guide, conductor;
— լինել, to direct, to show or indicate the way, to guide.
ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՑՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Ցուցանել զճանապարհ. ճամբա ցըցնել. յն. առաջի դնել զճանապարհ.
Ճանապարհացոյց լինի մեզ, թէ ո՛րպէս պարտ եւ պատշաճ իցէ հաճոյ լինել մեծութեան աստուածութեանն. (Կոչ. ՟Ե։)
faithful, loyal, honest, trusty, trustworthy;
confident;
true, sure, certain, real;
cf. Հաւատարմաբար;
— լինել, to be verified, confirmed, proved;
to be justified;
to be trusted, believed, adopted, or accepted;
— կալ, մնալ, to rest or remain faithful to;
— առնել, to prove, to justify, to verify, to accredit, to give credit to, to make credible;
— առնել զոք, to assure, to cause to believe, to persuade.
πιστός fidelis, fidus. Մտերիմ ի հաւատս առաջի աստուծոյ, կամ մարդկան. արժանահաւատ. իրաւամբք եւ յապահովի հաւատալի. հաւաստի. վստահելի. ընդունելի. եբր. էմուն, նէէման. թ. էմին.
Ծառայն իմ մովսէս, որ յամենայն տան իմում հաւատարիմ է։ Զայր հաւատարիմ գո՛րծ է գտանել։ Արս հաւատարիմս։ Քահանայ հաւատարիմ։ Իշխան մեծ հաւատարիմ յարքայութեան իւրում։ Աստուած հաւատարիմ։ Վկայութիւն տեառն հաւատարիմ է։ Հաւատարիմ են յամենայնի պատուիրանք նորա։ Շրթունք հաւատարիմք։ Զշրըունս հաւատարմաց։ Խօսիցի եւ ոչինչ հաւատարիմս.եւ այլն։
Իւրով հաւատարիմ բանիւք։ Հաւատարիմ կարգել զվկայութիւնն. (Ոսկ. յհ.։)
Կիսոց՝ թէպէտեւ երդնուն, չհաւատամք, եւ զայլս՝ թէպէտեւ չերդնուն, հաւատարիմ համարիմք։ Որ չերդնուն, նոքա առաւել հաւատարիմ են. (Ոսկ. մտթ.։)
Սի՛րելի հաւատարի՛մ գործես զայդ. (՟Գ. Յհ. 5։)
ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ ԱՌՆԵԼ. πιστόω fidem facio, confirmo, credibile reddo. Հաւատալի առնել. ստուգել. հաստատել. որ եւ ՀԱՒԱՏԱՐՄԱՑՈՒՑԱՆԵԼ.
Յեղելոցն առնէր հաւատարիմ միշտ. (Ոսկ. յհ.։)
Հաւատարիմ առնել զբան ծառայից քոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զի նովաւ հաւատարիմ առնիցէ զկուսական յղութիւնն։ Երեւելի նշանօքն զաներեւոյթ խոստումն հաւատարիմ առնէր. (Շ. մտթ.։)
Ի զօրութեանցն (սքանչելեաց) հաւատարիմ առնէ՝ գիտել թէ նա իցէ. (Իգն.։)
ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ ԼԻՆԵԼ. πιστόομαι, πιστεύομαι fide dignus reddor, fides mihi habetur, creditus sum, confirmor. Հաւատարմանալ. հաւատալի եւ վստահելի գտանիլ. ստուգիլ. հաստատիլ. ընդունելի լինել. եւ Աւանդիլ իբրեւ ի ձեռս հաւատարիմ անձին.
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա առաջի իմ։ Եւ արդ տէր աստուած իսրայէլի, հաւատարիմ լիցի բանն քո։ Հաւատարիմ եղեն պատգամքն աստուծոյ։ Ընտրեցաք յաստուծոյ հաւատարիմ լինել աւետարանին։ Հաւատարիմ եղեւ վկայութիւնն մեր ի վերայ ձեր յաւուր յայնմիկ։ Քարոզեցաւ ի հեթանոսս, հաւատարիմ եղեւ յաշխարհի (այսինքն հաւատացաւ)։ Որում եղէ ես հաւատարիմ. ((յն. զոր ես հաւատացայ. այսինքն որ ինձ հաւատացաւ). եւ այլն։)
abjuring, changing one's faith;
— լինել, to change one's faith, to renounce one's belief, to abjure one's religion.
Փոխել զհաւատս, փոխիլ ի հաւատոց.
near, nigh, next, close to, contiguous;
about, nearly;
— ընդ —, very near, soon, in a short time;
— ի վենետիկ, near Venice;
— է ի մեզ, it is near or quite close to us;
— առ միմեանս, together, one with another, side by side;
— լինել, to be near, ready at hand;
to be on the verge or brink of, at the point of;
— լինել ի մահ, to be at the point of death;
— ի վախճան լինել, to be drawing to a close;
to be approaching one's end;
— բազմիլ, to sit near;
— դնել, to propose;
to confront, to compare.
Մերձ է օր տեառն։ Մերձ է տէր։ Մերձ է ամառն։ Մերձ էր զատիկն։ Մերձ էին զդրունսն խորտակել։ Մերձ եղեւ յամուրսն. եւ այլն։
Մերձ էին ամենայն զօրքն սատակել ի ծարաւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։)
Անդէն ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ, որ մերձ ընդ մերձ հասանէլոց էին ի վերայ նորա։ Տացէ ինձ մերձ ընդ մերձ տեսանել զեղբայր իմ զվարդ, եւ ուրախանալ. (Փարպ.։)
gloomy, dark, obscure, dismal, dull, sombre;
— լինել գինւով, to have the sight or reason obscured, to get drunk, to feel giddy, to feel one's head turn round.
Գուշակէ մթազգած լինել զօր խաչելութեան տեառն. (Լծ. կոչ. (տպ. մթազգաց։))
Զի՞նչ ուրախութիւն իցէ մթազգած լինել (գինւով). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4.) իմա՛ պտոյտ կրել գլխոյ, եւ զամենայն ինչ մթագին տեսանել։
to hoard up, to amass, to accumulate, to heap together;
to warehouse, to house;
to provision, to victual;
— ոխս, ոխս —րեալս ունել, to bear a grudge, to have a spite against one;
զ—րեալ թոյնսն թափել ի բաց, to give vent to one's spite, to breathe out one's anger.
παρατίθημι appono եւ այլն. Ժողովել ի մթերս կամ մթերս. ամբարել, շտեմարանել. գանձել, դիզել կուտել. յաւելուլ. պահել.
Ագահութեամբ զոսկւոյ եւ զարծաթոյ մթերս փափաքիցի մթերել. (Կանոն.։)
Համբարս մթերել. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 32։)
Ցաւս մթերել յանդամս։ Հատուսցի պարտիքն, որ մթերեցան. (Եփր. թագ.։)
Ոչ մթերել ոխս։ Ոխս մթերեալս ունէին. (Լմբ. ի տնտեսն.։ Ճ. ՟Ա.։)
unanimous, of one mind, agreeing;
conformable, equal, uniform, analogous, similar, identical, the same;
with one accord, in concert, unanimously;
cf. Միաբանակեաց;
— հաւանութիւն, unanimity, concord, consent;
— լինել, to agree, to conform to.
Գնաց երբեմն ի միաբանաց վանս։ Կամեցաւ մտանել ի յայլ վանս միաբանաց. (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ը։)
Միաբան վառեալ պատրաստեալ։ Եկին առ նա միաբան՝ մխիթարել։ Էին հանապազորդեալ միաբան յաղօթս։ Էին ամենեքեան միաբան ի միասին.եւ այլն։
Որ միանգամ այսմ կաննի միաբան լինին։ Սմին կանոնի միաբան լինել. (Գղ. ՟Զ. 16։ Փիլիպ. ՟Գ. 16։)
unanimity, agreement, concord, union, harmony, consent, good understanding;
conciliation, union;
harmony, consonance, concordance, homophony, symphony, concert;
conformity, fitness, suitableness;
commonalty, community, communion;
company, society, club, corporation, congregation;
copulation;
— թագաւորաց, alliance, confederation, league;
— ի չարիս, cabal, plot, conspiracy;
միաբանութեամբ, unanimously, with one accord;
միաբանութեամբ կեալ, to live on good terms;
քակտել զ—ս, to sow division in.
Պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն յօդիւ խաղաղութեան։ Մինչեւ հասցուք ամենեքեան ի մի միաբանութիւն հաւատոց։ Ի միաբանութիւն չարութեան ազգացն շփոթելոց։ Երգք միաբանութեան.եւ այլն։
vote, suffrage;
even, equal, like;
summed up;
— դնել, to vote, to come to the vote;
չէ ընդ —, that is not the same thing.
Եկն ռստակէս՝ բերելով ընդ ինքեան զգիրն կանոնաց թուեալ միահամար կարգաւ տունս քսան. (Ոսկիփոր.։)
Չէ՛ ընդ միահամար՝ առնուլ զիշխանութիւնն եւ մատն լինել, եւ չառնուլ իսկ բնաւ զառաջինն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
monarchical, absolute, despotic;
— իշխան, absolute master, monarch;
— իշխանութիւն, absolute power, monarchy;
— ունել, to reign absolutely;
— առնել, to make universal.
Փոյթ եղեւ գրիգորի աստուածաբնի բազում ջանիւ միահեծան առնել զտօնին (զատկի) կատարումն ընդ ամենայն եկեղեցիս. (Տօնակ.։)
united, joined, attached, chained together;
continuous, continual;
immediate;
at a single stroke, at one bout, in a moment, immediately, at the same time;
— տողել, to join together, to link, to chain.
Զարեւագալին աղօթսն ի յառաւօտին յարեն, եւ միայար տողեն՝ միջոց ոչ առնելով. (ի գիրս Խոսր.։)
Իսկ (Ճ. ՟Է.) յասելն վասն գիւտի գրոյն ի սրբոյն մեսրոպայ.
Զցուցեալ նշանախեցսն հանդերձ միայարօքն ետ գրել հռուփանոսի. իմա՛, հանդերձ կարգաւորութեամբ եւ հանգամանօք՝ ըստ անսայթաքութեան տառից յունաց. ապա եթէ իմասցիս, հանդերձ բաղաձայնիւքն (որք միշտ յարին ի ձայնաւորսն), է կարծիք միխայէլի ասորւոյ փոխանցեալ առ քանի մի մատենագիրս հայոց, որպէս թէ ձայնաւորք միայն իցեն գիւտ մեսրոպայ. իսկ բաղաձայնքն գիւտ դանիէլի ասորւոյ։ Թո՛ղ զի եւ դանիէլեան նշանագիրքն չէին նորագիւտ, այլ ի հին դպրութեանց ի փոխ առեալք։
all at once, together, unitedly, all at the same time, altogether;
jointly, in concurrence, at the same time;
all, quite;
totally, entirely;
— եւ, yet, even, also;
— ասել, եւ — իսկ ասել, եւ զի — ասացից, upon the whole, after all, in a word, in short;
ոչ — առնել, to repeat several times, over and over again.
Խեթկեսցէ նոքօք զազգս միանգամայն մինչեւ զծագս երկրի։ Մերձեսցին խօսեսցին միանգամայն։ Զարհուրեցուցից եւ ցամաքեցուցից միանգամայն։ Ելէ՛ք միանգամայն։ Ազգաց եւ մարդկան միանգամայն։ Եւ էր ամենայն եկեղեցին միանգամայն՝ չորք բիւրք։ Ապա երեւեցաւ աւելի քան զհինգ հարիւր եղբարց միանգամայն։ Գուցէ եկեալ հարկանիցեմ զերկիր միանգամայն, եւ այլն։ Միանգամայն՝ թագաւորք տասն։ Միանգամայն ամենեքեան լինին՝ ՟Ժ թագաւորք։ Միանգամայն ամենայն ամքն, ՟Ս՟Մ՟Խ՟Բ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հանդա՛րտ լեր, եւ մի՛ զամենայն միանգամա՛յն խնդրեր ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Եւ միանգամայն պարզաբար (ասել կամեցեալ)։ գուցէ պահօք զամենայն սուրբսն ընդ աստուծոյ քաղաքավարեալ։ Դու՝ միանգամայն պարզաբար, զամենայն ինչ ի վեհագոյնս փոխարկեցեր. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Ոսկ. նոր կիր.։)
Չէ՛ հնար միանգամայն զոգիս եւ զմարմինս զարդարել. չէ՛ հնար միանգամայն մամոնայի ծառայել, եւ քրիստոսի հնազանդել՝ որպէս պարտ է. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Աղօթից՝ միանգամայն եւ պահոց։ Յարեւելս՝ միանգամայն եւ յարեւմուտս։ Ընդ որում քեզ հօր՝ միանգամայն եւ հոգւոյդ սրբոյ. (ՃՃ.։ Փիլ. իմաստն.։ Պտրգ.։)
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք։ Եդ զնոսա դէմընդդէմ միմեանց։ Ատեսցեն զմիմեանս։ Մեկնեսցէ զնոսա ի միմեանց։ Առ միմեանս կամ ընդ միմեանս գթացք։ Ի պատիւ զմիմեամբք ելանել.եւ այլն։
Միմեամբք վասն միմեանց պաղատել. (Խոսր.։)
Դղրդեցան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք. (Փարպ. (ռմկ. իրար անցնելով)։)
until, till, as far as, to;
even to;
that;
— ցայժմ, till now, up to the present, up to this time, hitherto;
— ցայդ վայր, so far, as far as, to that place;
— ցայդր, so far, as far as that, to there;
— ցայս վայր, thus far, as far as this, to here;
— ուրանօ՞ր, how far?
— ցամպս, even to the clouds;
գայ ընդ իս — ի կարս, he goes with me as far as Kars;
կաց or մնա — եկեսցէ, wait till he comes;
— ցե՞րբ, how long?
ոչ ելից — դարձցիս, I will not go out until you return;
— ցբազում ամս, during many years;
— զի, so that, insomuch that;
այնպէս or այնչափ՝ զի, so that;
as well as;
— բազմաց իսկ ասել, so that several people said.
Տանելի է ասել
ἅχρι, -ις, μέχρι, -ις, ἔως usque. Ցսահմանեալ եւ ցդիտեալ ժամանակ կամ տեղի, յայտ առնելով զեզր ինչ. ինչուան.
Ոչ անցցէ ազգս այս, մինչեւ այս ամենայն եղիցի։ Ոչ ելանիցես անտի, մինչեւ հատուցանիցես, եւ այլն. որ եւ ասի ՄԻՆՉՉԵՒ։
Այլ անսովոր է յետեւառաջութեամբ ասելն,
Այլ ռամկական է ասել
Մինչեւ մեք ազյլս կամէաք հնազանդել, մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեանն խստորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
շ. ՄԻՆՉԵՒ. շ. ὤστε ut, ita ut, sic ut. որպէս Մինչ զի, մինչ, որք չեն յաճախելի իբրեւ զմինչեւն. որ ստէպ վարի առընթեր աներեւոյթ բայի, եւ երբեմն կից ընդ դիմաւորի, եւ դուն ուրեք ընդ դերբայի։ cf. ՈՐՊԷՍ ԶԻ, cf. ՈՒՍՏԻ. որ, անանկ որ, այնչափ որ.
Ժողովեցան առ նա ժողովուրդք բազումք, մինչեւ մտանել նմա ի նաւն, կամ մինչեւ տեղի եւս ոչ լինել՝ եւ ոչ առ դրանն։ Լինի ծառ, մինչեւ գալ թռչնոց, եւ հանդգել յոստս նորա։ Զարմացան ամենեքին, մինչեւ հծծել թնդ միմեանս.եւ այլն։
Ունիցիմ զամենայն հաւատս, մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 2. (այսնիքն մինչեւ ցոչ մնալ, ցփոփոխել։))
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
entered, introduced;
well versed in, initiated, instructed, intelligent, expert;
free, frank, bold, daring;
meddlesome;
enterprising, adventurous, venturous;
— լինել, to enter, to push in, to introduce oneself, to go forward or before;
to intrude into, to thrust oneself forward, to intermeddle or interfere;
to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts, to dive into, to explore, to sift;
to undertake, to have a hand in, *to have a finger in every body's pie;
— ձեռամբ գործել, to act freely.
προσβάλλων, -ουσα, πεγενηθείς aggrediens, permixtus μεμυήμενος initiatus. Մխեալն ի մէջ կամ ի խորս. խելամուտ. զգածեալ. մասնակից. խորհրդազգած. եւ Համարձակ. ձեռնամուխ.
Լուիցեն միջամուխք խորհրդոյն, եթէ յո՛րպիսի սեղան մատչելոց իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Զերանելին ղուկաս, որ իրագէտ եւ միջամուխ էր քրիստոսագործ իրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
Թեւամուխ միջամուխ յաստուածատուր հրամանաց հանգամանս։ Որ եւ սկսան իսկ սիւնք եկեղեցւոյ միջամուխ ձեռամբ զգործս աւետարանչացն քրիստոսի գործել. (Կորիւն.։)
ՄԻՋԱՄՈՒԽ ԼԻՆԵԼ. πρόσβαλλω, ἴημι, εἵω, ἄπτομαι me ingero, adorior, invado, aggredior, adeo եւ այլն. Մխիլ ի մէջ, մտանել ի խորս. յարիլ. յառիլ. խելամուտ լինել. եւ Ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել.
Միտքն միջամուխ լինել ձեռնարկիցեն յազգակիցս եւ յաներեւոյթսն։ Յիմանալիսն միջամուխ լինել հանդերձ զգայութեամբքս. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Սփածանելի.
Որպէս Սփածանելի.
flesh;
meat;
— դնդերային, muscular flesh;
— մարդկային, human flesh;
— երէոց, venison;
— հաւուց, white meats, poultry;
— նապաստակի, brown meats, game;
— սպանդանոցի, coarse meat, butcher's meat;
— որսոց, fowls and game;
— պտղոց, pulp;
հում, պախ, խորովեալ —, raw, boiled, roast meat;
— ի կասկարայէ, broiled or grilled meat;
մսոյ ջուր, broth;
— ածել, to fatten, to make fat;
կաթսայ մսոյ, flesh-pot.
Ո՞ ուսոյց քեզ զամենայն օր պայթուցանել զորովայն՝ մսաց (կամ միսեաց) եւ գինեաց զանազանութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
ՄԻՍ ԱԾԵԼ. որպէս ռմկ. միս կապել. Գիրացուցանել. գիրցընել.
simply;
clearly, explicitly;
sincerely;
— ասել, in a word, in short, in fine;
— ասացից, frankly, to be plain with, openly, ingenuously, without reserve.
Մտեալ ի սենեակ կուսին արգանդի պարզաբար (աստուածուբանութեամբ եւեթ). (ելեալ անտի յոգաւորաբար (բաղադրութեամբ՝ մարդկութեամբ հանդերձ). Նար. ՟Լ՟Դ։)
Հրամայէ նմա պարզաբար հաւատով լուծանել զկոշիկսն յոտիցն. (Արշ.։)
ՊԱՐԶԱԲԱՐ. ԵՒ ՊԱՐԶԱԲԱՐ. ՄԻԱՆԳԱՄԱՅՆ ՊԱՐԶԱԲԱՐ. ՊԱՐԶԱԲԱՐ ԱՍԵԼ. ἀπλῶς simpliciter ἀπαξαπλῶς simul, universe, omnino, in summa. Միով բանիւ. միանգամայն ասելով. հուսկ յետոյ. մեկ խօսքով.
Բայց միանգամայն պարզաբար ոչ յումեքէ ո՛չ բանն շարժի, եւ ոչ կարծիքն։ Եւ միանգամայն պարզաբար, որոց վայելումն ցանկալի ըստ ախտիցն կեանք, յայսորիկ մեզ ժուժկալութիւնն հարկաւոր է. (Արիստ. գոյաց.։ Բրս. հց.։)
պարզաբար ասել, թէ ամենայն մասունք առաքինութեան յանձին քում ցուցեալ արտայայեսցի։ Եւ պարզաբար ասել, իւրաքանչիւր մարդիկ եւ այլն. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. ժղ.։)
speaking clearly, distinctly, explicit, intelligible, clear;
— լինել, to speak clearly.
Պարզախօս լինել. Պարզ եւ բարւոք խօսել.
Լոկ պարզախոս լինել զյունարէնն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։ 1)
pellicle, membrane, tunic;
cf. Խելապատակ;
— պտղոց, pericarpium, follicle, capsula.
ὐμήν, μήνιγξ membranula, membrana cerebrum amplectens. Նուրբ մաշկ կամ թաղանթ պատիչ. մզնիք. մանաւանդ՝ խելապատակ, որ պատէ զուղեղն. գրի եւ Պարունակ. փէրտէ, զար.
Որոյ (ուղղոյն) վերին կողմն առ նոյն ինքն. պարուտակսն որ կայն զխելապատակաւն՝ պարունակին։ Ասէ զխելապատակն. քանզի այսպէս անուանեն զպարունական խելացն՝ զպարուտակ։ Որոց կողքն ջեռուցեալ են՝ ախտաւոր իմն պարուտակաց ի նոսա եգելոց։ Միտք՝ պարուտակացա այսոցիկ անուն է. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։ Տե՛ս եւ Նիւս. բն. ՟Դ. եւ այլն։)
Չարահոտ գոլոշիք (գինւոյ) զխելապատակն եւ զջլուտ պարուտակսն՝ որ կոչին միտք՝ առհասարակ կիզեալ ապականեն. (Պիտ.։)
Յորժամ աճեալ պարուտակքն (կամ պարունակքն) լինիլ աճեցմամբն, զոր գինին ի վեր գոլորշացեալ բերէ, անկանին ցաւք անբերելիք ի գլուխն. (Բրս. արբեց.։)
filling up, overflowing;
rupture, bursting, rent, tear;
crash;
ուտել զ— որովայնի, to eat to bursting, to burst with eating.
ՊԱՐՊԱՏԻՒՆ ՊԱՐՊԱՏՈՒՄՆ. Պարպատելն. չարաչար խճողումն. ծայրալիր զեղումն. եւ ճայթիւն.
Ի յոյժ պարպատմանէ լրութեան յերակսն զիւր հիւթսն համոցն մաղձոյն սերսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Պարսաւ;
—նս դնել, ընդ —նօք ածել, cf. Պարսաւեմ;
—նս տալ ի փառս իւր, to sully one's reputation.
ψόγος, μέμψις, μῶμος, δυσφημία vituperium, reprehensio, probrum, convitium. Պարսաւ. պարսաւելն եւ պարսաւիլն. չարախօսութիւն. չարահամբաւութիւն. նախատինք. անարգանք. թշնամանք.
Որում ոչ կարացեալ այնպիսի վատթարութեան եւ պարսաւանաց տանել, եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 25։)
Ունի եւ որ ըստ բնութեան է համագամ ցանկութիւն՝ բազում անդամ պարսաւանս, յորժամ անչափ եւ առանց յագելոյ վարեսցի ոք նաւավ։ Ոտիւք կամ այլով մասամբ խեղ իցէ մարմնոյն, եւ կամ պարսաւանս ինչ ընկալցի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. քհ.։)
Կեղծաւորքն պարսաւասէր եղեալ, դատեն զեղբարսն, ծածկելով զինքեանցն պարսաւանք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՊԱՐՍԱՒԱՆՍ ԴՆԵԼ. cf. Պարսաւել
ԸՆԴ ՊԱՐՍԱՒԱՆՕՔ ԱԾԵԼ, cf. պարսաւել.
(Սամարուհին) յորժամ պատճառս ետ նմա՝ հրեայ կոչելով զնա՝ եւ ընդ պարսաւանօք էած, (յիսուս) ի բաց հատանելով զըմբոստանալն, ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
guard, rounds;
— լինել, to guard the wails or fortifications.
Յետ պարսպելոյն՝ հզօրագոյն մեղուն պահպանապետ եւ պարսպապահ կարգեալ լինի. (Փիլ. լիւս.։)
Պարսպապահ լինել՝ արտաքոյ գիշերօթեալք. (Փիլ. բագն.։)
debtor;
indebted;
bond. responsible, obliged;
culpable, guilty;
due, fit, convenient;
— առնել, to cause to run into debt;
to oblige;
— լինել, to remain debtor, to run into debt;
to be obliged or subject;
ինքն եղիցի անձին իւրում —, his blood shall be on his own head.
Պարտական (կամ պարտապան) իսկ են նոցա։ Պարտական է զամենայն օրէնսն կատարել. (Հռ. ՟Ծ՟Է. 27։ Գաղ. ՟Է. 3։)
ՊԱՐՏԱԿԱՆ. յն. եւ լտ. ոճով. ὁφειλόμενος, -νη, -νον, προσῆκων, -ουσα, -ον debitus, -a, -um. որպէս Պարտ եղեալ ինչ. Պարտուպատշաճ. վայելչական
Սեղանազերծք են՝ զպարտական Աստուծոյ փառատրութիւնս յինքեանս յափշտակելով. (Բրս. հց.։)
venting secret rancour;
— լինել, to give way to one's resentment, to vent one's wrath, to be revenged, to upbraid most outrageously, to slander or attack from private hate.
Պարտոխաթափ լինել. Առ քինու ոխութեան չար խօսել զումեքէ.
Պարտոխաթափ եղեալ եւ ղօղանջել ի սուր շրթունս. (Յհ. կթ.։)
overthrow, defeat, discomfit;
subjection;
ի — մատնել, դարձուցանել, արկանել, ընկղմել, to overcome, to conquer, to defeat, to rout, to overthrow, cf. Պարտեմ;
ի — մատնիլ, to be vanquished, conquered, defeated, routed, to lose the battle, to be discomfited;
— խոստովանել, to succumb, to yield, to give up, to cede, to surrender, to deliver up the arms, to submit;
to avow or know one's weakness.
Ի ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ՄԱՏՆԵԼ, իլ. կամ դարձուցանել, ընկղմել, արկանել. ἠττάω, ἠττάομαι vinco, -or τροπόω, -όομαι, ἑντρέπομαι, ἁνατρέπομαι in fugam verto, -or ἀλίσκομαι capior. Պարտել. յաղթել. վանել, իլ.
Թէպէտ եւ դարձեալ զօրանաձցէք, դարձեալ ի պատութիւն մատնեսջիք։ Որ ըմբռեսցի, ի պարտութիւն մատնեսցի։ Ի պարտութիւն մատնեցաւ ի ձեռաց հեբրայեցւոյն։ Ի պարտութիւն մատնեսցէ զքազ տէր առաջի թշնամեաց քոց. Քանզի ի տէրնէ լինի զօրանալ, եւ ի պարտութիւն մատնիլ։ Զատելիս նորա ի պարտութիւն մատնեցից. (Ես. ՟Ը. 9։ ՟Ծ՟Գ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Ծ. 24։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 8։ Սղմ. ՟Ձ՟Ը. 24։ Տե՛ս եւ Ես. ՟Ի. 5։ ՟Լ՟Ա. 4. 9։ Դատ. ՟Ի. 36։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. Եւն։)
Զյաղթասիրելն պարծանայր զիւր, եւ զմեզ ի պատութիւն արկանել. (Խոսրովիկ.։)
ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Խոստովան լինել զանձն յաղթահարեալ. իրաւունս տալ ոսոխին.
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
Յաւուրն վերերորդի ժողովեցին զպէտսն կրկին։ Զպետսն իմ եւ որոց ընդ իսն էին՝ պաշտեցին ձեռքս այս։ Զպէտս իմ ետուք բերել. (Ել. ՟Ծ՟Զ. 22։ Գործ. ՟Ի. 34։ Փիլիպ. ՟Դ. 16։)
Մի բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
ՊԷՏՔ. ἁποχώρησις secessus. Կարիք մարմնոյ, թափումն աւելորդաց. հարկաւորութիւն.
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
Եկն եւ ասէ ցծերն. (յելս պիտոյիցն է. Վրք. հց. ձ.)
ՊԵՏՔ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Պէտ առնել. հոգալ.
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԵԼ (զիմեքէ) Պահանջել. խնդրել. էտեւէ ըլլալ.
ԶՊԷՏՍ ՀՈԳՒՈՅՆ ՀԱՏՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ՎՃԱՐԵԼ ՏԵԱՌՆ. որպէս Աւանդել զոգին։ Վրք. հց. ՟Իղ։
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
firm, steady;
hard, solid, strong, fast, compact, close, stiff;
constant, immovable, steadfast, firm, infrangible, unshaken;
— պնդով, strongly, steadily;
— կալ, to hold fast, to preserve, to persist;
— ունել, to hold firmly to, to retain.
Աչք ձգտեցուցանելով զինքեանս կարի յոյժ եւ առաւել քան զկարն դիմեալք (ուժով) բռնաւորաւ եւ պնդաւ նուաղանան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Պոռնկութեան դեւն՝ սաստկագոյն իսկ հաւատացելոց պնդոց ի վերայ հասանէ. (Եւագր. ՟Դ։)
Պինդքն եւ առաքինիքն՝ եւս առաւել պնդեալք զօրանային. (Փարպ.։)
ՊԻՆԴ ՈՒՆԵԼ. συνέχω, κρατέω, σφίγγω contineo, obtineo, stringo ἕχομαι adhaereo. Անշարժ եւ սերտ պահել. յարիլ. պինտ՝ ամուր բռնել.
Խրատեսցէ զնոսա պինդ ունել զօրէնս քրիստոնէութեան. (Խոր. ՟Գ. 35։)
Որ յոյժ պինդդ ունիս զմիդ ասել բնութիւն. եւ ասելոյդ խո խորհուրդ ի վաղենտինեայցն եւ ի մանիքեցւոցն հայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
contamination, stain, filth, obscenity, lewdness, impurity, debauchery;
profanation, pollution;
abomination, execration;
— կուսի, violation, rape;
ի — մատնել զանձն, to prostitute oneself.
Պիղծ գոլն. գարշութիւն, անմաքրութիւն. դիջութիւն. պղծելն. եւ պղծիլն՝ ըստ ամենայն նշ. որպէս βεβήλωσις profanatio βδέλυγμα abominatio. (եբր. խալլէլ, թէօպա ). μίασμα, μιασμός pollutio, inquinamentum ἁσέλγεια, ἁκαθαρσία immunditas. (եբր. թամէ, թօմա, ֆիկիւլ, թամա. յորմէ լտ. contaminatio)
Մի խառն անկողնօք պղծութեամբք։ Վասն ոչ ապաշխարելոց ի վերայ պղծութեան եւ պոռնկութեան։ (Ի. գործս ամենայն պղծութեան. եւ այլն։)
Կամ Պիղծ իրք. գարշելիք.
pepper;
— լոսեալ, ground or pounded -;
համեմել —աւ, to -.
ՊՂՊԵՂ. գրի եւ ՊՂՊԻՂ. նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. թ. պիպէր. πέπερι, πέπερις piper. իտ. pepe, pevere. Համեմ կծու եւ ջերմ յոյժ՝ ի գոյն սեաւ, եւս եւ սպիտակ՝ ի չափ գնձոյ՝ ողկուղօրէն բերեալ ի վերայ փոքրիկ ծառոյ յարեւելեան հնդիկս. իսկ յայլ տեղիս պղպեղ է բերք դոյզն բուսոյ՝ ի սկզբան կանաչ պատճով, որ յետոյ կարմրանայ. տաքդեղ.
Զսպիտակ պղպեղ եւ զսեաւ՝ նմանս միմեանց ասեմք գոլ ըստ ջերմայնոյն. քանզի երկոքին ջերմինք են, այլ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. քանզի սեաւն առաւել ջերմային է, իսկ սպիտակն նուազ. (Սահմ. ՟Ծ։)
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
Յանապատի բնակելով յովհաննէս՝ ոչ հաց ունէր եւ ոզ գինի ... ոչ ճրագ, ոչ աշտանակ, ոչ աթոռ, ոչ բաժակ, ոչ պնակ. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
որպէս ռմկ. համրել. պ. շիւմարկիյտէն, շիւմիւրտէն. ἁριθμέω, ψηφίζω calculo. Ի համար արկանել. թուել. հաշուել.
Համարեցաւ զընդոծինսն իւրիւր ՟Յ՟Ժ՟Ը։ Ոչ կարէր համարել, քանզի ոչ գոյր թիւ։ Համարեցան հազար այր ի ցեղէ։ Եօթն եօթներորդս համարեսցիս քեզ։ Սկսանիցիս համարել։ Համարեսցի նմա քահանայն զարծաթն յայլ եւս ամսն (որ եւ սեպել)։ Համարից զամս վաճառին իւրոյ։ Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (համրելով սեպուիլ)։ Համարիցի զծախսն։ Համարեսցի զթիւ գազանին.եւ այլն։
Համարեցաւ ընդ մետասան առաքեալսն , է մտանել ի թիւ նոցա վիճակաւ։
Խորելն նենգութեամբ, եւ ցրուելն շռայլութեամբ ընդ մի համարեալ են. (Երզն. մտթ.։ որ հային եւ ի ՟Բ նշ։)
ՀԱՄԱՐԻՄ. Առաւել՝ որպէս ռմկ. սեպել, կարծել. ... λογίζομαι, ἠγέομαι, οἵομαι, δοκέω եւ այլն. aestimo, existimo, puto, censeo եւ այլն. Վարկանել. դատել. առնել. գրել. դնել ի մտի.
Համարեցաւ զնա հեղի՝ արբեալ։ Համարեցաւ զիս իբրեւ թշնամի։ Համարիցիս զիս քեզ ոսոխ։ Համարի զիս հանգոյն կաւոյ։ Համարիմ զանձն իմ հող եւ մոխիր։ Համարիմ զանձն իմ երեւելի։ Լաւ համարել։ Իրաւունս, կամ արժանի համարել։ Մի՛ համարիր դոցա զայս մեղս։ Երանի՛ առն որում ոչ համարեսցի տէր զմեղս նորա։ Մի՛ համարիք, եթէ եկի լուծանել։ Մի՛ համարիցիք ասել յանձինս։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Իբրեւ զօտարոտիս համարեալ եմք նմա։ Մի՛ համարեսցի նմա այն։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Ընդ անդս երկրի համարեսցին։ Ոչ էր համարեալ արծաթ, թէ իցէ ինչ.եւ այլն։
Բազում անգամ լաւ համարիմք մեռանել՝ քան ի բարեկամաց ստգիւտ լինել. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Համարձակաբարբառ;
— լինել, to speak freely, frankly, openly, to be plain with, to be accustomed to speak one's mind.
Զհամարձակախօս գլուխ նորա հատանել. (Ճ. ՟Ա.։)
frankness, hardihood, licence, courage, liberty;
boldness, forwardness;
կարի իմն —, audacity, temerity, venturesomeness;
— առնուլ, to take the liberty to, to permit or allow oneself to;
կարի իմն — տալ, to render impertinent, impudent;
պարտ է համարձակութեամբ ասել, it must be acknowledged;
համարձակութեամբ, cf. Համարձակ.
Ոչ ունի համարձակութիւն առաջի նորա։ Իմաստութիւն ի հրապարակս համարձակութիւն բերէ։ Յանդիմանել, կամ համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց։ Համարձակութեամբ ասել, խօսել, գալ։ Բազում համարձակութիւն է ինձ առ ձեզ։ Համարձակութիւն լինի երթալ.եւ այլն։
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
ὐπομονή patientia. Համբերելն. ժուժկալութիւն վշտաց. երկայնմտութիւն. եւ Ակնկալութիւն.
Առաքինութիւն զառաքինութեամբ առաւելեալ գտանի. իսկ համբերութիւն քան զամենայն. (Վանակ. յոբ.։)
ՀԱՄԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. ὐπομοσία dilatio. Խնդիր փոքր մի եւս համբերելոյ. յապաղումն. միջոց պարապոյ.
Յարձակել իրաւանցն, որ պարտաւորի՝ խնդրէ համբերութիւն։ Եթէ խնդրէ համբերութիւն ամիսս չորս, եւ այլն. (Մխ. դտ. ստէպ։)
persuading;
persuasive;
— լինել, to persuade, to convince;
cf. Թափիչ.
(իբր համոզակեար. ի պրս. քէար. օղ, իչ) Համոզիչ. ամոքիչ. որ ջանայ հաւանեցուցանել. խրատատու.
Ի մէջ անկանիցիմ ասէ (կռուողաց), եւ համոզակե՞ր լինիցիմ, զի ես եւս վէրս առից։ Համոզակեր խրատեմ լինել, եւ ոչ վէրս առնուլ։ Յաջ եւ յահեակ մրցեալ ղօղիցիս զհամոզակերօքն։ Մի՛տ դիր բազմամբոխ համոզակերացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
ՀԱՅԵՑՈՒԱԾ ὄρασις, ὄραμα aspectus, conspectus ὅψις visus եւ այլն. որ եւ ՀԱՅԵՑԱԾ. Հայեացք. հայեցումն. հայեցութիւն. հայելն, նայելն. տեսութիւն. աչք. տեսիլ. գիրք. նայուածք, եւ տեսք.
Ի վեր կամ ի խոնարհ ունել զհայեցուածս։ Զհայեցուածսն գեղեցկացուցանել։ Յայրատ հայեցուածոց։ Յստակ հայեցուածովք. (Լմբ. սղ.։ Նեղոս.։ Ոսկ. յհ.։ Անյաղթ բարձր.։)
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
ՀԱՅԻՄ (արմատն է Ակն. աչք. այց) որ եւ ՆԱՅԻՄ. βλέπω, ὀράω, θεωρέω, εἵδω aspicio, intueor, video եւ այլն. Յականել. աչել. ուղղել զաչս ի տեսանել. ձգել. ձգտել զտեսութիւն աչաց եւ մտաց. նայիլ.
Հայեցաւ ի նա։ Ամենեքեան հայէին ի նա։ Աչք ամենեցուն ի նա հայէին։ Բնաւ հայէի իսկ ի քեզ։ Հայեցաւ նա ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ։ Մարդ հայի յերեսս, եւ աստուած ի սիրտս։ Հայեսցո՛ւք ի զօրագլուխն հաւատոց։ Հայեա՛ց յաղքատութիւն իմ, կամ յօգնել ինձ։ Հայեցեալ յերեսս ձեր։ Ոչ հայեցան յիս մերձաւորք իմ։ Ոչ հայեսցի յիս ակն տեսողի։ Հայեցան առ նա ի խոնարհ։ Հայեցար յերկիր։ Հայել ընդ պատուհանն, ընդ վանդակապատն, ընդ նա, ընդ իս, ընդ երեսս սոդոմացւոց. այր ընդ ընկեր իւր, եւ այլն։
Որպէս ասէ բժիշկ ախտացելոյ, թէ յիս հայեա՛, եւ բժշկեցից. (Մխ. երեմ.։)
Պա՛րտ է զամենայն փոքումբքն հայիլ, եւ յարդարել. (Մանդ. ՟Գ։)
ՀԱՅԵԼ ἁναβλέπω, ἁνακύπτω sursum specto. Վերակնել. ամբառնալ զաչս. վեր նայիլ.
Հայեա՛ց աչօք քովք, եւ տե՛ս։ Հայեա՛ց ընդ երկինս կամ յերկինս։ Կո՛յրք հայեցարուք տեսանել։ Հայեցայ ի բարձունս։ Ի վեր հայել, կամ հայել ի վեր.եւ այլն։
ՀԱՅԵԼ. προσέχω (յորմէ Պռօսխումէն). attendo, animadverto ἑπισκέπτομαι visito γρηγορέω vigilo. Դիտել. ակնառոյց լինել. այց առնել. զննել ուշ ունել. միտ դնել. զգոյշ լինել. արթուն կալ. աղէկ նայիլ.
Ի խորհուրդս ամբարշտաց հայեցար։ Հայեա՛ց տէր յիրաւունս իմ։ Եղիցին ականջք քո հայել յաղօթս ծառայից քո։ Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Հայեցարո՛ւք ի հրամանս օրինացն։ Ոչ հայեցան յօրէնս քո։ Հայեա՛ց յանձն քո, կամ հայեցարո՛ւք յանձինս ձեր, գուցէ եւ այլն։ Պա՛րտ եւ արժան է խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Հայիլ՝ յայսմ վայրի զքննելն ասէ, եւ զիմանալն։ Իմաստութեամբ հայել ի բանս մարգարէիցն. (Սարգ. յկ. ՟Է։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
ՀԱՅԵԼ. βλέπω specto ἁποβλέπω, φροντίζω respicio եւ այլն. Բերիլ. որպէս վերածիլ. ունել զդիտաւորութիւն կամ զվախճան. ակնարկել. դիտել. դիմել.
Եւ ոչ նոյն ինքն պատուիրանք աստուծոյ առ այլ ինչ հային, եթէ ոչ առ ի կեցուցանել զլսօղսն. (Բրս. ճգն.։)
Ասելոյդ քո խորհուրդ ի մանիքեցւոցն հայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յայս հայի ասել։ Ի սոյն միտս հայի եւ իմաստնոյն ասելն. (Սարգ.։ Իգն.։)
Հայի բանս եւ ի նորս իսրայէլ։ Ի խաչիս հայելով խորհուրդ ասի. (Շ. բարձր.։)
Յանճառ միաւորութիւնն հայելով ասէ. (Գր. տղ. թղթ.։)
Եւ ἑπιβλέπω respicio. Բերիլ, որպէս միտել. յօժարիլ. ձկտիլ. ետեւէ ինկնալ, աչք տնկել.
ՀԱՅԵԼ. որպէս Ակնունել. մնալ. խիթալ. սպասել.
ՀԱՅԵԼ (տեղւոյ առ տեղի). Ունել զհայեցուած կամ զգիրս.
Ի կատարէ կոփածուին որ հայի ընդ անապատն։ Դուռնն՝ որ հայէր ընդ արեւելս, կամ ընդ հիւսիսի։ Առաջ մի ընդ ճանապարհն՝ որ հայէր ի բեթորոն.եւ այլն։
ՀԱՅԻՄ (իբր հասարակ բայ. հյց. խնդ) Տեսանել. եւ Ակնունել.
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Եթէ չառնուլ նախատինս ի մերձաւորաց օրէնք են, ապա ի տեսողէն հայել զայսոսիկ՝ արեան տաժանմունք. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. կ.։)
Ոնիա քահանայապետ, գեղեցիկ հայելով, շքեղ տեսանելով. յն. պատկառելի հանդիպմամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
demand, request;
ընդ — անկանիլ, — եւ խնդիր լինել, to ask, to demand, to request, to be in search of, to look for.
Արմատ Հայցելոյ. Խնդիր. հարց եւ փորձ. քննութիւն, եւ Քննօղ. (լծ. Այց)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
ἁνάπαυσις, ἁνάπαυμα, κατάπαυσις requies. Հանգչելն. դադարումն. դուլ եւ դադար. հանդարտութիւն. անդորրութիւն. խաղաղութիւն.
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ՇԱՐԱԿԱՆ ասի, կամ Աւետարան հանգստեան, իբրու ննջեցելոց ի քրիստոս, որոց վասն մաղթեմք եւ զհանգիստն երանութեան յերկինս. (Ժմ.։ Տօնաց.։)
Ժողովեալ զհողն արիւնախառն արկին ի հանգիստն։ Անցանել առ հանգստիւ սրբոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա, եւ հանգիստ նորա մինչեւ ի ծագս նորուն. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 7։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն հաճոյիցն աստուծոյ. եւ Լրումն բաղձանաց մարդոյն, կամ երանութիւն երկնից. եւ Ամենայն ինչ ախորժելի, դիւրիչ, զուարթարար, եւ հանգուցիչ սրտի.
Հանգիստ կամաց՝ լրումն է հաճոյից աստուծոյ։ Զկամացն լրումն ասէ հանգիստ։ Մարդկան սովորութիւն է զկատարումն ախորժակացն հանգիստ կոչել. (Խոսր.։)
Յերանելի հանգիստն ժողովէ. (Յճխ. ՟Գ։)
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
(ռմկ. հանկուց, հանկուրց. ուստի եւ հանկուցել) որպէս թէ Համ ա՛գոյց. σύνδεσμος colligamen, vinculum. Ագոյցք ընդ իրեարս. կապ։ զօդ. աղխ. պրկումն. կնճիռն.
Որ կապեցար ընդ կապելոյն, արձակեցեր զհանգոյց կապին. (Յիսուս որդի.։)
Հանգոյց հաստակապ։ Անլուծանելի կամ անխզելի հանգուցիւք. (Վեցօր.։ Եղիշ.։ Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Հեծեալ ի նոր ձիս՝ հանգոյց ի հանգուցէ փախչել. (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Բ. 43։)
to prepare oneself, to get ready, to be in readiness, to set about, to fall to, to be about to, on the point of, going to;
to dress, to put on one's clothes, to clothe oneself;
— ի չու, to get ready or prepare for a journey;
—ձեալ էր դարձ առնել ի տուն, he was ready to return, or was on the point of returning home.
ἁποσκευάζομαι vasa colligo παρασκευάζομαι paratus sum περιζώννυμι praecingor եւ այլն. Կ ազմ եւ պատրաստ լինել. վառիլ կազմիլ. գօտեւորիլ. կահաւորիլ. պատրաստութիւն տեսնալ, փարթաքը ժողվել.
Յետ աւուրցն այնոցիկ հանդերձեալ՝ ելանէաք յերուսաղէմ. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 15։)
Հանդերձեցաւ պատարագօք, գնաց յանդիմանի լինել թագաւորին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 24։)
Հանդերձեցաւ ելանել զկողմամբ վասպուրականի. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՆԴԵՐՁԷ, ՀԱՆԴԵՐՁԻ, ձէր, ձեալ. եւ այլն. μέλλει, μέλλω futurus, debeo եւ այլն. Ունիլ առնել կամ լինել, խորհել, յօժարիլ, դնել ի մտի՝ եւ կարել, կամ պարտ գոլ. առնելոց եւ լինելոց գոլ. ընելու ըլլալ, ըլլալու վըրայ.
Յորժամ հանդերձէ հոգիւն մեկնել զօդիսն ի յայծեացն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ահա հանդերձի (կամ ձէ, կամ ձեալ է) բանսարկուն արկանել ի ձէնջ ի բանտ. (Յայտ. ՟Բ. 10։)
Յետ այսորիկ հանդերձի ասել։ Ոչ եւս ուրեք օինադիրն ընդ պատուիրանօք հանդերձի կալ։ Միշտ հանդերձէր խօսել ընդ նոսա։ Յոր թէ հանդերձէին ոմանք յանդգնել։ Հանդերձէին՝ զանձինս իւրեանց ի փափկութիւնս եւ ի խենեշութիւնս արկանել. (Ոսկ. յհ.։)
Հանդերձեալ եմ ի խաչ ելանել վասն ձեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Որ փառօք հօր հանդերձեալ ես գալ ի դատել. (եւ այլն։ Շար.։)
Հանդերձեալ էր պարգեւել, ծնանել. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 4։ Յայտ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Հանդերձեալք աստուծով եւ այլն։ Սահմ. (եւ լծ։ Պորփ. ստէպ. այսինքն՝ քանզի ունիմք ճառել։)
Ամենայն ինչ՝ որ հանդերձեա՛լ է լինել, յապայ կոչի. (Շ. բարձր.։)
ՀԱՆԴԵՐՁԵԱԼ ելոյ, եալք, ելոց. ա.գ. μέλλων, ἑρχόμενος futurus, venturus. Որ ինչ գալոց է, կամ լինելոց, կամ ակնկալելի. առաջիկայ. ապագայ. ապառնի. պատրաստեալ.
Հանդերձեալ ասի՝ որ լինելոցն է, չեւ եւս լեալն։ Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
Որոյ իւրն է հանդերձեալքն։ Հայր հանդերձելոյ աշխարհին։ Գիտէր զնոցա եւ զհանդերձեալսն։ Մի՛ յայսմ աշխարհի, եւ մի ի հանդերձելումն։ Եթէ որ կանս, եթէ հանդերձեալքն։ Հանդերձեալ փառացն յայտնելոց հաղորդ.եւ այլն։
Միայն ինքն կանխագէտ է հանդերձելոց։ Հանդերձելոց տանջանարանացն։ Ի հանդերձեալ զատկին։ Հանդերձեալ դատաստանին. (եւ այլն. Եզնիկ.։ Նար.։ Ոսկ.։ Նախ. զքր.։)
ՀԱՆԴԵՐՁԵԱԼ. որպէս կր. Հանդերձել բային. σύνθετος, ἕξαλλος compositus, egregius ἁλλασσόμενος mutatus. Կազմեալ պատրաստեալ յօրինուածով. բաղադրեալ. յարդարուն. զարդարուն. պատուական. փոխանակաւ ագանելի. առատ սրտիւ ընծայեալ.
spectator;
լինել, կալ, to be a —, present at, to assist;
—ք, the spectators, the audience;
the lookers on, the by-standers, the public.
Տեսօղք ո՛չ մարդիկ, այլ հրեշտակք, հանդիսատեսք՝ հրեշտակապետք։ Զմիտս գումարելոց հանդիսատեսացն (յն. ամբոխին) հաճել։ Կամիցիս հանդիսատեսս գործոցդ։ Զմարդիկ կամիցիս նստուցանել հանդիսատես. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ Ոսկ. մտթ.։ ՟Ա. 19։)
Յորում աստուած է հանդիսատես։ Յորդորէ թշնամին զհանդիսատեսն առ ի նորոգել զասպարէզն։ Տէր ինքնին կամի լինել հանդիսատես արդարոյն. (Իսիւք.։)
Արժա՛ն է ամենայն հանդիսատեսն իմաստնոց ... սմա հատուցանել մրցանակս. (Պիտ.։)
to solemnize, celebrate with pomp or display;
to signalize;
to count, to enumerate;
թատերախաղ —, to play, to act, to perform;
անպարտելի —, to render invincible.
Հանել ի հանդէս եւ ի փորձ մրցման. երեւելի առնել բազմութեան. երեւեցուցանել. եւ Հանդէս համարոյ առնել.
Հանդիսացուցանէ կրթել ի խաղացման եւ ի դադարման. (Պիտ.։)
Ի հանդիսացուցանել եւ համար առնել զօրացն արքունի։ Ի սկիզբն կենցաղոյս հանդիսացոյց յինքեան զդաւիթ ճշմարտեալ. (ՃՃ.։)
cf. Հանդուրժելի.
Իբր Հանդուրժելի. տանելի. կրելի.
to count, to calculate, to compute, to number;
to repute, to esteem, to think, to deem, to judge, to believe;
to pass for, to counterfeit;
յառասպելս —, to treat as fables.
λογίζομαι supputo, computo. Ի հաշիւ արկանել. համարել, որպէս թուել, ի համար բերել, քննել. խորհել. համրել.
ՀԱՇՈՒԻՄ. νομίζω, ὁίω, ὁίομαι puto, existimo. Համարել, որպէս Վարկանել. առդնել. սեպել, կարծել.
Այնպէս խրատեցաք զծառայակիցսն սիրել, մինչեւ ցնոցա բարութիւնսն մեզ հաշուել։ Քեզ զամենայն իշխանութիւն հաշուիս (իբրեւ արժանւոյ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25. եւ 7։)
Զայսոսիկ թէպէտ առասպելս ոք, թէպէտ ճշմարտութիւն հաշուեալ համարեսցի. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Մի՛ աննման ինչ զառաջնոցն համար հաշուել. (Եւս. քր.։)
Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիւ. (Պիտ.։)
Հաւասար չարչարելոցն վկայիցն քրիստոսի հաշուեսցի. (Յհ. կթ.։)
conciliation, rearrangement, peace;
propitiation;
cf. Կնքեմ;
ի — ածել, cf. Հաշտեմ;
— առնել, cf. Հաշտիմ.
Որդիքն սենեքերիմայ մեծաւ ցասմամբ, եւ անզաւ հաշտմամբ ընդ աշդահակայ լինէին. իմա՛, անհնարին գոլով երբէք հաշտել իսպառ, այն է ոխ, քէն։
to sigh;
ի խորոց սրտէ, to sigh deeply;
— զանլռելի զհեծութիւն, to groan incessantly;
— առ խաղաղութիւն, to sigh for peace.
եւ ն. ՀԱՌԱՉԵՄ որ եւ ՀԱՉԵԼ. στενάζω suspiro, ingemisco. Նոյն եւ Հեծել. հեծեծել. յոգւոց հանել կամ ելանել. անձկալ. բողոքել ի սրտէ. մնջել. ախ ընել.
Ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով ողորմելի հառաչեմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հառաչեցի զանլռելի զհեծութիւն առ բարեգութն աստուած. իմա՛ ըստ ՟Ա նշ. անլռելի հեծութեամբ։
Այլ կրկին իմաստք միանան յասելն, (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Հառաչեցից զտուգանս իմ զանլռելի զհեծութիւն. այսինքն ողբացից հեծութեամբ։
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
ἠλικία aetas, robor. վր. հասա՛կի Չափ հասանելոյ տիոց յայսքան ամս. չափ աճման, կամ կենաց. տիք. ժամանակ. հասակը, տարիքը, արենք.
Տղայ երեւեալ, եւ առ կատարելութիւն ի վեր ընթանայր աճմամբ հասակի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի։ Կարճ էր հասակաւ. (Մտթ. ՟Զ. 27։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Վասն սակաւութեան գրոցն, զի չափ եւ հասակ առցէ գրոց, ի մի եդան. այսինքն քանակ մատենի երեւելի լիցի. (Նախ. ՟ժ՟բ. մարգ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵՄ որ եւ ՀԱՍԱՆԻՄ. ռմկ. հասնիլ. παραγίνομαι , φθάνω, ἁφικνέομαι, προσέρχομαι pervenio, advenio ἑφάπτομαι, ἑφίστημι supervenio եւ այլն. Ժամանել. եկաւորել ի դէմ եդեալ տեղի, կամ ի դիտեալ ժամանակ. գալ ի վերայ. իջանել. հանգչել.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
ՀԱՍԱՆԵԼ Գտանել զխնդրելին. ստանալ. զբռամբ ածել. հանդիպել.
Ինձ գալ հասանել յիշխանութիւն։ Ծերացեալ հասեալ յարս։ Հասեալ էր նմա վիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Կերիցէ զմասնն հասեալ։ Ինքն կամի հասանել ի վերայ իրաց աշխարհի (այսինքն տիրել).եւ այլն։
Հասանել խնդրոյն, քաւութեան, թողութեան, փառաց, բարւոյ, արդարութեան, կամ տանջանաց, ապականութեան. (եւ այլն։ Արծր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. թղթ.։ Իգն.։ Անյաղթ բարձր. եւ այլն։)
Զի յողորմելն ինձ աղքատին, ողորմութեան հասից քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Հասեալք ի խոր աղքատութիւնս (այսինքն անկեալք)։ Ի հասանել կարօտութեանն (այսինքն ի վերայ գալ). (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
ՀԱՍԱՆԷ δεῖ oportet, licet συμβαίνει contigit եւ այլն. Անկ լինել, դէպ լինել. վիճակիլ.
Հասանէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ։ Եհաս նմա թագաւորել։ Մեռանել հասանիցէ։ Ի կղզի ինչ հասանէ մեզ անկանել, եւ այլն։ Որպիսի՛ մեզ հասցէ հատուցանել գոհութիւնս. (Անյաղթ բարձր.։)
Յորժամ ըստ բնութեան ինչ բարբառել հասանէր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զժամանակ ինչ աւերել հասանէր քաղաքին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թէեւ յարքայութիւնն մտանիցեմ, եւ զնա ոչ հասանէ տեսանել, քան զգեհենն չար համարէի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
ՀԱՍԱՆԵԼ որ եւ Ի ՎԵՐԱՅ ՀԱՍԱՆԵԼ. καταλαμβάνω intelligo, comprehendo γινώσκω novi. որ եւ ՀԱՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Վերահասու լինել. (ուստի Հասկանալ) հասկընալ, տեղեկանալ, գիտնալ.
Ճշմարտութեամբ հասեալ եմ, զի եւ այլն։ Ի վերայ հասեալք, թէ եւ այլն։ Ի վերայ հասի, թէ եւ այլն։ Հասանել՝ թէ զի՛նչ է լայնութիւն։ Բանից սրտից նոցա ոչ հասանէք։ Ի վերայ հասանէր խորհրդոց։ Հասէր ի վերայ խնամոյ մարդասիրութեան նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ։ Ոչ քննեցէք, եւ ոչ յիրաւանց վերայ հասէք.եւ այլն։
Ոչ կարացեալ հասանել իրացն։ Կէսքն հասին ճշմարտութեանն։ Ճշդիւ գտակաւ հասանել համարոյ ժամանակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր.։)
Գարին հասեալ պարարեալ էր. (Եփր. ել.։)