերձէին ոմանք յանդգնել։ Հանդերձէին՝ զանձինս իւրեանց ի փափկութիւնս եւ ի խենեշութիւնս արկանել. (Ոսկ. յհ.։)
before, in face, in presence of, in front, opposite;
against;
ի —, ի —դիպէ, ի —դիպոյ or —պոջ, before, in front;
convenient, fit, proper.
ՀԱՆԴԷՊ նխ. սեռ. խնդ. որպէս Դէմ առ դէմ դիպեալ. κατέναντι, ἁπέναντι, ἑξεναντίας coram, contra, ante, adversus, ex adverso. Յանդիման. ի դիմաց կուսէ. զառաջեաւ. առաջի. ընդդէմ. դիմացը, դէմը, առաջը.
cf. Հանդիպումն.
ՀԱՆԴԻՊՈՒԹԻՒՆ. որպէս Դէպուղիղ հայեցուած. դէմ ընդդէմ դիրք.