Entries' title containing ա : 10000 results

Առատացուցանեմ, ուցի

va.

to fill, to heap up;
to augment.

· Calfa

NBHL (6)

Յարգել. առաւելուլ. զեղուլ առատութեամբ. ճոխացուցանել. բազմապատկել. շատցընել, էւելցնել.

Ռոճկաւ առատացոյց. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ողորմելով առատացո՛ զամենայն. (Խոսր.։)

Առատացուցանել յինքն աստուծոյ զպտուղ առաքինութեանն. (Իգն.։)

Սուրբ հայրս զհօտ իւր այսպէս բարւոք պտղովք առաքինութեան առատացուցեալ. (Կլիմաք.։)

Կամի՞մք, զի սիրեսցուք (յայլոց). մեք նախ զսէրն առատացուսցուք. (Լմբ. ատեն.։)


Առատութիւն, ութեան

adv.

abundance, plenty, superabundance, exuberance, copiousness;
fulness, repletion;
fertility, fecundity;
անչափ —, profusion.

· Calfa

NBHL (18)

δαψιλία. largitas, φιλοτιμία, munificentia, ἁγαθότης, bonitas. Առատաձեռնութիւն. առատամտութիւն, կամ պատուասիրութիւն. բարերարութիւն. մարդասիրութիւն. աննախանձ բաշխումն.

ἀπλότης. sinceritas. Պարզութիւն. յստակութիւն մտաց եւ սրտի. պարզսրտութիւն, աղէկ սիրտ.

πλοῦτος. copia, abundantia. Յորդութիւն. լիութիւն. զեղումն. առաւելութիւն. ճոխութիւն. յաճախութիւն. շատութիւն.

Զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ. (Տիտ. ՟Գ. 6։)

Առատութիւն շնորհաց. (Ագաթ.։)

Առատութեամբ ամենայն պտղոց. (Խոր. ՟Բ. 78։)

Հոգեկան ընչիցն առատութեամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Առ փրկութիւնն կազմ, առ առատութիւնն յորդ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)

Ցօղագին կամ ցօղալից առատութեամբն (անձրեւաց). (Ագաթ.։)

Ետուր ջուր առատութեան։ Պատկեր առատութեան նորա. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 8։ եւ ՟Է. 26։)

Ճարտարին համարձակեաց արդարութիւն արուեստագիտութեան. (անդ. ՟Ժ՟Դ. 18.) իմա՛ պատուասիրութիւն եւ փոյթ պնդութեան։

Ամենայն առատութեամբ ընկալան զնա. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 9։)

Ցուցցո՛ւք զառատութիւն առ կարօտեալս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)

Բարուց եւ ձեռացն առատութեամբ։ Ոչ առ առատութեան տայ, այլ առ երկիւղի վատնէ. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 42։)

Ներբողեալ դու յառատութեան. (Նար. ՟Ձ՟Է։)

Տեսանե՞ս զառատութիւն պարգեւատուին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)

Ծանր աղքատութիւն նոցա առաւել եղեւ ի մեծութիւն առատութեան նոցա։ Յամենայնի մեծացեալք ամենայն առատութեամբ։ Առատութեամբ հաղորդութեանն ի նոսա եւ յամենեսին. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 2։ ՟Թ. 11. 13։)

Որ սերմանէ առատութեամբ, առատութեամբ եւ հնձեսցէ. (անդ ՟Բ. Կոր. ՟Թ. 6) ըստ յն. օրհնութեամբ։


Առատուկ, տկի, տկաւ

s.

smalled

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «առա-սան կամ չոսան՝ որով յանցաւորի ոտքերն ու գլուխը պրկում էին գելարանի մէջ». գործա-ծուած է միայն հոլովեալ ձևերով. երկու ան-գամ առատկօք Ագաթ. Յհ. կթ. 300 և մէկ անգամ առատկաց Յհ. կթ. 912. այնպէս որ անկարելի է ճշտել ուղղականի շեշտեալ ձայ-նատրի երանգը (ի կամ ու)։

ՆՀԲ նոյն ընդ առասան, իտալ. ritta։ Սխալ է առատոկ ձևը՝ որ տալիս է ՓԲ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] rada «կամնաս սյլ. և է տախտակն

այն՝ յոր իբր սևեռմամբ պնդեալ գայլախազ քարին, կասուն այնու զցո-րեան ի կալի, վասն տրոհելոյ զհատն ի լարդէն»։

NBHL (3)

ԱՌԱՏՈՒԿ կամ ԱՌԱՏԻԿ cf. Առասան, Առասանակ. (իտ. ռի՛տտա)

Բերել կոճեղս փայտից, եւ պնդել ուժգին առատկօք, մինչեւ իջանէր արիւն ընդ ծայրս ոտից. (Ագաթ.։)

Պնդէին անհնարին առատկօք իբրեւ ի հիւսանց մամուլս։ Պարանս առատկաց ի գլուխս եւ յոտս նոցա եդեալ, եւ այսր անդր ձգձգեալք, մինչեւ լուծանել միջոյն. (Յհ. կթ.։)


Առատիկ, ակաց

cf. Առատուկ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «առա-սան կամ չոսան՝ որով յանցաւորի ոտքերն ու գլուխը պրկում էին գելարանի մէջ». գործա-ծուած է միայն հոլովեալ ձևերով. երկու ան-գամ առատկօք Ագաթ. Յհ. կթ. 300 և մէկ անգամ առատկաց Յհ. կթ. 912. այնպէս որ անկարելի է ճշտել ուղղականի շեշտեալ ձայ-նատրի երանգը (ի կամ ու)։

ՆՀԲ նոյն ընդ առասան, իտալ. ritta։ Սխալ է առատոկ ձևը՝ որ տալիս է ՓԲ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] rada «կամնաս սյլ. և է տախտակն

այն՝ յոր իբր սևեռմամբ պնդեալ գայլախազ քարին, կասուն այնու զցո-րեան ի կալի, վասն տրոհելոյ զհատն ի լարդէն»։

NBHL (3)

ԱՌԱՏՈՒԿ կամ ԱՌԱՏԻԿ Նոյն ընդ Առասան, Առասանակ.

Բերել կոճեղս փայտից, եւ պնդել ուժգին առատկօք, մինչեւ իջանէր արիւն ընդ ծայրս ոտից. (Ագաթ.։)

Պնդէին անհնարին առատկօք իբրեւ ի հիւսանց մամուլս։ Պարանս առատկաց ի գլուխս եւ յոտս նոցա եդեալ, եւ այսր անդր ձգձգեալք, մինչեւ լուծանել միջոյն. (Յհ. կթ.։)


Առարկական, ի, աց

adj.

objective

· Calfa


Առարկայ, ից

s.

object;
subject;
aim;
end.

· Calfa


Առարկանեմ, արկի

va.

to object, to oppose.

· Calfa

NBHL (5)

Երեսուն էք դուք, որ խնդրէք զառակն, եւ մի ես՝ որ առարկիս։ Մեզ սամփսոն առարկեաց։ Տոյժ առարկողին զառակն, եւ շահ նմա դարձեալ. (Փիլ. սամփս.։)

Խնդիր ոմանց՝ որ ի սուրբ տէրունեան գիրս կայ՝ առարկելոց, լուծանէ եւ մեկնէ. (Փիլ. տեսական.։)

Երկաքանչիւրս իբրու զքէ ( X) միմեանց առարկեալ միջոց՝ ի մի բոլոր. (Պղատ. տիմ.։)

ԱՌԱՐԿԱՆԵՄ ԱՌԱՐԿԵՄ. προβάλλω. projicio, propono. Առաջի արկանել, առաջի առնել՝ դնել. ի դէմս ածել.

Եւ որպէս προβάλλω adjicio, applico Յարել. յաւելուլ. կցել.


Առարկեմ, եցի

va.

cf. Առարկանեմ.

· Calfa

NBHL (5)

Երեսուն էք դուք, որ խնդրէք զառակն, եւ մի ես՝ որ առարկիս։ Մեզ սամփսոն առարկեաց։ Տոյժ առարկողին զառակն, եւ շահ նմա դարձեալ. (Փիլ. սամփս.։)

Խնդիր ոմանց՝ որ ի սուրբ տէրունեան գիրս կայ՝ առարկելոց, լուծանէ եւ մեկնէ. (Փիլ. տեսական.։)

Երկաքանչիւրս իբրու զքէ ( X) միմեանց առարկեալ միջոց՝ ի մի բոլոր. (Պղատ. տիմ.։)

ԱՌԱՐԿԱՆԵՄ ԱՌԱՐԿԵՄ προβάλλω. projicio, propono Առաջի արկանել, առաջի առնել՝ դնել. ի դէմս ածել.

Եւ որպէս προβάλλω adjicio, applico Յարել. յաւելուլ. կցել.


Առարկու, աց

s.

antagonist, adversary, rival, opponent.

· Calfa

NBHL (3)

Առարկու ելեալ թշնամեացն՝ յաղթեաց։ Առ որ ժպրհի բանս յառնել առարկու։ Եւ ոչ նոցա արժան է սորին վասն առարկու մեզ յառնել։ Թէ ոչ էր զօրութիւն փրկչին մերոյ նմին առարկու։ Անգոսնէին՝ զոր ասէր, առարկու (իբր առարկութիւն կամ ընդդիմութիւն) ածեալ ի մէջ զոր ի մովսիսէ խոստումն։ Վկայքն զինէին, եւ զօրագլուխն մարզէին. առարկուքն պնդէին, եւ վարժիչքն քաջալերէին. (Լմբ.։)

Առարկօղ՝ որպէս առակարկու, կամ որ առաջի դնէ զառարկ. ուստի (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 27. անխտիր գրի Առակարկու, կամ Առարկու։)

προβάλλων, προβαλλόμενος. objiciens, se opponens Ձեռնարկու. դիմախօս. դիմակաց. դիմամարտ. ախոյեան. ոսոխ.


Բաժանելի, լեաց

adj. s.

divisible;
dividend.

· Calfa


Բաժանեմ, եցի

va.

to divide, to separate;
to share, to distribute;
to cut, to decompound, to disjoin, to uncouple, to disunite, to split, to cleave, to scatter, to behead, to make an incision;
— վիճակաւ, to allot.

· Calfa

NBHL (23)

ԲԱԺԱՆԵՄ ԲԱԺԱՆԻՄ. գրի եւ ԲԱՐԺԱՆԵԼ. μερίζω, διαμερίζω , ἁπονέμω, ἁποδιαστέλλω, διαιρέω partio, dispertio, distribuo, divido Բաժին բաժին կամ մասն մասն առնել զմի ինչ բոլոր , եւ բաշխել, վիճակել. մասն բաժին ընել՝ տալ. բաժնել.

ԲԱԺԱՆԵԼ. διαιρέω, διαμερίζω, ἁφορίζω divido, separo Տրոհել, զատուցանել, անջատել. մեկնել յիրերաց. որոշել. քակել. (եւ ըստ այսմ առաւել կրաւորաբար վարի ի սուրբ գիրս ). բաժնել, զատել.

Բաժանեցից զաւարն։ Տո՛ւր ինձ բաժին. եւ նա բաժանեաց նոցա զկեանս։ Ասա՛ ցեղբայր իմ բաժանել ընդ իս զժառանգութիւնն։ Բաժանեցէ՛ք զերկիրն եօթն բաժին։ Դու բաժանեսցես ժողովրդեանդ այդմիկ զերկիրն։ Վիճակաւ բաժանեսցեն զժառանգութիւն նոցա։ Բաժանեա՛ զերկիրս զայս ի ժառանգութիւն ինն ցեղիցն։ Բաժանեաց նոցա ճարակս։ Բաժանէ իւրաքանչիւր՝ որպէս եւ կամի։ Ոչ բաժանեաց նոցա. եւ այլն։

Բաժանեցան զհանդերձս իմ ի մէջ իւրեանց. (Սղ. ՟Ի՟Ա. 19։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 35. եւ այլն։)

Բաժանեցայց զսիւքէմ. (Սղ. ՟Ծ՟Թ. 8։ ՟Ճ՟Է. 8։)

Բաժանեցան աւար ի թշնամեաց ընդ եղբարս իւրեանց. (Յես. ՟Ի՟Բ. 8։)

Բաժանեաց տուն առ տուն, եւ գեօղ առ գեօղ, եւ ագարակ առ ագարակ. (Լաստ. ՟Դ։)

Կամ Բաշխելով սփռել, ծաւալել, ցրուել.

Զայս ամենայն աջողէ մի եւ նոյն հոգի, եւ բաժանէ իւրաքանչիւր՝ որպէս եւ կամի։ Երեւեցան նոցա բաժանեալ լեցուք իբրեւ ի հրոյ։ Բաժանեցից զնոսա ի մէջ Յակոբայ, եւ ցրուեցից զնոսա ի մէջ Իսրայէլի։ Տէր կորո՛ զնոսա, եւ բաժանեա՛։ Բաժանեցան նոքա ի սրամտութենէ երեսաց նորա.եւ այլն։

Որ բաժանէ զքաղցրութիւն իմաստիցն ի քիմս մտաց նոցա. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Կտրեաց եւ բաժանեաց ի միմեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Զհայեցուածսն յերկուս բաժանեալ. (Խոր. ՟Գ. 55։)

Զմիաւորեալն ինքն ըստ ինքեան բաժանէր ջուր յերկաքանչիւր կողմանս։ Յիրարաց բաժանեալ սահմանաւ (զճշմարտութիւն եւ զստութիւն). (Պիտ.։)

Առ զզօրն, եւ բաժանեաց յիրս առաջս։ Եւ անտի բաժանի ի չորս առաջս։ Բաժանեցաւ ջուրն յայսկոյս եւ յայնկոյս։ Բաժանեսցի Իսրայէլ ընդ երկու։ Բաժանեսցի հայր յորդոյ, եւ որդի ի հօրէ։ Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յանձն՝ աւերի.եւ այլն։

Բաժանի ի մարմնոյն, եւ ոչ բաժանի յընչիցն. (Նեղոս.։)

Զի մի՛ տգէտ մարդիկ երկմտեալ բաժանեսցին ի մեր հաստատուն օրինացս. (Եղիշ. ՟Ը։)

Եթէ հաւատասջիք, եւ ոչ բաժանեսջիք՝ ի միտս ձեր. այսինքն երկմտեսջիք. (Մծբ. ՟Ա։)

Երկմտեալ բաժանեցաւ, կամ բաժանէր. (Եփր. ել.։)

ԲԱԺԱՆԵԼ. որպէս Զանազանել.

Զյատուկ բաժանեն քառակի. (Պորփ.։)

Առնու զգոյացութիւն եւ բաժանէ ի մարմին եւ յանմարմին, եւ զմարմինն ի ներբուսականն եւ յանբուսականն. (Սահմ. ՟Բ։)

Յերիս անձինս բաժանեալ, աստուածութեամբ միաւորեալ. (Շար.։)

Ըստ ձերո՞ց կամաց պարտիցիմ զանձն ինչ բաժանել, եւ ըստ ձերոց հաճոյից վաճառել զարդարութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)


Բաժանորդ, աց

adj. s. partaker, concerned, participant;
subscriber, sharing;
— լինել, to participate, to subscribe.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԲԱԺԱՆԱԿԻՑ. συγκοινωνός, μέτοχος, συμμέτοχος particeps, consors Հաղորդ. կցորդ. մասնակից.

Բաժանորդ եղեր արմատոյն, եւ պարարտութեան ձիթենւոյն։ Մի՛ այսուհետեւ լինիք բաժանորդք նոցա։ Երկնաւոր կոչմանն բաժանորդք։ Բաժանորդք եղեաք Քրիստոսի։ Որով ամենքին բաժանորդք եղեն.եւ այլն։


Բաժանորդութիւն, ութեան

s.

participation;
share, subscription.

· Calfa


Բաժանումն, ման

s.

division, share, distribution, partition, repartition, dispensation;
decomposition, dismemberment, disengagement, disjunction, distraction, dissolution;
stitch, rupture, departure;
separation, disunion, scission, retrenchment, section, segregation.

· Calfa

NBHL (19)

μερισμός partitio Որոշումն բաժնի. բաժին. վիճակ. բաշխումն.

ԲԱԺԱՆՈՒՄՆ. διαίρεσις divisio Տրոհումն, անջատումն, զատումն, քակտումն, ցրումն. զատելը, զատուիլը.

ԲԱԺԱՆՈՒՄՆ. διαφωνία dissensio Երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն.

ԱԺԱՆՈՒՄՆ. διορισμός distinctio Զանազանութիւն. տարբերութիւն. խտիր. որոշումն կմ բաժանումն մտաւոր եւ իմաստասիրական.

Բաժանեաց անդ զերկիրն Իսրայէլի՝ ըստ բաժանմանց իւրեանց. (Յես. ՟Ժ՟Ը. 10։)

Եւ կացուցին զՂեւտացիսն ըստ վիճակի բաժանմանն իւրեանց. (՟Բ. Եզր. ՟Զ. 18։)

Զերկրորդն՝ ամենիմաստին (Աստուծոյ) մատուցանել՝ պարսաւելի բաժանումն (է Կայենի). (Փիլ. լին. ՟Ա. 64։)

Անդաստանաց բաժանմունս. (Սարգ. յկ. ՟Է։)

Որ զմիաբանեալսն յաշտարակին՝ բաժանմամբ լեզուացն քակեաց. (Շար.։)

Բաժանմամբ յերկուս թագաւորութիւնս։ Խախտեալ եւ քայքայեալ՝ մատնեցաւ ի բաժանումն մեծ իշխանութիւն թագաւորութեան. (Փարպ.։)

Թէ զբաժանմանն իմ խտրոց քակտեսցես։ Արիոսեան բաժանմանն. (Նար. ձ. եւ Նար. մծբ.։)

Կարմիր ծովուն բաժանումն հզօր հրամանաւ բաժանողին առնն Աստուծոյ.

Բաժանումն յաշխար հէս. (Մաշկ.։)

Էարկ տէր ի մէջ պահպանաց ամբոխումն եւ բաժանումն. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)

Հերձուածք եւ բաժանմունք մտին յեկեղեցիս. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)

Անորշիչ բաժանմամբ՝ համագոյ միութեամբ. (Շար.։)

Բաժանմունք անուանց (աւագութեան ի մարդիկ կամ երիցութեան) յետոյ մտին ի ներքս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ծ՟Ա։)

Եւ որ այլ ինչ իր բաժանման տեսանի ի բանս նոցա (աւետարանչաց). (Իգն.։)

Բաժաննումն զմինն ի բազումս տրամատէ եւ յանբաւս։ Ի ձեռն բաժանման ստուգաբար զմասունս նորա իմանամք։ Բաժանումն է առաջին հատումն ենթակայի (այսինքն առաջիկայ) իրողութեան. ո՛րգոն, յորժամ ասեմք, եթէ կենդանեացն ոմանք անբանք. (Սահմ. ՟Բ. ՟Ժ՟Է։)


Բաժապետ

s.

custom-house officer.

· Calfa

NBHL (1)

Վերակացու բաժից. մաքսապետ. (Յիսուս որդի.։)


Բաժառու, աց

s.

receiver of duties or taxes, custom-house officer.

· Calfa


Բաժեմ, եցի

va.

to tax, to levy a duty.

· Calfa

NBHL (2)

Առնուլ կամ տալ զբաժ, զմաքս.

Այլ տո՛ւր ըզձայն մաքսաւորին, բաժեալ հոգւոյս մաքսապետին. աղաղակել բանիւ նորին, Աստուած՝ քաւեա՛ զմեղ իմ անձին. (Յիսուս որդի.։)


Բաժին, ժնից

s.

part, share, portion, quota, proportion, distribution, equality, parcel, piece;
dose;
lot;
— հարկաց, assessment.

· Calfa

NBHL (15)

μερίς , μερισμός pars, portio, partitio Մասն բոլորի բաշխելոյ՝ վիճակեալ իւրաքանչիւր տռողաց. վիճակ. որ եւ գրի ԲԱԺԻՆ. ... (լծ. եւ լտ. բօ՛րցիօ, պա՛րս. թ. բա՛յ, բարչէ, բարէ՛ )

ԲԱԺԻՆ. որպէս κλίμα iglim Կլիմայ

Մասն արանցդ՝ որ եկին ընդ իս. նոքա առցեն զբաժին իւրեանց։ Բաժին եւ ժառանգութիւն ի տան հօր մերոյ։ Բաժին քո ընդ նոսա մի՛ լիցի, զի ես եմ բաժին քո եւ ժառանգութիւն։ Բաժին իմ ես դու տէր։ Եւ այս են բաժինք, զոր բաժանեաց Մովսէս որդւոցն Իսրայէլի։ Գնել անդ բաժին ի մէջ ժողովրդեանն։ Սոցա ել բաժին վիճակաւ։ Այս վիճակ բաժնիւ դարապանաց՝ որդւոցն կորխայ։ Մասն բաժնի։ Մասն ի բաժնի։ Բաժինք շնորհաց կամ պաշտամանց։ զԻ՞նչ բաժին կայ հաւատացելոյն ընդ անհաւատին։ Այս եղեւ բաժին իմ յամենայն վաստակոց իմոց. եւ այլն։

Ի բաժնոյ պարսից։ Ի կուրապաղատին բաժնէ. (Խոր.։ Լաստ.։)

Յիւրմէ բաժնոյն. (Կանոն.։)

Բնակէր ի պարսից բաժնի անդ. վասն զի գետն ազատ զսահման բաժնիցն երկոցունց ընդ մէջ հատանէր. (Յհ. կթ.։)

Սահմանաց եւ բաժնից պայմանս (յն. զերկրաչափութիւն) ուսուցանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ասեն... եօթն մոլորակացդ իշխանութեամբ (այսինքն ազատութեամբ) շրջել, եւ ոչ ի բաժնի կալ. (Շիր.։)

Զմարդն խառնէր ի բաժնին (այսինքն հաղորդ առնէր) եղելոցն անուանս դնելոյն. (Սեբեր. ՟Է։)

Մերթ՝ Բաժանումն. տրոհումն. ի բաց որոշումն. զատումն. կամ երկպառակութիւն. եւ պէսպիսութիւն. զանազանութիւն.

Համարի՞ք, եթէ խաղաղութիւն եկի տալ յերկիր. ո՛չ ասեմ ձեզ. այլ՝ բաժինս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 51։)

Որք յանբաժանելի բնութիւնն (Աստուծոյ) բաժինս արկանեն. (Մամբր.)

Նմին իրի բաժինս յանուանսն ոչ արկանէ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)

Ո՛չ վասն աւուրն միայն է նոցա բաժին երկմտութեան. թէպէտեւ բաժին պահոց էին, սակայն միաբանութիւն հաւատոցն հաստատուն էր։ (Եւս. ՟Է. 25։)

Որ կային յերկրորդ կլիմն, որ է երկրորդ բաժին երկրի. (Վրդն. ծն.։)


Բաժկաման

cf. Ժամանոց.

· Calfa


Բաժտուն

s.

custom-house.

· Calfa


Բալ, ից

s.

cherry;
large black cherry;
morello cherry;
fog, mist;
pale colour, paleness.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«կեռաս, տճկ. քիրազ, գիլաս» Բժշ. նոր գրականում «ֆիշնէ, вишня», որից կազ-մուած նոր բառեր են բալենի «բալի ծառ». բալագոյն «բալի գոյնով, մութ կարմիր»։

= Պրս. [arabic word] balū կամ նաև [arabic word] alubā-lū «կեռաս». սրանցից փոխառեալ են վրաց. ბალი բալի, ალუბალი ալուբալի, մինգր. buli, թուշ. bal, alubal, չեչէն. bol, օսս. bal, լեզգ. bali, beyli, իմերել. bali, լազ. buli ևն, բոլորն էլ «կեռաս» կամ «բալ» նշանակութեամբ։ Բառիս ծագումը չգիտէ Horn։ -Հիւբշ. 263։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ La-garde, Arm. Stud. § 329։ Patrubány

ՀԱ 19οs, 2ր6 հնխ. bhelo «այտնուլ» արմատից. հմմտ. յն. φλέω, ւաա. fluo «հոսիլ»։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. բ'ալ, Հմշ. պալ «կեռաս», պա-լընի «կեռասենի». նոր փոխառութիւն է Տփ. բալի «կեռաս» (վրացերէնից). միւսները գոր-ծածում են սովորաբար թրք. = պրս. ձևը (ֆիշնէ ևն)։ Նոր բառեր են բալնոց «բալենի-ների պարտէզ», բալնուտ «բալենիների ան-տալռ»ք

NBHL (10)

Ըստ Բժշկականի, եւ ըստ հայոց վրացւոց՝ է Կեռաս՝ անոյշ եւ թթուաշ պտուղ. κεράσιον cerasum իտ. ciriega պ. պալու, ալու պալու. թ. քիրազ։ Իսկ ըստ այլոց գաւառաց հայոց է այլ տեսակ այն պտղոյն, որ ռմկ. վիշնէ, կամ ֆիշնէ ասի. ըստ լտ. թթու կամ կծու կեռաս. cerasum acidum vel austerum, amarylla. իտ. visciola, marasche

ԲԱԼ 2 (ի, ից.) գ. ὀμίχλη nebula, caligo Մէգ. մառախուղ. մռայլ.

Բալ ունէր զերեսս դաշտին. (Ասող. Բ. 3։)

Ի բալէն ոչ կարէաք տեսանել զմօտակացն. (Պտմ. աղեքս.։)

Թանձրացեալ մթասցի բալ եւ մառախուղ՝ խաւար ի վերայ լերանց եւ դաշտաց քոց։ Եւ եղեւ բալ եւ մութ թանձրամած խաւարին ի վերայ երեսաց ամենայն երկրին. (Արծր. Բ. 3։)

Գարնանաբեր ժամանակին բալիցն ցուցանեն զօրինակ, որ ի ծայր լերանցն նստեալ՝ արգելուն զճառագայթս արեգական. (Լաստ. Ժ։)

Այն գետափն՝ որ յիւրմէ բալ եւ ծուխ վերնայ. (Վստկ.։ ա.մ.)

ԲԱԼ ա.մ. Մթին, մթագոյն. տումանլը, գարանլը.

Զաչաց լոյսն պակասեցնէ, եւ բալ տայ տեսնուլ աչաց ... Խոտ մի կայ, որ այծն ուտէ, բալ գոյն. եւ կուրացնէ զաչքն. (Վստկ.։) Ուր կայ եւ իբր ռմկ.

Բալեցնօղ է աչացն. այսինքն մթացուցիչ, բլչացուցիչ։


Բալաձիգ

adj.

nebulous, misty, foggy;
-ք, dull weather.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ձգէ զբալ. միգաբեր.

Անձրեւայոյզ, եւ թօնընկէցք, բալաձիգք. (Վեցօր. ՟Զ։)


Բալասան, աց

s.

balm;
balsam;
balsam-tree.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան, սեռ. պալասանայ Միխ. աս. 378) «արաբական մի տեսակ թուփ, նրա ծաղիկը, անուշահոտ իւղը. balsamina hor-tensis De.» Խոր. աշխ. 612. Մաշտ. յետին գրչութեամբ պալասան Բժշ. Միխ. աս. պա-լասամ Բառ. երեմ. յաւել. 571 (երկիցս). հր-նագոյն ձևերն են բաղսամոն (յունարէնից փոխառեալ) և ապրսամ (ասորերէնից կամ պարսկերէնից փոխառեալ). ասւում է և մե-ռոնի ծառ Բժշ.։

= Արաբ. [arabic word] baiasān, որից նաև թրք. [arabic word] pelesenk «բալասան։-Հիւբշ. 263-

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (3)

որ եւ ԲԱՂՍԱՄՈՆ, եւ ԱՊՐՍԱՄ ասի. βάλσαμον balsamum Անուն ծառոյ եւ ծաղկի նորա, եւ անուշահոտ իւղոյն.

Յերջանիկն արաբիա ... իւղք անոյշք, եւ ծաղիկք ... (յորս է եւ) բալասան. (Խոր. աշխարհ.։ Մաշտ.։)

Մեռոնի ծառ ասի։ (Բժշկարանս)


Բալատեսիլ

adj.

dark, gloomy.

· Calfa

NBHL (1)

Բալատեսիլ գոլորշիւք զօրէն խիտ ամպոյն զսրբոյ հոգւոյն ճառագայթսն ի բաց հալածեն. (Բրս. պհ.։)


Բալենի

s.

cherry-tree.

· Calfa


Բալխիր

s.

sledge.

· Calfa


Բալղինջ

s.

gad-fly.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մլուկ, փայտոջիլ, թախտաբի-թի, խանտալայ, punaise», որի նուազականն է բալղինջիկ. այս բառերի համար ունինք եր-կու վկայութիւն. «Դևք լցին բովանդակ զայրն զայն բալղինջիւ և մժեխիւ. Եհաս անդ բազ-մութիւն մրջմանց... կորուսանել զբալ-ղինջսն». Վրք. հց. Բ. 16, 17 (ըստ այլ ձ. բալղինջիկ)։

= Վրաց. ბაღლინჯა բաղլինջա, թուշ. բաղլինջօ, ինգիլ. բալղունժ «մլուկ, փայտռ. ջիլ». հայերէնը փոխառեալ է վերջին ժամա-նակներում, ինչպէս ցոյց է տալիս ղ ձայնը = վրաց. ღ ձայնի դէմ։-Աճ.

ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ դնում են բառս «վայրի մեռու». որովհետև Վարք Հարանցի միւս խմբագրութեան մէջ վերոյիշեալ տեղը գրուած է «մժղով և պիծակով»։ Բայց այս նշանակութիւնը բնաւ յարմար չէ. մրջիւնները ի՞նչպէս պիտի կարենային օդի մէջ թռչող այդ պիծակներին որ-սալ։ Ըստ իս պէտք է հասկանալ «մլուկ, փայտոջիլ», ինչպէս ցոյց է տալիս վրա-ցին և՝

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բաղլինջ «մլուկ»։

NBHL (2)

ԲԱԼՂԻՆՋ ԲԱԼՂԻՆՋԻԿ. Ազգ վայրի մեղուաց, որպէս պիծակ կամ իշամեղու.

Դեւք լցին բովանդակ զայրն զայն բալղինջիկս (տպ. բալղինջիւ) եւ մժեխիւ։ Եհաս անդ բազմութիւն մրջմանց՝ կորուսանել զբալղինջիկսն. (տպ. զբալղինջսն) ըստ օրինի պատերազմողաց. (Վրք. հց. ՟Ը։)


Բալուտ

s. adj.

acorn, tassel;
cloudy, gloomy

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«վայրի կաղին» Բժշ. չունի Հբուս.

= Արաբ. [arabic word] ballūt, ասոր. և արամ. ❇ balūjā, պրս. [arabic word] balūd, թրք. [arabic word] ︎ palamut, բոլորն էլ նոյն նշ.։ Այս սառից է նտև պրս. [arabic word] šāhbalūt «շա-գանակ» (բառացի «արքայական բալուտ»), որ աղաւաղուելով դարձել է Ղրբ. շմբա՛-լուտ «շագանակ»։-Հիւբշ. 263։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (3)

Որպէս ռմկ. բալումուտ, բէլիտ, պէլուդ. այսինքն Կաղին վայրենի. βάλανος, φηγό, ὁξύα glans, fagus (Բժշկարան.։)

Ուր իցէ բալ սաստիկ կամ յաճախ. միգամած. տումանլը.

Ծմակ տեղի եւ բալուտ. (Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Բ։)


Բախած, ից

adj.

foolish, wanton, mad, cracked.

· Calfa

NBHL (7)

μωρός stultus, fatuus Բախեալ յայսոյն չարէ. հարեալ ի խելսն. թափեալ ուղեղ. խելագար. անմիտ. մորոս. փախուկ. խենթ

Որդի մի էր նորա Արտուազդ անուն՝ բախած ի մանկութենէ, զոր շիդարն կոչեն. (Վանակ. տարեմտ.։)

Թէպէտ եւ ոք ասել (զճշմարիտն) քաջալերցաւ, ամենայն իրօք իբր բախած եւ յիմար ծաղր արարաւ. (Փիլ. լին.։)

Չարախօսեսցէ, եւ բախած կոչեսցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)

Ի գործ իմաստութեան բախած էր. (Բուզ. ՟Դ. 22։)

Ունէին զնա իբրեւ անմիտ ... մինչեւ անուն կոչել նմա բեխած. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Օտար է այրս այս, եւ ոչ ոք ճանաչէ զսա. եւ ոմանք բախած (կամ փախած) համարէին զնա. (ՃՃ.։)


Բախածութիւն, ութեան

s.

folly.

· Calfa


Բախեմ, եցի

va.

to strike, to beat;
to shock, to knock;
to touch;
to scourge;
—ի քարի զոտս, to strike one's foot in a stone;
— հողմոց զտուն, raging of the wind against the houses;
— զգուռն, ի գրան, to knock at the door;
— զկուրծս, to beat one's breast;
— զքնար, to touch a cithern, harp, lyre;
— ճառագայթից զաչս, to dazzle the eyes;
բախեալ արտասուօք, burst into toars.

· Calfa

NBHL (45)

եւ չ. ԲԱԽԵՄ որ եւ ԲԱՂԽԵԼ, եւ առաւել ըստ յետնոց. (ի ձայնէն առեալ՝ բա՛խ, բախ. ջա՛խ, ջախ) Հարկանել ուժգին՝ մինչեւ ցթնդիւն եւ ի հնչիւնձայնի իրիք. որպէս Բախել զդուրս. κρούω pulso զարնել. չալել

Եւ եւս՝ Բախել զկուրծս, եւ զայլն իրս. Կործել. հարկանել պէսպէս օրինակաւ. τύπτω percutio, πλήσσω ferio զարնել, ծեծել.

ԲԱԽԵԼ. որպէս Ընդհարկանել. προσπίπτω

ԲԱԽԵԼ. ψάλλω, πλήσσω tango, pulso, cano Հարկանել կամ հնչեցուցանել զնուագարանս. զարնել.

ԲԱԽԵԼ. որպէս Յետս ընկրկել, վանել, գտնել. ... κατακρούω reprimo

ԲԱԽԵԼ, ԲԱԽԻԼ. συνάπτω, συνεφείδω congredior, conjunctis viribus ago, συγκρούω confligo եւ այլն. Հարկանել պատերազմաւ զմիմեանս ընդհարկանիլ. ի դիմի հարկանիլ. ի վերայ յարձակիլ. զարնել՝ զարնուիլ իրարու.

Կալ արտաքոյ, եւ բախել զդուռնն։ Պատեցին զտունն, եւ բախեցին զդուրսն։ Բախեաց զդուրս սենեկին։ Ձայն եղբօրորդւոյ իմոյ բախէ ի դրանն։ Բախեցէք եւ բացցի ձեզ։ Որ բախէ՝ բացցի նմա։ Եւ Պետրոս ստէպ բախէր.եւ այլն։

Բախէին զկուրծս, եւ դառնային. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 48։)

Բախեն զսալն (դարբինք). (Խոր.։)

Բախեցե՛ք զաման լալոյն արտասուաց. այսինքն հարէք զաչսն. (Ագաթ.։)

Բախեաց զթանձրութիւն ... գետնոյս (ոսկի ուռամբն). (Ագաթ.։)

Տաշելով եւ բախելով գործեաց. (Վրդն. ել.։)

Սուսերօք զասպարսն բախեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Շինեցին հողմք, եւ բախեցին զտունն. (Մտթ. ՟Է. 25։)

Մրրիկ հողմոյ բախեսցէ զհաստուածս մարմնոյ ... յերկրային ծովուս։ Տերեւք տնկոց շարժեալք ի հողմոց ուժգին բախելոց. (Նար. ՟Գ. ՟Կ՟Ա։)

Բախեաց ի քարի զոտս իւր. (Վրք. հց.։)

Իբրեւ զանշարժ վիմի բախեալ՝ անդրէն ընդ կրունկն դառնայր. (Պիտ.։)

Այնպէս ի դէպ կոչէր, զի բախէր կոչումն ի վերայ, եւ յետս ի կոչօղն դառնայր (արձագանգն). (Վրդն. ծն.։)

Բախեցին զնա ալիք, եւ ոչ լուծաւ քակտեցաւ նաւ նորա. (Եփր, ծն։)

Իմաստասիրութեան բաղձանօք բախեալք. (Փիլ. տեսական.։)

Ոչ կարաց ժուժկալել, եւ բախեալ արտասուօք, յոգւոց եհան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Լաւագունիւք՝ քան կնդրկովք՝ անմարմին հոտովք բախեալ՝ յոյժ ուրախ լինին. (Փիլ. լին.։)

Նոքա՝ որ ինչ ընդդէմ աստուածութեանն բախէր՝ ասացին. (Եփր. համաբ.։)

Երաժըշտակին զուրախականն բախեալ նւագս. (Սհմ. ՟Ժ՟Է։)

Բան մարգարէին իբրեւ կտնդոց բախէր զլեզու կիտոսին, եւ իբրեւ զքնար հնչեցուցանէր զաղի աղէտս ողբոց առ Աստուած. (Անան. Յովն.։)

Բախեսցէ հոգին զքնարն իւր. (Վրդն. ծն.։)

Յորժամ բախեսցին (ծնօտք), ամենայն ձայնի գործիքն ընդ նա հնչեն. (Փիլ. քհ.։)

Նովին նմանութեամբ, Ազդել ի լսելիս, կամ շարժել զսիրելիս.

Զյոլովից բախեալ՝ զեկուցանէ զլսելիս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Բախեալ իմ զգործարանս իմաստից նոցա՝ խրատոյ բարւոյ զունկն մատուցանէին։ Որ զիմս բախեաց զիմաստիցս գործարան. (Յհ. կթ.։)

Որով բախեալ զձայնարձակութեանցն զազդողական՝ սթափեցաք կանգնեցաք. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Զո՛ր օրինակ բախէ ձայն քարոզ լուսոյ ի դուռն լսելեաց, այսպէս ծագել ճրագի՝ ի դուռն բբաց. (Եփր. համաբ.։)

Ձիավարք զդժուարերասանն ձիոց ոչ փութով խեղդեն սանձօքն, եւ ոչ անդրէն բախեն. (Բրս. յուդիտ.։)

Ոչ միայն զի ոչ ցանկային փառաց, այլեւ զտուեալսն ի բաց բախէին։ (Ոսկ.գծ.։)

Զմեզ բախելով՝ հանցեն ի խաւարն արտաքին. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Ոչ որպէս արեգական բակդ, որք ի նա հային նկատելով, բախէ ճառագայթիւնքն. (Փիլ.։)

Սաստկապէս բախեալ զմիմեանս (հին տպ. ընդ միմեանս), յերկոցունց կողմանցն բազում վիրաւորս յերկիր անկեալ։ Անդ էր տեսանել շտապ մեծի տագնապին, առ ի յանդուգն յարձակմանէն՝ զմիմեանս բախելով. (Եղիշ. ՟Զ։)

Հասին ճակատքն երկոքեան ի միմեանս, եւ ընդ միմեանս բախեցան։ Հասանէին՝ բախէին՝ հարկանէին՝ սպանանէին. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 42։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 30։)

Թէպէտ եւ յանդուգն յարձակմամբ յառաջեալ բախէին, երագապէս եւ դառնային. (Խոր. ՟Բ. 43։)

Մարան ընդ միմեանս բախեալ. (Յհ. կթ.։)

Մարտ պատերազմի ընդ միմեանս բախէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Պատկեր ծովու ծփեալ ի բազմաց ... եւ ընդդիմական ներհակօք զիրեանս բախեալ, ոմն յաղթէ, եւ ոմն պարտի. (Նար. մծբ.։)

Հարկ է զի ի դիմի բախցէ քեզ ի միասին էականն. (Սեբեր. ՟Ա։)

ԲԱԽԻԼ. որպէս Դիպիլ. ի դէպ գալ.

Զինչ եւ անուանեաց Ադամ, այն անուն է նորա. քանզի յարմար բախեցաւ (անունն ընդ բնութեան). (Երզն. մտթ.։)


Բախեցուցանեմ, ուցի

va.

to knock one against another.

· Calfa

NBHL (2)

Նոյն ընդ Բախել, եւ բաբախել. զարնել, ձան հանել տալ.

Ձկնոսաց բախեցուցեալ զնաւս վարչօք. (Մագ. ՟Լ՟Է։)


Բախիմ, եցայ

vn.

to be beaten;
to fight, to combat, to attack;
— ընդ միմեանս, to fight together, to knock, to dash against each other.

· Calfa

NBHL (2)

Արմատ Բախելոյ կամ Բեղխելոյ. Բախումն. ընդհարումն, որպէս եւ պատահումն զօրաց պատերազմաւ ընդ միմեանս. եւ ըստ այսմ ասի՝ յն. եւ լտ. συμβολή commissio, congressio մէկ տեղ կամ իրարու զարնուիլը.

Եւ յանկարծակի (կամ, դարձեալ) լինէր բախ նոցա ի տեղւոջն. (Սոկր.։)


Բախիւն

s.

heating, percussion, blow;
knock, shock;
rencounter, combat.

· Calfa

NBHL (1)

Միթէ բարբա՞ռ լո՛կ իցէ՝ բախիւն լեզուի ընդ օդս. (Ագաթ.։)


Բախումն, ման

s.

cf. Բախիւն.

· Calfa

NBHL (7)

որ եւ ԲԱԽՈՒԹԻՒՆ. Բախելն եւ բախիլն՝ ըստ ամենայն նշ. հարումն. ընդհարումն. զարկուած. թնդիւն, եւ այլն. զարնելը, զարնուիլը.

Ընդհարումն եւ բախումն գործեսցէ. (Փիլ. այլաբ.։)

Բախումն կրծից. (Յհ. կթ.։)

Որ ողբալով՝ բախմամբ սրտին, տեառնըդ իմոյ մայր առ խաչին. (Յիսուս որդի.։)

Ի կարծրութենէ բախման վանեցեալ։ Ի բախմանէ ալեաց, փոթորկաց։ Ընդ ուժգնակի բախման թնդելոյ ներքնային խորոց՝ հարթէ զլերինս. (Նար.։)

Արկանել զնոսա յամենայն չարչարանս, եւ բախմունս կտտանաց ... ի բարկ բախման անչափ աղէտիցն.

Բազում բախմունս պատերազմաց սաստկապէս յարդարէին. (Յհ. կթ.։)


Բախտ, ից

s.

fortune, prosperity, luck;
destiny, fate, fatality;
chance, hazard;
Fortune, Good Genius;
չեղեւ ինձ —, I have not had the happiness;
ըստ չար բախտին, by ill luck, unfortunately;
ըստ յաջաղելոյ —ի եղեւ ինձ հյրաժարել, by chance, fortunately his enemy dies.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

. ի հլ. «բարի կամ չար պատահ-մունք. 2. յաջողութիւն. 3. ճակատագիր» Ծն. լ. 10. Ես. կե. 11. Եզն. յետինները սխալ գրչութեամբ գրում են բաղդ, որ ընդունուած է նաև արդի գրականում, բայց հիմայ հե-տըզհետէ ջնջուելու վրայ է։ Այս արմատից են բախտաբաշխ «բախտ բաժանողը» Ոսկ. ես. բախտանոց «մեհեան» Պիոն. 384. բախ-տաւոր Եզն. բարեբախտ Խոր. Պիտ. Փիլ. նխ. չարաբախտ Ճառընտ. վատաբախտ Փիլ. Նոն-նոս. լիաբախտիկ Պիտ. ծննդաբախտ Վեցօր. երկնաբախտիկ Պիտ. վատաբախտիկ Պիտ. անբախտ Ոսկիփ. նոր բառեր են՝ դժբախտ, դժբախտաբար, դժբախտութիւն, բախտա-խընդիր, բախտախնդրութիւն, բախտագու-չակ, բախտակից, ապաբախա, տարաբախա, տարաբախտաբար ևն։-Այստեղ է պատկա-նում նաև բաստ «բախտ, յաջողութիւն, եր-ջանկութիւն» Պիտ. Շիր. Սարկ. քհ. որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ բախտ բառի յետին գաւառա-կան մէկ ձևը. խ>ս ձայնափոխութիւնը ցոյց են տալիս նաև դրախտ >դրաստ, տախտակ >տաստակ բառերը. անշուշտ եղել են նաև ուրիշ գաւառական բառեր խտ>ստ ձայնա-փոխութեամբ, բայց գրականութեան մէջ չեն մտել։ Արդի բարբառների մէջ այսպիսի ձայ-նափոխութիւն չի նկատուած։ -Բաստ ձևից ծագած բառեր են՝ բաստայեղց Պիտ. բարե-բաստ Պիտ. Պղատ. օրին. և տիմ. Սկևռ. լմբ. բարեբաստիկ Կաղանկտ. Փիլ. Պիտ. չարա-բաստ, քաջաբաստիկ Պիտ. Փիլ. վատաբաստ, փառաբաստութիւն Փիլ. ևն։ Սրանցից մի քա-նիսը գործածական են նաև արդի գրակա-նը,

= Պհլ. պազենդ. baxt «բախտ, բարեբախ-տութիւն, ճակատագիր», պրս. [arabic word] baxt «բախտ, ճակատագիր», զնդ. baxta «իբր ռա-ժին նշանակեալ մաս, բախտ, ճակատա-գիր, դժբախտութիւն»=սանս. [other alphabet] bhaktá «տրուած բաժինը», [other alphabet] bhaktl «մաս-նակցութիւն, մաս, բաժին»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև աֆղան. բելուճ. գնձ. baxt, քրդ. baxt, bext, հինդուստ. buxt, թրք. baxt, baht, և թուրքերէնի միջոցով էլ նյն. μπάχτι, բուլգար. bahtisam, սերբ. baht։-Բոլորի արմատն է զնդ. bag, baž= սանս. bhaj «բաժանել, բաշխել», որի ան-ցեալ դերբայն է զնդ. baxta=սանս. bhak. tá, բախտն ըմբռնելով իբրև ի վերուստ բաշխուած բաժանուած վիճակ. հմմտ. նոյն արմատից սանս. bhaga-«բախտ», bhaga-vant «երջանիկ, բախտաւոր» և հյ. բաշխ քճակատագիր, բախտ» (բաշխել «բաժանել» բայից)։-Այս ծագումը և նիւթական իմաս-տո ցոյց են տալիս զնդ. baγōbaxta-«աս-տուածապարգև (ճանապարհ), šōlϑrōbaxta «գիւղերի մէջ բաշխեալ (ջուր)», սանս. [other alphabet] bhagabhakta-«աստուածաբաշխ» ևն (Horn § 185, Bartholomae 923)։ -Հիւբշ. 115։

Ուղիղ մեկնութիւնը տռւաւ նախ և ա-

ռաջ Schröder, Thesaur. էջ 46. նոյնը նաև St. Martin, Mémoires 1819, Pa-ris, էջ 478, ինչպէս և ԳԴ, ՆՀԲ, Pe-term. 27 ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Տփ. բախտ, Ախց. Երև. Ջղ. Սեբ. բ'ախտ, Մկ Մրղ. Ոզմ. Սլմ. Վն. բmխտ, Պլ. Ռ. փախդ, Տիգ. փmխդ (բայց փmխթըվուր «բախտա-ւոր»), Զթ. բ'օխդ.-իսկ Սչ. բ'ախտ «ամու-սին», Ալշ. բmխտ «բախտ. 2. ապաստան, ապաւէն»։ Նոր բառեր են բախտաւոր «երա-նի» (Շմ. տարբերում է իրարից «բmխտm-վmր «երանի» և բախտօօր «բախտաւոր»), բախտակոծուիլ, բախտովի, բախտփորձուկ, բախտաւորուիլ, բախտաւորացնել ևն։

«թակարդի կապը, որ որսի վիզն ընկնելով խեղդում է». յգ. բախտերք. նորա-գիւտ բառ, որ այս երկու ձևով մի քանի ան-գամ գործածուած եմ գտնում Վրդն. առկ. 34. պարզապէս «որոգայթ» իմաստով ունի Վրդն. առ. 88 (սեռ. բախտերաց). գրուած բաղտերք Վրդ. բար. 102։

NBHL (17)

գրի յոմանց եւ ԲԱՂԴ. պ. պախդ, պէխդ. τύχη fortuna, casus, felicitas Դիպուած բարի կամ չար. մանաւանդ բարին՝ որ եւ Յաջողութիւն ասի, իմա՛ առ յԱստուծոյ.

ԲԱԽՏ՝ ըստ հեթանոսաց. τύχη, δαίμων fortuna, genius (յորմէ թ. ճին ). Իբրու ոգի իմն դիւական. վիճակ եւ ճակատագիր բարեբախտութեան.

Եւ ասէ լիա, առ իս բախտ իմ. (Ծն. ՟Լ. 10։)

Սահմանեն զբախտ, դիպումն եւ ընթացակցութիւն յերկուց պատճառաց՝ ի յօժարութենէ զսկիզբն ունողաց՝ այլ ինչ քան զոր բնաւորեցաւն կատարողաց. որպէս գերեզման փորելով՝ գանձ գտանել. (Նիւս. բն.։)

Բախտ՝ անձնաւոր ինչ չէ՛, այլ դէպք աջողութեան. (Եզնիկ.։)

ԲԱԽՏ. որպէս Բարեբախտութիւն. եւ Ճոխութիւն, իշխանութիւն.

Բայց ըստ բախտի եղեալ Արտաշէսի՝ մեռանի ի նմին ժամանակի դոմետիանոս. (Խոր. ՟Բ. 51։)

Ի վեր ելեալ բախտիւ՝ զանձանց երեւեցուցանէին բարգաւաճանս. (Պիտ.։)

Որ զօտարսն ի ծառայութիւն վաճառեալ՝ պետականին հասուցանէ բախտի. (Մագ. ՟Ձ՟Ա։)

Կազմէիք դիւաց սեղան, եւ խառնէիք խառնելիս բախտից. (Ես. ՟Կ՟Ե. 11։)

Հատեալ զցանկ հզօրին՝ բախտից հմայից զսեղանն մեծախորհուրդ արեանն սրսկման երեւեցուցեալ (մանասէ). (Նար. ՟Ծ՟Ա։)

Ծաղր առնեն զանուն բախտի (քրիստոնեայք). (Եղիշ. ՟Բ։)

Ո՛չ ի բաշխս բախտից, եւ ոչ ճակատագրաց. (Եզնիկ.։)

Ոչ բախտից, ոչ տարերաց, ոչ դիպուածոց, եւ ոչ պատահմանց համարիցիմք զբարիսն՝ զոր ունիցիմք ի ձեռս, այլ՝ նախախնամութեանն Աստուծոյ եւ ողորմութեան. (Խոսր.։)

Աստուծով բախտ եւ ժամանակ զմարդիկ նաւավարեն. (Ոսկիփոր.։)

Յայպանումն առասպելեալ բախտին ասի յԱղուէսագիրս.

Մանկունքն եդեալ էին որոգայթս վասն ձագուց. եւ արտուտն էառ զհատ ցորենոյն, եւ բախտն անկաւ ի պարանոցն՝ եւ անշնչացաւ. եւ եկեալ զօրքն հանին զբախտն։


Բախտագիւտ

adj. s.

prophetical;
diviner, foreteller.

· Calfa

NBHL (2)

Գտօղ, այսինքն գուշակօղ կամ հմայօղ զբախտ.

Ծննդաբանք, բախտագիւտք. (Պտմ. աղեքս.։)


Բախտախնդիր

adj.

adventurous;
— լինել, to seek fortune, to adventure.

· Calfa


Բախտանոց

s.

Temple of Fortune.

· Calfa

NBHL (2)

Մեհեան չԱստուծոյն բախտի. տուն կռոց. մեհեան. կռատուն.

Ժողովել ի բախտանոցն, եւ ի միասին տօնել։ Եթէ ոչ կամիս զոհել, գոնեա՛ ի բախտանոցն ե՛կ։ Ո՛չ ի բախտանոցն, այլ ի բանդ երթամք. (Ճ. ՟Ա. Գ. եւ այլն։)


Բախտացի

adv.

fortunately, luckily;
at all events or hazards, by chance, by good luck.

· Calfa

NBHL (2)

τυχικῶς fortuitu casu, εὑτυχῶς fortunate Ըստ բերման բախտի. բախտէն, դիպուածով.

Մարթն (կարելին՝ լինի) ... ի նուազն, որպէս բախտացի. քանզի պակաս՝ ոք ի փորել ինչ եդիտ գանձ. (Անյաղթ վերլծ. ՟Ժ՟Գ։)


Բախտաւոր, աց

adj.

fortunate, lucky.

· Calfa

NBHL (3)

εὑτυχής fortunatus, felix Հասեալ իմիք բախտի. բարեբաստիկ. պէխթավէր

Ի փառաւորութենէ անտի՝ բախտաւոր (կոչի). (Եզնիկ.։)

Առ զգայութիւնս ոչ բախտաւորք, ոտիւք եւ ձեռօք հաշմեալք, հիւանդոտք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Բախտաւորութիւն, ութեան

s.

happiness, good fortune, luck.

· Calfa

NBHL (3)

εὑτυχία secunda fortuna, felicitas Ունելն զբախտ կամ զյաջողութիւն, բարեբախտութիւն.

Ոչ ընդ աստեղս պչուցանել, թէ նոքա ինչ իցեն պատճառք բախտաւորութեան։ Բարեբախտութեանց եւ չուառութեանց զաստեղսն դնեն պատճառք. (Եզնիկ.։)

Որոյ բախտաւորութիւն՝ բազում ժամանակս ունի. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Բախտիմ, եցայ

vn.

to have fortune or chance.

· Calfa


Բակ, ից, աց

s.

porch, portico;
halo, red circle round the sun or moon;
sheepfold, fold;
circumference, round, circuit;
— առնուլ՝ արկանել, to enccompass, to surround, to begird, cf. Բոլորեմ, cf. Շրջապատեմ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. (ՆՀԲ նաև ի հլ. առանց վկա-յութեան) «տան շուրջը եղած գաւիթը» Եփր, ել. և համաբ. Փիլ. «ոչխարների փարախ» Մծբ. Ճառընտ. Վրք. հց. «արեգակի կամ լուսնի եզերքը պատող ծիր» Վեցօր. 115. Եզն. Շիր. «արեգակի սկաւառակը կամ գունտը» Փիլ. սամփս. «աստղից աստղ գտնուած մի-ջոցը՝ տարածութիւնը» Վրք. դիոն. ոճով աս-ւում է բակ առնուլ Բ. մակ. ժե. 13. Ոսկ. մտթ. և եբր. բակ ունել Եզեկ. ա. 27. Փիլ-լին. բակ արկանել «շրջապատել» Փիլ. այ-լաբ.։-Այս արմատից են բակաձև «կլորակ, կոլոր» Ոսկիփ. բակառել «պարփակել, շըր-ջապատել» Կաղանկտ. Մագ. Երզն. քեր. բակարգել առնել «պաշարել» ԱԲ. ներբակ Անան. եկեղ. Զքր. կթ։-Բակ «լուսնի բակ» նշանակութեան համար հմմտ. նաև արևել. թրք. [arabic word] ︎ aγəl և [arabic word] ︎ kutan «ոչխարների գիշերային փարախ. 2. լուսնի բակ» (տե՛ս P. de Courteille, Dict. Turk-Orient. նոյն բառերի տակ)։

= Հարաւային կովկասեան լեզուներից փո-խառեալ բառ է. հմմտ. վրաց. ბაკი բակի «քաղաքից դուրս ցանկով պատած տեղ տա-ւարի համար, բակ. 2. բակ լուսնի», ბაკ-მული բակմուլի «լուսնի բակի նման փայ-լուն», լազ. baki «ախոռ», սվան. bog «ա-խոռ», ավար. bak «յատակ, տեղ, վայր»։ Հայերէնի փոխառեալ լինելու ապացոյց է այն հանգամանքը, որ վրացերէն მობაკვა մոբակվա «ցանկով պատել», ბაკოვანი «շրջապատուած, ցանկով պատած» ունին աւելի ընդհանուր և նախնական իմաստ։-Աճ. pak «բակ», թրք. գւռ. Սեբ. [arabic word] päg «տան շէնքի մէկ կողմը լոյս առնելու համար թո-ղուած պարապ մասը, որ բուն բակը չէ» (Գազանճեան, Յուշարձան, էջ 329), Տ. pag «բակ» (տե՛ս Բիւր. 1899, էջ 799)։

ՆՀԲ մեկնում է փակել բայից։ Այսպէս նաև Peterm. 259. Հիւնք. փարախ ռա-ռից համառօտեալ։-Թիրեաքեան, Հև 1912, 288 նոյն ընդ փակ։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. բ'ակ, Պլ. Տփ. բագ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. բ'ագ (Սեբ. նշանակում է նաև «լուսնի բակ», ինչպէս և Ալշ. Վն.), Ոզմ բ'mկ, Մկ. Վն. պmկ, Մրղ. Սլմ. պmկ', Զթ. բ'օգ, Ասլ. փա*. այս բոլորը նշանակում են «տան բակ». իսկ Ագլ. բօկ «արտաքնոց»։-Նոր բառեր են բակդուռ, բակ-պատ-տակ.-Վն. բակ «նաւի ամբար»։

NBHL (23)

περιβολή ambitus, αὑλή, προσαύλιον atrium Ներքին շրջապատն տեղւոյ փակելոյ կամ պարսպելոյ որմով. վայրագաւիթ, գաւիթ. բակ.

ԲԱԿ. ποίμνιον ovile Գաւիթ ոչխարաց. փարախ. աղըլ.

ԲԱԿ. περιοχή կամ ὐπεροχή, κύκλος circus, orbis, circulus Գօտի. շրջանակ. ծիր. պատուած. պարունակ։ ԲԱԿ ՈՒՆԵԼ, կամ ԲԱԿ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ԲԱԿ ԱՐԿԱՆԵԼ. Շուրջ պատել. շրջապատել.

Ի ներքս ի բակին՝ ի պարսպին եղեալք. (Նիւս. կազմ.։)

Յովանննէս էր ի դուռն բակին. (Եփր. համաբ.։)

Զինչ է կրկին այրն. երկու են գերեզմանք՝ այրք ընդ լերամբն, մին արտաքոյ, եւ միւսն ի ներքս. կամ երկու բակք, մի՝ որ փակիցէն, եւ միւսն՝ որ փակեալն լինի։ Որք ի ներքս մտանեն ի մեհենիցն բակս, լոգանօք եւ շրջացանութեամբք մաքրին։ Որք զքաղաքս կազմեն, ոչ երիս կամ չորս կազմել տունս համարին, այլ բազում թուով ըստ մեծութեանն բակին՝ բազմութիւն տանց աճեցուցանելով. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Շինող ոք յընդարձակ բակի. (Վրդն. ծն.։)

Հեբրայեցի ի քաղաքս բակաց ասէ, զի եծրովթ՝ բակք են. (ի մերումս դնի ի քաղաքս հանդրուանաց) (Եփր. ել.։)

Բակ խաչին. (Մծբ. ՟Է։)

Ոչ է պարտ ոչխարաց կալ արտաքոյ բակի. (Իսիւք.։)

Իբրեւ զոչխարս արգելեալս ի բակի. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)

Մտին ի բակ հոտից նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)

Տացե՛ս զկնիքն Քրիստոսի ոչխարացս յայլմէ բակէ եկեալ ի փարախն Քրիստոսի. (Ճ. ՟Ա.։)

ԲԱԿ. Միջոց կամ ասպարէզ՝ որ ի մէջ աստեղատանց.

Զկերպս աստեղացն լի գտի մօտ ի բակն յայն. (Վրք. դիոն. արիսպ.։)

Որ շուրջ զնովաւ բակ առեալ ունէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)

Եւ լոյսն որ շուրջ զնովաւ բակ ունէր. (Եզեկ. ՟Ա. 27։)

Շուրջ բա՛կ արկանէ եւ իբրու պարիսպ՝ խոհականութիւն զեւիլաթաւ։ Վասն շուրջ զիւրեաւ բակ ունելոյ մորթոյն եւ ծածկելոյ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)

ԲԱԿ. որպէս Բուն շրջանակն սկաւառակի, կամ գտնոյ մարմնոյ արեգական.

Ոչ որպէս արեգական բակդ, որք ի նա հային նկատելով, բախէ ճառագայթիւքն. (Փիլ. սամփս.։)

ԲԱԿ. ἄλως, ἄλων area, halo, corona, circulus siderum որ եւ նմանութեամբ ասի ԿԱԼ. Շոգի լուսասփիւռ, գունագեղեալ, եւ իբր ծիածան փոքր պատեալ որպէս զկալ ցորենոյ շուրջ զլուսաւորօք. բակ.

Լուսին ի խոնավութենէ օդոց նեղեալ՝ ջանայ յիւրմէ զխոնաւութիւնն ի բաց պարզել. ուստի մերձեալ խոնաւութեանն, եւ եւ ի նա չհասեալ, բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ, որով յայտ առնի անձրեւաց նշանակ. (Եզնիկ.։)

Յորժամ շուրջ բակ ունիցի լուսինն յամպոց. (Շիր.։)


Բակառեմ, եցի

va.

to encompass, to begird;
to contain, to comprehend.

· Calfa

NBHL (9)

περιλαμβάνω complector, comprehendo Բակ առնուլ. պարփակել. բագձաձել. բովանդակել.

Կամ Բակ առնուլ. որպէս շուրջ պատել. առընթեր կալ շուրջանակի. περιΐστημι circumdo, cingo, circum sto եւ παρίσταμαι assisto

Որ կենդանի ասէ, մակաւելի բակառէ, քան թէ որ զմարդն. այսինքն ի սեռն բազում ինչ փակի քան ի տեսակն. (Արիստ. ստորոգ.։)

Որով տարբերի բոլորն բակառեալ բանական եւ մահկանացու սեր. (Մագ. ՟Ձ՟Թ։)

Բակձաձական լսի բակառականն. որպէս՝ պա՛ր ասելովն, եղական թուովն զբազմօք բակառեաց. (Մագ. քեր.։)

Բակառեալք ի բանիս եւ այլն. (Երզն. քեր.։)

Ծառայքդ Աստուծոյ, որ շուրջ յամենայն կողմանց բակառեալ կան. (Ճ. ՟Ա.։)

Զորդիս քրմացն զինքեամբ կացուցանէր՝ բակառեալ բազմութիւն յոյժ. (Կաղանկտ.։)

Իբրեւ զսատանայական թատերբ բակ առեալ (կամ բակառեալ) կայաք եւ հայէաք։ Հրաշտակք ի տանս Աստուծոյ շուրջ բակ առեալ (կամ բակառեալ) զթագաւորաւն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)


Բակեղաթ, ի

s.

wallet, bag.

· Calfa

NBHL (4)

ԲԱԿԵՂԱԹ կամ ԲԱԿԵՂԷԹ. πήρα pera, saccus Պարկ, քսակ, մախաղ. տօպրակ.

Եբեր առնն Աստուծոյ ... նկանակս գարեղէնս, եւ պաղատիտս բակեղաթաւ. ((ա՛յլ ձ. բակեղեթաւ). ՟Դ. Թագ. ՟Դ. 42։)

Բեդեկ բազմակ բեղուն բակաղեթիւ քեզ նուիրեալ. (Մագ. ՟Կ՟Գ։)

Բակաղթ, շալակ։ (Հին բռ.)


Բակլայ, ից

s.

bean;
lupine.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «բակլայ կոչուած ընդեղէնը. fève» Մխ. առակ. Տօնակ. Յայսմ. Վստև. 21. մանր բակլայ «lupinus» Գաղիան.։

= Արաբ. [arabic word] baqla, որ և [arabic word] baqila, [arabic word] bāqilla «բակլայ», որից փոխառեալ են պրս. bāgālā, արևել. թրք. [arabic word] baqla, թրք. քրդ. [arabic word] bakla և թուրքերէնի միջո-ցով էլ ալբան. baklla, բուլգար. bakla, սերբ. bakla։ Արաբերէնի պարզ արմատն է bql «բոյս, արօտ, խոտ, բուսնիլ», որից և [arabic word] baqqal «ընդեղէն ծախող, նպարավա-ճառ» (=ռմկ. բախկալ, և ռուս. бакалeй. ныи)։-Հիւբշ. 263։

Նախ Շրէօդեր, Ihesaur. 47 դրաւ պարս-կերէնից փոխառեալ։ Նոյնը յետոյ ԳԴ. Pott ZKM 7, 157, Lag. Arm. Stud. § 334։

ԳՒՌ (dialectal) Առւ. Տփ. բա՛կլա, Ջղ. բ'ակլա, Ալշ. Ննխ. բագլա (Չալթր գիւղի մէջ բ'ագլա «լո-ռի»), Ախց. Կր. Սչ. բ'ագլա, Մկ. բmկլա, Մշ. բագլագ, բանգլա, Զթ. բ'ագլօ, Տիգ. բmգլm. Գոր. պmկլm, Ղրբ. պէ՛կլա, Ակն. Սեբ. բ'այ-լա, Վն. բmյլ, Ոզմ. բmհլm, Ասլ. փայլա, Սլմ. բmղլm, Ռ. փաղլա, Պլ. փախլա, Շմ փmխլm։-Նոր բառեր են՝ բակլաճճի, բակլա-տախտակ, բակլաքչև։

NBHL (4)

κύαμος faba Է ընդեղէն յայտնի. որ եւ ռմկ. բախլա, պագլա.

ՄԱՆՐ ԲԱԿԼԱՅ. որպէս Լովիաս, եւ այլն. ֆասսելիա ... θερμός lupinus (Գաղիան.։) cf. ՈԼՈՌՆ։

Մարմնոյ մեծութեամբ՝ բակլայ եւ սիսեռն պարծէին առ հատ կտաւատի եւ կնճթան. (Մխ. առակ.։)

Բաշխէր բակլայ աղքատաց. (Տօնակ.։ եւ Հ.։)


Բակուղ

s.

stick, staff.

· Calfa

NBHL (2)

ԲԵԿՈՒՂ որ եւ ԲԱԿՈՒՂ, Գաւազան, բիր. մահակ.

Բեկեղբ ջախջախեալ զծամելիսն. (Ոսկիփոր.։)


Բահ, ից

s.

spade, hoe;
mattock;
բահեմ, to hoe.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար ի հլ.) «երկա-թէ թի» Ագաթ. Գոր. և Շմ. 70 (սեռ. բահուց), որից բահաւոր (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 88. բահել «փորել» ՋԲ (իբր նոր բառ)։

= Հնխ. bher-արմատից, որի միւս ժա-ռանգներն են (իրենց աճած ձևերով միա-սին). սանս. bhrīnāti «վիրաւորել», bhri «կացին», զնդ. brīnənti «հատանեն», brólϑ-тa «սուր բերան, սայր», bära «սուր ծայր»,

պրս. [arabic word] burīdan «կտրել, բրդել» (ներկ. [arabic word] burram), [arabic word] bēl (գւռ. berd) «բահ». քրդ. birin «կտրել», bāl, bīel, ber «բահ», թրակ. βρίλων «սափրիչ», յն. φάρω «ճեղքել», φάρος «արօր, հերկ», φαρόω «հերկել», ἂφαρος «անմշակ», ալբան. bie, birni «զարնել, բաղխել», brime «ծակ», լտ. ferio «ծեծել, բաղխել, հարուածել», forare «ծակ ծակել», հսլ. briti «մազերը կտրել, սափրել», briči «ածելի», borja «կռուիլ», brani «կռիւ», ռուս. боронa «ցաքան», броня «զրահ», брить «ածիլել», бритва «ածելի», լիթ. barù, լեթթ. bar'u «նախատել» (որ է «խօս-քով ծեծել»), հբգ. borōn «ծակել», bora «գզիր», berjan «ծեծել», նբգ. bohren «ծա-կել», անգլսք. borian, անգլ. bore, հիսլ. borr «ծակել». beria «ծեծել», իռլ. bern «ճեղք», berraim «մկրատով խուզել», ևն ևն (Walde 283-4, Boisacq 1016, Kluge 66, 212 և 257, Pokorny 2, 159, Ernout-Meil-let 333)։ Ալս բոլոր բառերի հիմնական նշանակութիւնն է «ծեծել, ծակել, ճեղքել, փորել»։ Առաջին նշանակութեան հետ կապ-ւում է բիր, միւսների հետ բահ։ Բահ բառի հնագոյն ձևն է *բարհ (ինչպէս ցոյց են տա-լիս կովկասեան փոխառութիւնները), որ հնխ. bher արմատի հետ կապւում է այն-պէս՝ ինչպէս մահ<մարհ կապւում է mer> մեռ-անիլ արմատի հետ։ Այս *բարհ ձևի հետ կար և *բիրհ, որ գրաբարում սղուելով դարձաւ բիր «մահակ, հաստ գաւազան», իսկ գաւառականների մէջ տուաւ բիհ<պիհ, բիհր, բիհիր։ Այս երկու բառերը (բիր և բահ) նշա-նակութեան կողմից շատ անձուկ կերպով միացած են իրար հետ։ Հին հյ. *բիրհ միայն ծեծելու գործիք չէր, այլ նաև փորելու գոր-ծիք. այս պատճառով է, որ գրաբարում ունինք բրել «փորել», բրիչ, երկրաբիր, հողաբիր ևն (տե՛ս բիր բառի տակ). արդի գաւառական-ներից Ղրբ. պիհ (<*բիհ<բիհր) նշանա-կում է «բահ» և ո՛չ թէ «բիր». Ագլ. բրհի՛լ, որ ծագում է *բիրհ արմատից, նշանակում է «բահել» և ո՛չ թէ «բիրով ծեծել»։ Վերջապէս կենդանի է տակաւին Երև. Ղզ. Ղրբ. Տփ. բիհր, բհիր «ծայրին երկաթ անցկացրած բիր՝ գետինը փորելու, նաև իբրև ցից խրելու համար, որից շղթայով շուն, տաւար կամ ձի են կապում»։

Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 297 և Arm. Stud. § 336 բահ հանելով բարճ ձևից, կցում է զնդ. barōiϑra բառին։ Lag. Arm. Stud. § 336 և Հիւ-բըշ. Arm. Stud. 25 բահ բառի հետ համեմատութեան են դնում նաև բրել, բրիչ։ Thomaschek, Deutsche Littera-turz. Յ. Թ. 1883, էջ 1254 թուշ. bhargh բառի հետ։ Հիւնք. պրս. [arabic word] fah «ցեխի կամ նաւի թի»։ P. Persson KZ 33 (1894), 292 ուղիղ է համեմատում բահ, յն. φαράω, լտ. forare։ Հիւբշ. Pers. Stud. 34 բահ=պրս. bāl<*berd։ Նոյն, Arm. Gram. 427 անապահով է համա-ռում բահ =հնխ. bher ևն համեմատու-թիւնները, իսկ էջ 429-430 իրարից բաժանելով բիր «փայտ» և բրել, վեր-օինը ուզում է բահ բառի հետ *bher արմատից հանել։ Reichelt KZ 39 (1905), 35 բահ համեմատում է ուղիղ կերպով լիթ. bárti, barnis, հսլ. brati, brani ձևերի հետ։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), 25 փոխառեալ է բահ՝ պհլ. *barh ձևից, որի ներկայացուցիչն է պրս. գւռ. bār «բահ»։ Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան, էջ 396 իռլ. biáil և հբրըտ. bahell. buhell «կացին, բահ» բառերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բահ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. բ'ահ, Ռ. փահ, Խրբ. բ'այ, Ալշ. բ'ա (սեռ. բ'այի), Հւր. բmհ, Ջղ. բ'ախ, Ոզմ. բ'mխ, Գոր. Շմ. պmհ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. պmխ, Ագլ. բէօհ (սեռ. բm՛հի), Ղրբ. պին (Թաղոտ գիւղ՝ պի՛հի)։-Կարևոր ձևեր են Գոր. պm'-հիլ, Ղրբ. պի՛հիլ, Ագլ. բրհի՛լ «բահել»։-Նոր բառեր են բահակոթ, բահաձև, բահակտրուկ, բահաքենջ, բահքերիկ, բահափոր։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბარი բարի, ბარულა բա-բուլա «բահ», ბარვა բարվա «փորել» (<*բարհել), մինգր. բարի, բուդուխ. բար, չեչէն. bahā, behi, թուշ. bahh, կիւրին. փեր, բոլորն էլ «բահ» նշանակութեամբ։

NBHL (4)

ξύστρον pala Թի երկաթի, գործի բրելոյ եւ պեղելոյ զհող երկրի. բահ.

Առեալ թագաւորին բահ եւ փայտատ՝ հատանել զգիրս հանգստարանաց սրբոց. (Ագաթ.։)

Բրել ձեռամբ, փայտատօք եւ բահիւք. (Շ. ընդհ.։)

Վասն բահի յոյժ տրտմէր, ո՛րպէս բրեսցէ զերկիր. (Վրք. հց. ՟Դ։)


Բահուանդ, ից

s.

necklace, diamond to hang on the neck;
iron collar.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ակունքներով զարդարուած մի տեսակ կանացի զարդ». մէկ անգամ ունի Թղթ. դաշ. 17. նոյն բառը բահուբանդ ձևով գիտէ Հին բռ. «Մեհևանդ. անթանոց կամ բա-հուբանդ»։

= Պհլ. գւռ. *bāhuvand «ապարանջան կամ թևի մի ուրիշ տեսակ զարդ» ենթա-դրեալ ձևից. սրա բուն պհլ. ձևը պիտի լի-նէր bāzūband, որի նոր պրս. ձևն է [arabic word] bazuband «ւուռութ. և թարգմանի բազկա-կապ, ուր գրեալ մաղթանս ինչ՝ կապեն ի բազուկ», կազմուած է [arabic word] bāzu «բազուկ» և [arabic word] band «կապ» բառերից. -bāzū բառի գւռ. bāhū ձևի ժառանգները գտնում ենք գեռ նորապարսիկ bohu, bohf, bahōi, boī, bāi (<*bahi) գաւառականների մէջ (տե՛-Horn, էջ 38, § 167). իսկ vand-band «կապ» բառի համար հմմտ. նոր. պրս. գւռ. wán-dam. windam (Horn, էջ 50, § 219), հյ. մեհևանդ, պախճաւանդ, պարաւանդ, դան-դանաւանդ, և սրանց համեմատ նաև մռառ ბაზვანდი բազվանդի=ბაზმანდი բազմանդի «բազուկին կապելու յուռութ», որ ներկա-յացնում է պհլ. *bāzuvand ձևը։-Հիւբշ. 116։

Առաջին անգամ ՆՀԲ համեմատեց պրս. [arabic word] payvand «կապ» և [arabic word] pāy-band «ոտնակապ», որոնք թէ՛ ձևով և թէ՛ իմաստով յարմար չեն։ Bötticher, Arica 75, 228 պրս. [arabic word] bāx «դէմքի Llroesch. 606 սանս. bhasvant «մար-գարտայեռ վզնոց» և մեհևանդ բառերի հետ։ Սրանց բոլորին հակառակ է Lag. Arm. Stud. § 337 և պահում է միայն բառի վերջամասը՝ -ուանդ = bandh «կապ», Հիւբշ. Pers. Stud. 23 պրս. bāzū̄ բառի հետ։

NBHL (3)

Զարդ ինչ կանացի մեծագին կամ ականակապ, որպէս մեհեւանդ, կամ քայռամանեակ, եւ այլ ինչ նման.

Բահուանդս բիւրակունս, եւ վարսակալս վայելավառս. (Ագաթ.։)

Մեհեւանդ. անթանոց, կամ բահուբանդ. (Հին բռ.) որպէս պ. բէյվէնտ, կամ բայպէնտ. որ է ոտնակապ, ձեռակապ. զօդ, կապ, եւ այլն։


Definitions containing the research ա : 5914 results

Ստրուկ, տրկաց

s.

slave;
vassal, subject, serf;
servant;
— ընդոծին, slave born in the house.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. ի-ա հլ. «գերի, գնուած ծառայ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 21. որից ստրկութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եփր. թգ. ստրկանալ Առակ. իէ. 8, ստրկել Ոսկ. հռովմ. 133, ստրկացու-զանել Լմբ. առակ. ստրկագոյն Նիւս. կուս. ստրկածին Նար. խչ. ստրկասէր «ստրուկին կամ ծառային սիրող» (նորագիւտ բառ) Սկևռ. աղ. 51, ստրկական, ստրկահոգի, ստրկամիտ (նոր բառեր) ևն։

ՆՀԲ ստորին բառից? Lag. Urgesch. 262 uç-մասնիկով tar արմատից. հմ-մտ. վտարանդի։ Müller SWAW 41, 9, 84 (1877), 229 և WZKM 7, 381 սանս.

çatru «թշնամի» բառի հետ։ Տէրվ. Al-tarm. 44 սանս. star «ցրուել, գետին խփել, գետին նետել» բառի հետ՝ հա-մարելով ստրուկ բուն «գետին զարնւած, տապալուած, գերի»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. sudhra «հնդկա-կան չորրորդ դասակարգը, այն է գերի-ների դասակարգը»։ Հիւնք. յն. ἰστουργος ռոստայնանկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 96, 170 հատ. str «ծառայ»։-Սրմագաշեան, Արմէնիա ռում. strug «ճախարակ» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 339 պրս. [arabic word] satruk կամ satū̄rk «չարաբարոյ, կռուարար, անինչ, անարգ, անազգի, յոռեմոյն»։ Աբեղեան, Հայոց լեզ. տեսութ. 278 -ուկ մասնիկ է դնում։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სტრუკი ստրուկի «ոչնչու-թիւն»։ (Հայերէն ձեռագիրների յիշատակա-րաններում գրիչը յաճախ իրեն կոչում է ստրուկ, ի նշան խոնարհութեան։ Այս ա-ռումն է որ անցել է վրացերէնի)։

NBHL (5)

κατόχιμος possessus, vel captivus ἁνδράποδον mancipium οἱκέτης famulus οἱκογενής domi natus, vernaculus, verna δοῦλος servus, subditus. Ստորին իմն ծառայ, որպէս արծաթագին կամ մշտնջենաւոր. անկեալ ընդ ձեռամբ օտարի՝ որպէս գերի. եւ Հպատակ. ընդոծին. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 42. 46. 55։ Երեմ. ՟Բ. 14։ ՟Ա. Թագ. ՟Ը. 15։)

Արդի մեծատունքս քան զամենայն ստրուկս ե՛ւս անազատք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։ Ծառայեցուցանելով՝ ի ստրկաց պահել ի կարգի. Խոր. ՟Բ. 21. 47։)

Առ ստրուկս, եւ ներքոյ անկեալս։ Ստրկիս եւ սովեցելոյս. (Նար. ՟Գ. ՟Ձ՟Գ։)

Տոհմ որ թագիւ էր զարդարեալ, անարժանից ըստրուկ եղեալ. (Շ. վիպ.։)

Ծառայեցին յայնմհետէ իսմայէլացւոցն ի ծառայութիւն ստրկի. (Ղեւոնդ.։)


Սրովբէ, ից

cf. Սրոբէ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։

= Ասոր. [syriac word] srāfē, յն. σεραφίμ, լտ. se-raphim ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ և բոլորն էլ եբր. [hebrew word] sərāfīm ձևից, որ šaraf բառի յոգնակին է և նշանակում է բուն «այրւող» (արմատը եբր. [hebrew word] sraf «այրել» = ասուս. ❇ [other alphabet] ša-ra-pu «այրել»= եգիպտ. srf «տաք». Gesenius1', 794 Delitzsch. Assyr. Hndwörtb. 69I, Strassmaier. Alphab. Verzeich. 998)։ Հայ ձևը ազդուած է քերովբէ բառից և սրանից ստացածբ փոխանակ փ-ի. տե՛ս և քերով-բէ։-Հիւբշ. 320։

Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։

ԳՒՌ (dialectal) Իբր հասարակ անուն կայ Մշ. նէրոպէկ, սէրոպէք. այլուր իբր յատուկ անուն, ինչ. Ախց. Սէրօվբ'է, Կր. Սէրօփէ, Պլ. Սէրօփ, Սէրօփէ, Սէօրէփ, Սէօրէօփէ, Զթ. Սըյըբ'բ'ե։

NBHL (3)

ՍՐՈՎԲԷ կամ ՍՐՈԲԷ. որ եւ ՍԵՐՈՎԲԷ. σεραφίμ seraphim. Ասի եւ ՍՐՈՎԲԻՄ, կամ ՍԵՐՈՎԲԻՄ. իբր յոգն. ըստ եբր. սէրաֆ, սէրաֆիմ. այսինքն կիզանօղ. վառեալ. Վերին դաս զուարթնոց՝ յառաջին կամ յերկրորդ կարգի.

Սրոբէք կային շուրջ զնովաւ, վեց թեւք միոյ, եւ վեց թեւք միոյ. եւ առաքեցաւ առ իս մի ի սրովբէից անտի. (Ես. ՟Զ. 2. 6։ որպէս եւ Դիոն.։ Շ. հրեշտ.։ Շար. ստէպ։)

Ի հեբրայեցի լեզու հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք. (Ոսկ. ես.։)


Սրոհունդ

s. bot. St. John's wort.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մի տեսակ բարձր խոտաբոյս, տզկանեփայտ, լտ. ricinus» Գաղիան. (ֆր. millepertuis, լտ. hypericum ըստ Քաջունի, հտ. Գ. 224, որի համար ասում է թէ «հա-մարէին ևս ունել զօրութիւն հալածելոյ զդևս, և տային խելագարաց և լուսնոտաց»)։ ՀԲուս. § 2949 և § 2840 գիտէ սրոյ հունդ, որ ցոյց է տալիս թէ բարդուած է սուր + հունդ բա-ռերից. բայց հմմտ. նաև Լ. Ղք. ըրօ՛հունդ, որ է «լտ. lappa fomentosa, ռուս. лопуxъ, лопуաникъ» կոչուած բոյսը՝ բոլորովին տարբեր նախորդ երկուսից։

Lag. Btrg. bktr. Lex. 19 զնդ. *sra-oϑravant «կախարդական երգերով լի»։

NBHL (1)

Կոռոթս, սրոհունդ. (Գաղիան.։ 1)


Սփիռ

cf. Սփիւռ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«ցրուած, տարածուած. ռեռուռան, Վեցօր. 68, 74, Եփր. ծն. 5, որ և սփիւռ Վեցօր. Սեբեր. որից ի սփիւռս կամ ի սփի-որս «ամբողջ տարածութեան մէջ» ՍԳր. Եւա-գր. սփռել «տարածել, ցրուել» ՍԳր. սփռիչ «ճարմանդ» Ել. իզ. 17, լզ. 22. լուսասփիտ Յհ. կթ. համասփիռ կամ համասփիւռ. Զքր. կթ. ընդհանրասփիւռ Անան. եկեղ. լայնա-սփիւռ Վեցօր. խաչասփռել Կլիմաք. հագա-գասփիւռ Կոչ. 187. հագագսփռութիւն Կոչ 187։

=Կազմուած է ս սաստկականով փռել (արմատը *փիռ) ձևից, որ տե՛ս։

ՆՀԲ սփիւռ=լծ. յն. սփի՛ռա, սփօ՛ռա և թրք. սէռփմէք, իսկ սփռել՝ «սրփռել, սփիւռ, որպէս և ռմկ. փռել, յն. σπείρω լտ. spargo», Pictet 2, 99 «արդեր։ յոյնից փոխառեա՞լ է. հմմտ. նաև հիռլ. pór «հատիկ» ախալ. 114 հնխ. spar «ցրուել, ցանել» առ-մատից է դնում սանս. sphur, յն. σπα-ἰρω, σπείρω, հյ. սրփռել, փռել, թերևս նաև սպառել։ Meillet MSL 8, 294 հլ. փարատ ձևին իբր կրկնակ՝ դնում է սանս. sphuráti «արձակել, թօթափել, փայլիլ ևն»։ Հիւնք. յն. σπείρω-ից։ Հխւ-բըշ. 494 կասկածով կցելով յն. οπείρω բառին՝ արմատը դնում է հնխ. spēr--Ադամեան, Բիւզանդիոն 1898, թ. 431 մի երկար յօդուածով ուզում է ապա-ցուցանել թէ պէտք է կարդալ ըսփռել և ոչ սըփռել։ Այս առթիւ Մէնէվիշեան ՀԱ 1898, 156 ստուգաբանում է բառս վերի ձևով, բայց փռել միացնում է յն φόρω, φόρσω «ցրուել, մի բանի մէջ խառ-

նել, տարածել» բառին։ Scheftelowitz BВ 29, 37 սանս. çipha «մազմզոտ ար-մատ»։ Meillet, Dial. indo-eur. 82 յն. σφυρόν, σφῦρα, սանս. sphurati։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 341 պրս. [arabic word] sipihr «տիեզերք» բառից։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sufra «սփռող»։

NBHL (12)

ՍՓԻՌ եւ ՍՓԻՒՌ. σποράς, σπαρτός sparsus, dispersus. (Արմատ Սփռելոյ. լծ. եւ յն. սփի՛ռա, սփօ՛ռա եւ թ. սէռփմէք ). Սփռեալ. ցիր եւ ցան. տարած. ծաւալեալ. համատարած.

ՍՓԻՒՌՔ կամ ՍՓԻՌՔ. գ. διασπορά dispersio. Սփռումն. տարածութիւն. ամենայն վայր կամ կողմն. եւ Ազգ ցրուեալ.

Տարածն եւ սփիռ խանչումն (լուսոյ)։ Սփիռ եւ տարած լոյսն։ ժողովեաց զսփիռ լոյսն յանօթ արեգականն։ Զի աստուած ի չորրորդ աւուր ժողովեաց զսփիւռ լոյս, եւ երեւեցաւ արեգակն. (Փիլ. տեսիլ աբր.։ Խոսր.։ Տօնակ.։)

Լոյսն այն պարզ եւ սփիւռ է բնութեամբ։ Աստուած ասէ, պարզ եւ սփիւռ էութիւն է. (Սեբեր. ՟Զ. ՟Է։)

Օդ վասն նուրբ եւ պարզ եւ սփիռն (կամ սփիւռն) բնութեան իւրոյ։ Հուր ցանեալ է ընդ աշխարհս պէսպէս մասամբք՝ նուրբ եւ սփիռ բնութեամբ. (Վեցօր. ՟Դ։)

Իմ լոյս օգնութեանս սփիռ է ընդ ամենայն։ Որ խոր ունի զգիտութիւն, եւ ոչ սփիռ (այսինքն յերեսս կոյս եւեթ սփռեալ)։ Սփիռ է երկիր (այսինքն արձակածաւալ). (Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. Լմբ. իմ.։)

Լցուցանիջիք սփիւռ ծծախիւք զտաճար մեծ վայելչութեան աստուծոյ. այսինքն առատ. (Յհ. կթ.։)

Ի կղզեացն նուազագոյնքն յոմանց սփիւռ են կոչեցեալ, եւ յոմանց՝ բոլոր կղզիք. (Արիստ. աշխ.։)

Կամ որպէս մ. Սփռեալ գոլով. արձակաբար. ընդ ամենայն կողմն.

Յանապատի անդ սփիռ շրջին։ Սփի՛ռ տարածէր. (Վրք. հց. ձ։ Նար. յիշ.։)

Ցրեցից զնոսա ի սփիւռս (կամ ի սփիռս). Միթէ ի սփի՞ւռս (կամ ի սփի՞ռս) հեթանոսաց երթայցէ։ Երկոտասան ազգացդ՝ որ ի սփիւռսդ (կամ ի սփիռս, ի սփիւռդ) էք, ողջոյն։ Ընտրելոցդ նժդեհից, որ ի սփիւռս պոնտացւոց, գաղատացւոց. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Յհ. ՟Ե. 35։ Յկ. ՟Ա. 1։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 1։)

Աստ անդ ուրեք ի սփիւռս գրոց գտանին. (Եւագր. ՟Ժ՟Թ։)


Սքինոս

s.

sedge, rush;
rush-rope.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«պրտու, սէզ և պրտուեղէն չու-ան» Նիւս. կազմ. լբ։

«մի տեսակ խիժաբեր ծառ. հերձի, lentisque» Վեցօր. էջ 101. «Այլազգի կերպարանս ունի հոյզն ծառոյն՝ որ անուա-նեալ կոչի սքինոս». ունին միայն ՀՀԲ, նորայր, Բառ. ֆր. 740բ, ՀԲուս. § 2845 Քաջունի, հտ. Գ. 225։

Ուղիղ մեկնեց ՀՀԲ։ Չունի ՆՀԲ. իսկ ՀԲուս. նոյն է դնում նախորդի հետ՝ նկատելով հանդերձ թէ խիժաբեր ծառն ու ևնիւնը տարբեր բաներ են։ Վերջին անգամ ուղիղ մեկնեց Նորայր ՀԱ 1924 73։

NBHL (2)

Բառ յն. սխի՛նօս. σχοῖνος. juncus, եւ funis e junco factus. Պրտու, եւ չուան պրտուեղէն.

Ի դափնէ, եւ ի սքինոսի. (Նիւս. կազմ. ԼԲ։) (Այլ է եւ σχοῖνος. հերձի ծառն։)


Սօթ

bot.

cf. Սրտուկ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ մեկնում է «հոծեալ կամ ձիւթա-յին միջուկ», որով ուզում է հանել սոթ «հոծ» կամ ձիւթ բառից։

NBHL (2)

Հոծեալ կամ ձիւթային մի ջուկ. ծուծ. պտուկ անկոց.

Առ զորթոյն բերուկն եւ զուժովն, եւ յերկրորդ ծնկին մէջն ծեղքէ զսօթն զորթի մէջն. որ եւ ասի զկնի.


Սօս, ից

s.

plane-tree, platane;
white poplar.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի հլ. «անտառային բարձր ծառ է. չինար. platanus orientalis L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 51 և Տիրա-ցուեան, Contributo § 80) Սիր. իդ. 19. Ես. խա. 19. խդ. 14. կ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 93. որից սօսի «նոյն նշ.» (սեռ. սօսւոյ, սօսեաց) Նն. լ. 37. Նէեմ. ը. 15. Վեցօր. 92 (գրուաձ սուսոյ Եփր. երաշտ. էջ 209 կամ սաւսոյ Կալիսթ. 169, որի յոգնակին է սօսոյք Եզեկ. լա. 8, Կալիսթ. 156), սօսանուէր «հին Հա-յոց Սօսեաց սրբազան անտառին ձօնուած» Յհ. կթ. սօսասարաս Նար. խչ. 373. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. սօսինաթագ? (տե՛ս ՀԱ 1928, 228)։ Փոխաբերական իմաստով է սօս «պերճ, հպարտ, սէգ» Խոր. ա. 11, Յհ. կթ. 172, 249, Անկ. գիրք հին կտ. 378.-սխալ ձև է սաւոք Վեցօր. որ ՆՀԲ ուղղում է իրա-ւամբ սաւսք։

Նախ ՆՀԲ և յետոյ Lag. Urgesch. 817 և ՀԲուս. § 2848 համեմատում են հսլ. լեհ. sosna «եղևին» բառի հետ, որի ծագումը անյայտ է. եթէ ըստ Walde 677 ծագում է *sap-snā ձևից, ուրեմն կապ չունի հայերէնի հետ, որովհետև այս պարագային սպասելի էր *օն, *հօն կամ *ասն, *հասն։ Հիւնք. ոսկր բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. սուսա «սօսի ծառը»։

«պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։

ՆՀԲ ուզում է հանել սօսի բառի՞ց. երբ գրում է. «Թերևս ի գոյն սպիտակ կաղամախի»։

NBHL (17)

λεύκη, populus alba. Ազգ բարտի ծառոյ, որ եւ Կազամախի սպիտակ. պեյազ կամ ագճա գավագ, սիփիյտար. տես Եսայ. Խտ. 19։ Որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի, Ղեւկէ. սօսի, կամ սօս. եւ կաղամախ։

Կամ πεύκη, abies. Ազգ մայրւոյ։ Ես. կ. 13։ (ռմկ. ըստ լեհացւոց՝ սօսնա։)

Կամ πίτυς, pinus. Ազգ սոճւոյ. սարոյ. (Ես. Խդ. 14։ Եզեկ. ԼԱ. 8։)

Կամ κυπάρισσος, κυπαρίσσινος, cupressus. Կիպար. նոճ. եւ կիպարի. նոճի։ (Նեեմ. Ը. 15։)

Սօս իմ կաբերին նոր դրախտ ադենի՝ ծառ կենաց պտղոյն. (Շ. տաղ։)

Փունջ սօսին սաղարթ (կամ սօսինսաղարթ) ստեղնաշիտակ տնկոյն. (Նար. տաղ։)

Ըստ սոցին իմա՛ եւ զգրեալսն յայլ գիրս. զոր օրինակ.

Սարոյն, սօսն, եւ յակրին, եւ գին. (Ագաթ։)

Մերձ առ սօսի առոգանէին երկրագործք զբամբակենիսն... եւ լուեալ սօսւոյն՝ զչարացաւ. (Մխ. առակ. ԺԹ։)

Սօսեօքն եւ սարդեօքն՝ մայրք եւ կազամախք. (Վեցօր. Ե։)

Զմայրն ընդ նոճոյն, եւ զսարդն ընդ սօսոյն. (Նար. խչ։)

իբրու Նմանեալ սօսւոյ. սէգ եւ սոնգ. պերճ եւ պայծառ. կամ Բերօղ զսօսաւիւն հանգոյն սօսւոյ. եւ ձօնեալ այնմ ծառոյ.

Թողլով արու զաւակ զանուշաւանն, որ սօս անուանիւր (հին տպ. սօսանուէր). քանզի ձօնեալ էր ըստ պաշտամանց ի սօսիսն արամենակայ՝ որ յարմաւիր. (Խոր. Ա. 11։)

Այր սէգ եւ զդաստ եւ սօս ի գնացս ոտից։ Բազում երիվարս սօսս եւ ահապարանոցս պատրաստեալ. (Յհ. կթ։)

Պայծառ գունով. (թերեւս ի գոյն սպիտակ կաղամախի.)

Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կանաչ եւ կապոյտ, սեւ եւ դեղին, սօս եւ սպիտակ. (Ճ.Բ։)

Անտառից սաղարթ սօս երփնից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարրարին. (Շ. տաղ։)


Վիրգ

s.

club, staff;
pebble, stone.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ռմբաքար, քարկոծելու մեծ քար» Բ. մկ. ա. 16. Եղիշ. գ. էջ 44. Ճառընտ. Նար. էջ. 150. որից վիրգահան «բաբան կամ քար-տաշի կռան» Արծր. էջ 131. հաստավիրգ «հաստ քարից» Պտմ. ամաս. 57. վրգուտ «քարոտ» Երզն. քեր. ըստ Լեհ.-Նոյն նշա-նակութեամբ պէտք է առնել վիրգ Բ. մկ. դ. 41, որի դէմ ՆՀԲ գտնելով յն. «փայտից թանձրութիւնս» և լտ. «հաստ բիրս», իբր տարբեր բառ դնում է այստեղ վիրգ «բիր». սրան են հետևում նաև ՋԲ և ԱԲ։

= Իրան. *virg ձևից փոխառեալ. այս բա-ռը չէ աւանդուած իրանեան որևէ բարբա-ռում. չկայ նաև ուրիշ որևէ լեզուի մէջ, ռա-ցի սլաւականից. հմմտ. հսլ. vrúgջ, vüvrù-gջ, vuvrèšti, հռուս. vüvereci, սլով. vfžem, vrèči, հչեխ. vyvrhu, vyvrci, ուկր. verèčy, verháty «գցել, նետել, արձակել», որոնց բո-լորի նախաձևն է uirgō «նետել (քար ևն)»։ Ըստ Trautmann 361 թէև բառս մինչև այժմ չէ գտնուած ուրիշ հնդևրոպական լեզուի մէջ, բայց սլաւականի er, or, r ձայնդարձը ցոյց է տալիս նրա խոր հնութիւնը։ Հայերէնը իր նախաձայնի պատճառաւ չի կարող իբր բնիկ յառաջացած լինել հնխ. uirg' արմատից և մատնանիշ է անում իրան. virg ձևը։-Աճ.

ՆՀԲ առաջին նշանակութեամբ թւում է կցել պիրկ բառին, իսկ երկրորդ նշա-նակութեամբ լծ. լտ. virga «գաւազան»։ Վերջինիս հետ նաև Հիւնք։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի լազ. վիրծա «գա-ւաւբան»։

NBHL (7)

Սկսան հոսել վիրգս մեծամեծս. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։)

Վիրգս ի ձեռս առեալ՝ զկառափունս մոգացն եւ զմոգպետին ջարդէին. (Եղիշ. ՟Գ։)

Առեալ վիրգս ի ձեռն՝ կամէին արկանել ի վերայ առաքելոյն. եւ հարեալ քարամբք զմիմենաս սատակէին. (Ճ. ՟Բ.։)

Վիրգս մահու ինձ իբր ի պատնշէ առաքէ։ Եւ ոչ քար ընդ վիրգս սալի առանց քաղցրութեան առ նոյն զարկուցեալ. (Նար. կ. Նար. ՟Ղ՟Բ։)

ՎԻՐԳ. Բիր. ցուպ. գաւազան. կոտորակ փայտի. (լծ. լտ. վի՛ռկա ).

Ոմն վէմս, ոմն վիրգս. յն. ոմանք վէմս, ոմանք փայտից թանձրութիւնս. լտ. հաստ բիրս, եւ այլն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 41։)

πέτρος lapis, globus lapideus, saxum. Քար ձգելի, կամ ի պէտս քարկոծելոյ պիրկ ձգմամբ. գիլ. բռնաքար. ռմբաքար. քար, քարի կտոր.


Վհուկ, հկաց

s.

conjurer, sorcerer, wizard, magician;
prophetess, pythoness, witch, sorceress.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կախարդ, հմայող» ՍԳր. որից վհկութիւն Խոր. վհկահարցու(կ) Մծբ. գրուած է նաև վոնուկ Ոսկ. ես. 105, 106, 107, Լաբուբ. 33. Նորագիւտ Ա. մնաց. ժ. 13. Գէ. ես. («որովայնակոչ» նշանակու-թեամբ) Մագ. թղ. 139. հմմտ. Ոսկ. ես. 106 кՀի՛նչ ինչ վոհուկն իցէ. պարտ է ասել դև իմն չար է, որ յորովայնէ կանանց խօսի»։

Հներից Տաթև. հարց. 388 վիհ բա-ռից. «Վհուկն այն է որ ի վհաց և յան-դընդոց մեռեալս կերպարանեն»։ Հիւնք. արաբ. fiqh «օրէնսգիտութիւն», fāqih «գիտուն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 374 վեհ կամ վիհ բառից, կամ կելտ. ֆրանս. fç'e, ficca «վհուկ»։ Պատահական նը-մանութիւն ունի թրք. ❇ ❇ būyū «կա-խարդանք»։ Արդեօք հպրս. vahav, vahu, զնդ. vanhav-, vanhu-, vohu-«բարի (կրօնական և բարոյական առումով, գործածուած նաև աստուածների հա-մար)» բա՞ռն է պհլ. -uk վերջաւորու-թեամբ. այս պարագային հնագոյն ձեն է վոհուկ. հմմտ. աղէկ մանուկ, մէնէ աղէկներ ևն։

NBHL (4)

ἑγγαστρίμυθος ventriloquus, pytho. (լծ. թ. պիւյիւճի ... ) Կախարդ՝ այր կամ կին. հարցուկ. հմայօղ. որովայնակոչ (ըստ յն. իսկ եբր. օպ)

Զհետ վհկաց մի՛ երթայցէք։ Այր կամ կին, որ լինիցի վհուկ կամ գէտ, մահու մեռցի։ Կախարդիցէ կախարդանօք, եւ վհուկ եւ նշանագէտ լինիցի առ ի զմեռեալս հարցանելոյ։ Եբարձ զվհուկս եւ զգէտս յերկրէ։ Խնդրեցէ՛ք ինձ կին մի վհուկ։ Դիւթեա՛ դու նաձ վհկաւդ (իբրու վհկութեամբդ)։ Զվհուկս եւ զգետնակոչս, եւ այլն։

Զի՞նչ վհուկ (կամ վոհուկ).դեւ իմն չար, որ յորովայնէ կանանցն խօսի, եւ նոր իրօքն ջանայ հաւանելի առն զմոլութիւն. (Գէ. ես.։)

Վհուկ. որ մեռելոյ ոսկերբ հարցանէ. կամ դեւ հարցուկ։


Վճիտ

adj.

clear, pure, clean;
— ջուր, limpid, crystal, pellucid water.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«մաքուր, յստակ, պարզ» Փիլ. Պղատ. օրին. Շիր. Յհ. կթ. Մագ. որից վըճ-տական Մագ. գրուած է վիճիտ, վճուտ Բառ. երեմ. էջ 301-302։

= Կարո՞դ է լինել պհլ. [other alphabet] i vičan «ընտրել», [other alphabet] ) գ1 vičitak «ընտիր»> պրս. [arabic word] guzidan «ընտրել», օ [arabic word] guzida «ընտրեալ» բառից փոխառեալ։-Հիւբշ. էջ 248)

ԳԴ պրս. օ [arabic word] vεža, օ ︎ avēža «վճիտ, անապակ» բառերից։ ՆՀԲ «իբրև վիժեալ և հոսեալ անխառն. պրս. վիժ, վիյժէ, վէճէգ, վազըգ»։ Lag. Btrg. bktr Lex 22 աոս. guzīd ձևի հետ, որ դնում է vi-մասնիկով či-արմատից։ Հիւնք. պրս. վիյժէ, վիյժ։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 130 պհլ. ավիզակ, ավի-ժակ, պրս. վիժէ «վճիտ»։

NBHL (8)

καθαρός purus, nitidus, serenus, clarus, merus, sincerior. (Իբրու վիժեալ եւ հոսեալ անխառն. պ. վիժ, վիյժէ, վէճէգ, վազըգ ). այսինքն Ականակիտ. մաքուր. զուտ. պարզ. յստակ. սատակ. պայծառ. ջինջ. սուրբ. անաղօտ.

Ջուր վճիտ եւ մաքուր եւ ականակիտ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

Ջուրդ ոչ է այնպէս վճիտ՝ սուրբ՝ մաքուր, մինչ զի ոչ ունիցի կցորդութիւն հողմոյ եւ կամ երկրի։ Պարզ եւ վճիտ մաքուր լոյս։ Անապակ եւ վճիտ առաքինութեամբ փայլիլ։ Ականակիտք եւ վճիտք միտք. (Փիլ.։)

Լուսինն վճիտ երեւեսցի։ Ջահաւորէ վճիտ եւ մաքուր լուսով։ Վճիտ իմն միտս։ Մաքրագոյնս եւ վճիտս խոկան յարմարել. (Շիր.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ա։)

Եւ զհոգւոյ աչըս վըճիտ եւ հրաշազան՝ տու՛ք լծակից մարմնոյ աչացըս տեսութեան. (Շ. ոտ. բարձր.։)

Արտասուքն զհոգւոյն աչս վճիտ ներգործէ. (Լմբ. պտրգ.։)

Քաղաքայինք զբօսանք ժխորեն զանապատին վճիտ տեսութիւնս. (Սկեւռ. ի լմբ.։)

Նայիցի ոք ընդ վճիտ ճառագայթս արեգական. (Ի գիրս խոսր.։)


Վուշ, վշոյ

s. mar.

flax;
tow, hards of flax, flaxen tow, stuffing;
oakum.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «բարակ կտաւ, քթան. կտա-ւի բոյսը. linum usitatissimum L» Մխ. ա-ռակ. Վրդն. սղ. Վրք. հց. «խծուծ, քուղ, կա-նեփի խոշրտուք, թրք. իւսթիւփիւ» Ես. ա. 31, Դան. գ. 46. Սիրաք իա. 10. որից վշա-գործ «վուշ մանող» ԱԲ։

ՆՀԲ «նոյն ընդ ձայնիս բեհեզ, ռմկ. պէզ, յն. βόσσος, լտ. byssus»։ Canini, Et. étym. 153 պելասկ. pushi «բուրդ» բառի հետ։ Հիւնք. բեհեզ բառի հետ՝ յն. βύσσος։ ՀԲուս. § 2901 յիշում է հբգ. flahs «վուշ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նին արաբ. [arabic word] vušu' «սարդի ոս-տայն» և [arabic word] vašī'a «թելի ևն կծիկ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 688-9)։

ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. vuš «կտաւ, վուշ», որից yu-šeskoro կամ vušengoro «վշագործ, վուշ պատրաստող կամ ծախող». (Paspati ոռում է vus կամ pus և հանում է սանս. buša, yu-sa «յարդի մանրուք» բառից, որ անյարմար է։ Առաջին անգամ Muller SWAW 66, 278 դրաւ հայերէնից)։

NBHL (11)

Ի փոքր վշոյ վառի հուր. յն. σπινθήρ scintilla. որ է կայծ.

Իսկ ուր ասի ի նոր (Սիրաք. ՟Ի՟Ա. 30.)

Բամբակենի ասէ. լինիմ հանդերձ որպէս զասր յոչխարաց, եւ զվուշ ի կտաւէ, եւ զմետաքս յորդանց. (Մխ. առակ.։)

Վուշ յերկրէ բուսեալ. (Վրդն. սղ.։)

Լուսանային զվուշսն։ Եղբա՛յր աղեքսանդրէ, բարւոք լուա՛ զցօղունդ, զի վուշ է։ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ա։)

Իբրեւ զծեծած վշոյ։ Նաւթիւ եւ ձիթով եւ վշով եւ որթով. (Ես. ՟Ա. 31։ Դան. ՟Գ. 46։)

Վուշ դիզեալ՝ ժողով անօրինաց, եւ վախճան նոցա ի բոց հրոյ. (Սիրաք. ՟Ի՟Ա. 10։)

Նոյն ընդ ձայնիս Բեհեզ. ռմկ. պէզ. յն. լտ. վիսսօս, պիսսուս. βύσσος byssus. որ է Բարակ կտաւ, եւ կտաւի. քէթէի.

ՎՈՒՇ. στυππεῖον, στύπη stupa. իտ. stoppa Խծուծ կտաւոյ. քուղ. ռմկ. իւսդիւփիւ. (յն. լտ. իտ. սդիփփիօն, սդուփա, սդօփփա ).

վասն որոյ լաւ եւս դնի ի հին թարգ.

Ի կայծականաց հրոյ յաճախէ կրակ։


Վրդով, ի, ից

cf. Վրդովումն.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «խռովութիւն, կռիւ» Թէոդ. խչ. որից վրդովել «խանգարել, յուզել, աղ-մուկ ձգել» Խոր. Զքր. կթ. Փիլ. վրդովութիւն Փիլ. վրդովումն Փիլ. վրդովասէր Պիտ. ան-վրդով Խոր. Յհ. կթ. բազմավրդով Ճառընտ. Անան. եկ։ Նար. յոգնավրդով Ճառընտ. Շնորհ. վիպ. վրդովեցուցիչ (նոր բառ)։

Հիւնք. դրդուել բայից։

NBHL (2)

Խազմական վրդովիւն տոշկեալ չարչարեցեր (զեգիպտոս). (Թէոդոր. խչ.։)

θόρυβος tumultus. Խռովութիւն ամբոխի. աղմուկ. խառնակութիւն. շփոթ. յոյզք.


Վրձին, ձնի

s.

brush;
— նկարչաց, brush, pencil;
— զգեստուց, հերաց, ատամանց, եղնգանց, clothes-brush, hair-brush, tooth-brush, nail-brush.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«ներկ քսելու բարակ խոզանակ». իբր մհյ բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. 151 բ. որից վրձնել «վրձինով ներկել» ՀՀԲ։

= Նյն. βούρτσα, բուլգար. vurca, ռում. vir-Cç, թրք. [arabic word] fərča կամ furča «վրձին, խո-զանակ»։-Աճ.

Այս մեկնութիւնս տե՛ս նախ ՀԱ 1908, 122։-Մառ. Teкст. и Paз. VI Փзnio-лоrъ=Բարոյախօս, 1904, էջKxKVII և 109, Teксть и Paз. no кв. Փил. I, էջ 116 (1925 թ.) ենթադրում է թէ հնապէս կար հյ. վրձին բառը և նշանակում էր «лacкa, փայփայանք, գգուանք», որի հետ նոյն են վրաց. qurcin, բաց. qurci. երկուսն էլ «лacкa, փայփայանք», և որ Բարոյախօսից առնելով պահում է դեռ վրաց. վրցինի «գգուանք». յետոյ հայերէնը դարձաւ աքիս։ Bittner WZ-KM 27 (1913), 130 միացնում է թրք. forca, գերմ. Burste «խոզանակ», Borste «խոզի ստև», ֆր. brosse, անգլ. brush «խոզանակ» բառերին։ (Սակայն սրանք ըստ Walde 274 և Kluge 68 բնիկ գերմանական են և կցւում են սանս. bhrsti «ծայր», լտ. fastigium «ծայր, կատար, գագաթ» բառերին)։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. վրձին. իսկ Ննխ. վռձին գոր-ծածւում է միայն վոձինի պէս «շատ խիտ» պատկերաւոր դարձուածքի մէջ։


Սեւեռ, աց, ից

s.

nail, stud.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. յետնաբար) «բևեռ, գամ, մեխ» Նար. կզ. էջ 170. Թէոդ. խչ. որից սե-ւեռել «գամել, մեխել, կպցնել» Նար. Շար. Անյ. պորփ. սևեռագոյն «պնդագոյն» Թէոդ, խչ. Մագ. գամագտ. սևեռակապ Նար. խչ. սևեռապինդ Բրս. մրկ. սևեռումն Տաղ. ևն։ Բոլորն էլ յետին։

ՆՀԲ կցում է բևեռ բառին։ Հիւնք. լտ. severus «պինդ. ամուր», թրք. սափ «կոթ», սիվրի «սրածայր»։ Մառ ИАН 1917, 318 նոյն ընդ բևեռ, արմատը վեռ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 111-2 բուն ձևը դնում է *սև<հնխ. k'eu-o, իբր սանս. çūka-«միջատի խայ-թոց», զնդ. suka, պհլ. sučan, պրս. sōzan «ասեղ» բառերին ցեղակից, որ յետոյ բևեռ բառի նմանողութեամբ դարձել է սևեռ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. ❇ samr «գամել», որից [arabic word] mismār «գամ, մեխ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 901)։ Lidén, Gö. teborgs högskolas ârsskrift 1933, էջ 52 սեպ և բեւեռ բառերի խաչաձևմամբ յառաջացած, մերժում է Petersson-ի մեկնութիւնը։

«անստոյգ մի բոյս» Կամրկ. ունի միայն ՀԲուս. § 2742։

NBHL (4)

Բեւեռ. հեղոյս զօդիչ. գամ. եւ Հեղուսումն. մածումն. պնդումն.

Սեւեռք ոտից անհասանելոյն զնա կապեսցէ։ Զդժնդակատէդն սեւեռս ի թելադրութիւն նահանջման անարգելն ձեռաց՝ որ ձգտեցաւ ի փայտին պտուղ. (Նար. ՟Կ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)

Ով սքանչելի փայտ, եւ աստուածազարդ տապան, սկիզբն սեւեռից սերման (կամ սերման) մարմնացեալ անմահ բանին աստուծոյ. (Թէոդոր. խչ.։)

Սեւեռ, մած. (Արիստակ. գրչ.)


Սէզ, սիզոյ

s.

bentgrass, couch grass, squitch grass, dog's grass, weed.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «դալար կանաչ հասարակ խոտ» ՍԳր. Վեցօր. 83, 87. «վնասակար խոտ» Եղիշ. մատն. Կանոն. էջ 58. (ըստ Տիրացու-եան, Contributo § 23 agrostis alba L, § 27 cуnodon dactylon Pers., § 283 pimpinella saxifraga L.) որից սիզուտ Վստկ. սիզական Գնձ. սիզաբոյս Ագաթ. սիզաբերիլ Խոր. աշխ.։

ՆՀԲ լծ. թրք. [arabic word] կամ [arabic word] saz (և քրդ. ❇saz) «կնիւն, պրտու»։ Աճառ. ՀԱ 1905, էջ 346 կրկնակ ձև սինձ բա-ռի, որի նախաւոր ձևն էր *սէնձ. հմմա կորիզ և կողինձ։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'êi-«պառկիլ» արմատից։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ռ. Վն. սէզ, Զթ. սեզ, Սվեդ. սիզ՝ որոնք զանազան բոյ-սեր են. ունինք նաև սազուն Մշկ.։

NBHL (3)

ἅγρωστις gramen. Դալարի յաճախեալ, խոտ յուտեստ անասնոց, նման բուսոյ ցորենոյ եւ գարւոյ, այլ կարճ, եւ սին յարմտեաց որպէս զգաղձն. (լծ. եւ սազ, սազլըգ, որ է կնիւն, պրտու). Տես (Օր. ՟Լ՟Թ. 2 ։ Ես. ՟Թ. 18։ ՟Լ՟Է. 27։ Ովս. ՟Ժ. 4 ։ Միք. ՟Է. 7։)

Ագրոստիս, իգրոստիս սէզ. (որպէս յն. աղրօսդիս ). (Գաղիան.։)

Արմատախիլ զվնասակար սէզն քաղեսցուք . (Եղիշ. մատն.։)


Սէրսէրիմ

s.

Song of Solomon.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«Երգ երգոց գիրքը». իբր եբր. բառ յիշում է Եւս. պտմ. զ. 25, էջ 472. որի հետ հմմտ. նաև «Ջօրհնութիւնն օոհնու-թեանց, զոր նոքա Սիր ասիրիմ կոչեն» Յե-րոն։

= Եբր. [other alphabet] [hebrew word] šīr hašīrī̄m «Երգ երգոց» (գերագոյն երգ) բառն է, որ յունա-կան տառադարձութեան միջոցով անցել է հաւեղէնի. հմմտ. լտ. sir assirim։

Ուղիղ մեկնեց Վարդանեան ՀԱ 1920, 424, ռով՝ հողն ոսկի երևեցուցանէ և արծաթ»։ Սովորական է արդի ռամկօրէնի մէջ։ Տե՛ս նաև սար, սարած։

NBHL (2)

Բառ եբր. շէրշէրիմ, շիրաշիրիմ. այսինքն Երգ երգոց. օրհնութիւն օրհնութեանց. շարական շարականաց.

Առ հեբրայեցիսն Երգ երգոց սէրսէրիմ կոչի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։)


Սթեր

s. bot. wild nard, azarum, valerian.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«վայրի նարդոս, asarum» Գաղիան. (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 93բ asaret կամ nard sauvage? ըստ Կոյլաւ, Բառ. գերմ. baldrian, valeriana), չունի ՀԲուս.։

Նո՞յն է արդեօք պրս. [arabic word] istarak «անուշահոտ մի արմատ»։

NBHL (1)

ἁσάρον asarum, nardus silvestris. Նարդոս վայրենի։ (Գաղիան.։)


Սիկ, սկոյ

s.

slime, mud, ooze, mire, slough, dirt;
deposit, sediment, dregs, lees.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «ցեխ. գետի կամ ջրի տակ նստած տիղմը» Ոսկ. ես. 351 և մ. գ. 7. Վեցօր. 141, 142, 183. Փիլ. Վստկ. 103. որից սկախառն «ցեխոտ» Վեցօր. 137. սկանալ Ոսկ. ես. 324. մանրասիկ Շիր. սկիլ «ջրի տակ սուզիլ՝ մրուրի պէս» Ոսկ. գծ. 578. Յայսմ. տղմասիկ Նար. ժզ. 36 (տպ. տղմա-սիգ). Շնորհ.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև գրուած ըսկախառն։

= Իոան. գւռ. *sik «աւազ» ձևից, որի գո-յութիւնը հաստատւում է սանս. sikatā, հարս. ϑikā, մար. sikaya, և նոր իրանա-կան բարբառների six, šəga, sag', səγā, səgya, sigioh և մանաւանդ xūr և Mihreǰan բարբառների sik, sig ձևերով (ըստ Ben-veniste BSL л 89, էջ 60 և л 93, էջ 74)։ Բոլորն էլ նշանակում են «աւազ»։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. ցիխ, ցեխ։ Հիւնք. ոսկի բա-ռից։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'ei-«պառկիլ» արմատից։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 թրք [arabic word] səη «ծանծաղուտ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] sīg «մետաղների դիրտ»։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. սիկ «ջրի տակ նստած դիրտ» (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 589), Մշ. սիգ «կարմիր և դեղին կաւ ունեցող հող» (օր. սիգ արտ), Սեբ. սիգ «գետի ե-զերքից հանուած մանր աւազահող, որով ոսկերիչները զանազան բաներ են ձուլում». որից Ալշ. Կր. Նբ. սկիլ, Երև. սկվիլ, Մրղ. սըկկէլ, Սլմ. սկել, սղ'ել «խորասուզուիլ, ընկղմիլ», իսկ Մշկ. Ք. «ջուրը պարզուիլ, պղտորութիւնը անցնիլ», սկռիլ Վն. «ծանր ծանր ջրի տակ իջնել»։

NBHL (7)

(լծ. ցիխ. ցեխ). ἰλύς, εἱλύς limus, lutum, coenum, faex φωρυτός quisquiliae, colluvies. Մօր. տղմուտ ջուր. գայռ. տիղմ. կաւ. մրուր զնստեալ. լուալիք.

Երկիր ապականութեամբ ջուրց սիկ եղեալ։ Իբր ի տղմոյ իմն եւ ի սըկի աշխարհիս. (Փիլ. նխ. ՟ա.։ Փիլ. լին. ՟Դ. 193։)

Տգեղ եւ անվայելուչ էր՝ մինչդեռ սիկն եւ կաւ եւ ջրոցն բազմութիւն ունէր զարարն երկրի։ Ընդունի զաւակ եւ զջուր աղի եւ բնաւ իսկ զսիկ արբեցութեանն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 7։)

սիկս գետոց եւ յատակս ծովակաց։ Զսիկն եւ զաւազն։ Ի սկոյ եւ յաղտոյ ջուրց. (Վեցօր. ՟Է. ՟Թ։)

Առ ծովու ջուր, եւ յայլ աման շրջէ զյիստակն, եւ զսիկն ձգէ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ։)

փոխանակ գրելոյ ՍԻԳ. cf. ՍԻՔ.

Ի յօդ հանդարտութեան ... ի սիկ ախորժութեան. (Նար. ՟Լ՟Բ։)


Սիկղ, սկեղաց

s.

shekel.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ղ հլ. (սեռ. սկեղ) «մի տեսակ հին չափ և դրամ» (որ ըստ Մանանդեանի, Տե-ղեկ. ինստիտ. 2, 30, կշռում էր 11։ ունկի, որ է 6, 8 գրամ) ՍԳր. Շիր. էջ 28, Բրս. մրկ. էջ 381,

-άն. αἰϰλος կամ σἰγλος «պարսկական, հրէական կամ եփեսական մի դրամ», որ ծագում է եբր. [hebrew word] šeqelհոմանիշից. արմա-տը šaqal «կշռել։=արար. [arabic word] ϑaqal «կշռել ծանրութիւն», ասուր. ❇ [other alphabet] ša-ka-lu «կշռել» (յետոյ «հաշուել»), šikiu «սիկղ» (Strassmaier, Alphabetisches Verz A Assyr. u. Akkad. Wörter. էջ, 994, Delit-zsch, Assyr. Handwört. 685-6)։ Յոյնից են նաև լտ. siclus, ֆրանս. sicle, գերմ. Sekel, վրաց. sikili, ռուս. cиклъ ևն։ Նոյն բառից է կազմուած յն. σἰγλαι «ականջի գինդ», որ արևելեան սովորութեամբ ոսկի կամ արծաթ դրամ է լինում (Boisacq 863)։ -Հիւբշ. 378։

Նախ ՀՀԲ դրաւ իբր եբր. բառ։ Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 163 յն. σζϰλος։ ՆՀԲ եբր. շէգ։

ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Մառ. Иппoл. 66 հայերէնի՞ց վրաց. სიკლა սիկլա հոմանիշը։

NBHL (2)

եբր. շէգլ. (յորմէ միշգէլ. ռմկ. մըսգալ ). σίκλος siclus եւ σταθμός pondus, statera. Ըստ Մենինսքեայ՝ վեզն. Չափ կշռոյ, չորս տրամ արծաթոյ կամ ոսկոյ եւ այլոց իրաց. Կէս ունկի. որ էր չափ սրբութեան կամ տաճարի. Իսկ արքունի սիկզ՝ երբեմն էր նոյն, եւ երբեմն կէսն նորին. տես (Ել. ՟Լ՟Ը։ Թուոց. ՟Գ. ՟Է։ Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 3. եւ այլն. եւ Շիր կշռ.) եւ չափ. ուր այլեւ այլ բանք են ի զանազան օրինակս։

Լիտրն. կշռոյ, զոր հրէայքն սիկլ անուանեն, որ է ՟Դ դրամակշիռ. (Բրսղ. մրկ.։)


Սիղիգոն

cf. Սուսր.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, որ և սիղիկոն, սիլիկոն, սղի-կոն «մի տեսակ ներկ, սուսր, minium» Գաղիան. բժշ.։

= Արաբ. ❇ sīliqūn՝ նոյն նշ. (կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 412), որից նաև թրք. [arabic word] ❇ sulugen (տե՛ս և ասրունճ, սրի-կոն)-Աճ.

ՆՀԲ և ՋԲ արդէն սիղիգոն հասկանում են իբր տճկ. սիւլիւկէն. ուստի չարա-չար սխալւում է ՀԲուս. § 183, որ բառս մեկնում է յն. σιλίγνιον, լտ. siligo «հասարակ ցորեան կամ ցորենի տե-սակ մի». (աւելի ընդարձակ տե՛ս աս-րունճ)։


Սիմէս

s.

half-piaster.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կէս դահեկան կամ 12 կերատի ծանրութիւնը. ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 22՝ կշռում է 2,26 2/3 գրամ» Շիր. 27։

Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 162 լտ. semis բառից։ ՆՀԲ սրա հետ նաև յն. ῆμισις «կէս»։

NBHL (2)

Բառ լտ. սէ՛միս, սէ՛միսսիս. յն. ի՛միսիս. semis, semissis, dimidius ἤμισυς որ է կէս

Սիմէս՝ կէս դահեկանի։ Կշիռ ՟Ժ՟Բ կերատաց լինի սիմէս մի. (Անան. չափ եւ կշռ.։)


Սիմինդր

cf. Սիմինտր.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «նաշիհ, բարակալիւր» Զքր. ծործ. Վստկ. 201. Դամասկ. (գրուած է նաև սիմինտր)։

= Յն. σεμίδαλις «բարակ, նաշիհ ալիւր», որ թերևս լտ. simila հոմանիշի հետ փո-խառեալ է միջերկրեան մի լեզուից (Boisacq 859). յունարէնից են նաև ասոր. [syriac word] simidá «շարմաղ ալիւր» ZDMG 40, 446, արաբ. ❇samīδ «բարակ ալիւր, սպիտակ հաց», թրք. ❇ simid «բոկեղ, օղակաձև հացիկ», պրս. [arabic word] šamand «ընտիր սպիտակ հաց», սանս. samitā «նաշիհ», վրաց. Եემი-დალი սեմիդալի, სამინდალი սամինդալի, სამინდო սամինդո «բարակ ալիւր»Սղ. ա. 13. სიმინდი սիմինդի, სიმიდი սիմիդի «եգիպ-տացորեն», մինգ. სიმინდი սիմինդի, სიმილი նիմիդի, ին գիլ. სმიმდ սմինդ, սվան. სიმინდ սիմինդ «եգիպտացորեն»։ Հայերէնը տար-բերւում է յոյնից ն-ի յաւելումով, որ ունին նաև վրացական լեզուները և ր վերջաւորու-թեամբ փխ. λ։ Ձևի համար հմմտ. նաև կըղ-մինտր։-Հիւբշ. 379։

ՆՀԲ յիշում է վերի ձևերը անորոշ կերպով։ Ուղիղ մեկնեց Brockelmann ZDMG 47, հյ. թրգմ. Ուս. փոխ. բա-ռից 106։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. սիմինդր և Երև. սիմինդ «եգիպտացորեն», իսկ Մշ. սմինդր, Զթ. սի-մինդռը, Վն. սըմը՛նդր, Սվեդ. սըմընդրmգ, Կր. սմնդրիկ, Տիգ. սմնդրիգ, Արբ. սմինդ, Բբ. սմըրդիք, Հճ. սիմիր, Ակն. Պրտ. սմրուգ, Սեբ. սռմուգ, Եւդ. սըմէռ, որոնք բոլոր նը-շանակում են «մանր ձաւար» կամ «ձա-ւարի խոշոր ալիւր»։

NBHL (3)

ՍԻՄԻՆԴՐ ՍԻՄԻՆՏՐ. σεμίδαλις simila, similago. որ եւ ասի՝ ՍԻՂԻԳՆ. նաշիհ. գերմակ ալիւր. շարմաղուն ալուր. ... յն. սէմի՛տալիս. լտ. սի՛միլա. սիմիլա՛կօ. եբր. սօլէթ. իսկ հյ. ռմկ. սիմինտր ասի եւ ցորեանն եգիպտական.

Անարժան հոգի թէպէտ սիմինգր ճաշակէ, ի պղծութենէ ոչ սրբի. (Զքր. ծործոր.։)

մեղր եւ ձեթ եւ սիմինտր ետու ի կերակուր քո։ Առեալ զձեթ եւ զգինի եւ զսիսինտրն իմ՝ մոռացար զիս. (Դամակ.) (ըստ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 19. հաց եւ նաշիհ)։


Սին, սնոյ

adj.

empty, void;
destitute;
vain, useless.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

, ո հլ. «ունայն, պարապ, թափուր, մէջը փուճ» Ոսկ. փիլիպ. և բ. տիմ. որից նին ի սնոյ Եփր. թգ. 423. մն. 494. սնանալ Ամբակ. գ. 7, Եզն. 180, անոտի ՍԳր. Սեբեր. ննոտիլ Դ. թագ. ժե. 15. սնութիւն Մանդ։ սինեալ Ագաթ. սնակուշտ ՍԳր. Եփր. թագ. ննաբանութիւն Ոսկ. գղ. սնամահակ կամ սնամահիկ «անվարձ, պարապ տեղ աշխա-տած» Ոսկ. ես. և Փիլ. 492. սնամէջ Վեցօր. 88. սնապարծ Գաղ. ե. 26. Վեցօր. Ոսկ. մ. գ. 3. սնավաստակ Ագաթ. սնահաւատ, սնո-տիապաշտ, սնոտիապաշտութիւն, սնոտիա-պաշտական (նոր բառեր) ևն։ Նոյն արմատի երկրորդ ձևն է ոսին «սին, վտիտ, ազազուն» Նն. խա. 6, 7, 27. որից ոսնիլ «սնանալ, ազազիլ» Ագաթ. ռամկաձև՝ հոսնիլ, հոսնե-ալ Լծ. կոչ. կայ նաև սնին ձևը՝ Լմբ. առակ. և ցնոտի «անարգ» Բառ. երեմ. էջ 318։

= Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. k'eno-ձևից. հմմտ. յն. հոմեր. ϰενεός, ատտ. ϰενός «պա-րապ, սին, փուճ, ոչինչ», ϰενεών «խոռոչ», ϰενοῦν «պարպել, դատարկել» (Boisacq 434, Pokorny 1, 365, 390)։ Հայերէնից և յունա-րէնից դուրս այս արմատը ուրիշ որևէ լեզուի մէջ չէ պահուած։-Հիւբշ. 490։

ՆՀԲ լծ. հյ. ոսին և յն. ϰενός։ Win-disch. 19 յն. ϰενός։ Չուբինով՝ վրաց. სენი սենի «ախտ, հիւանդութիւն» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 և Ari-ca 81, 366 սանս. çunya, յն. ϰενός Lag. Urgesch. 533 ոսին ձևի դէմ դնում է սանս. *pāçana(?), գոթ. faginōn «ուրախանալ», fagrs «պատշաճ, լար-մառաւոռ»։ Mü̈ller SWAW 38, 576 յն. ϰενός։ Հիւբշ. KZ, 23, 17 և 34 սանս. çvanya, çūnya, յն. ϰενεός։ Սրանց հա-մեմատ նաև Տէրվ. Նախալ. 73։ Հիւնք. սան բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 283 սանս. çūna, զնդ. sūna «թերութիւն, պակասութիւն»։ Patrubány IF 14, 59 ոսին միացնում է լիթ. pészti «մազերը քաշել», յն. πέϰω «սանտրել», լտ. pecten «սանտր» բառերի հետ!

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. հօսնիլ «թառամիլ, դեղնիլ, թարշամիլ», Բլ. Մշ. հօսին «արօտի մէջ չհընձուած ու չորացած խոտ»։ Տե՛ս և սին-լըքոր։

«հազորան պտուղը, տճկ. իւ վէզ, Ննխ. օվազ, ֆր. sorbe» Բժշ.։

Lag Ges. Abhd. 29 կցում է պրս. sinfad (աւելի sinjid) «փշատ» բառին։ ՀԲուս. § 2751 սին «դատարև» ռառևռ (իբր չնչին պտուղ) կամ գրելի սինձ, որ է «փշատ»։ Հիւբշ. 276 կասկածով դնում է պրս. sinǰid-ից։

տե՛ս Սուն, սնանիլ։

NBHL (11)

κενός inanis, vanus, vacuu. (լծ. հյ. ոսին. յն. քէնօս. ուստի Սնոտի. Ունայն. ընդունայն, թափուր. զուր. դատարկ. նանիր. դարտակ, փուճ, պարապ. ...

Սնափառութիւն՝ ըստ անուանն սին եւ սուտ։ Չելանիցէս սին ի բնաւէ. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)

Ունայն եւ սին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 152։)

Որովայնն սին, եւ մարմինն մերկանդամ. (Մանդ. ՟Է։)

Զսին պարծանօք պաճուճեալս։ Սին սաղարթութիւն պաճուճելոյ. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Ձ՟Ա։)

Սին եւ աղազուն՝ քաջաբերի փոխան եղեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)

հասկն՝ որ սին է, թուի տեսողացն՝ թէ հասկ է. իսկ իբրեւ որոնես՝ ունայն է ի ցորենոյ. նոյնպէս եւ առաքինութիւնք սնափառութիւն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)

Սին ընկոյզն, որ ճղով եւ կեճեպով արտաքոյ զարդարեալ երեւի, եւ մէջն փուճ է. (Լծ. նար.։)

Երկուցեալք ի նմանէ սին եւ սնոտին կարծեօք. (Մեծոբ.։)

Կորուսին զբազումս, եւ սակաւ ինչ սին ի սնոյ յիշատակս պահեցան։ Իջուցին ի գերութիւն որք մնացին սին ի սնոյ ի սրոյն սուսերի (այսինքն սինլքորք). (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն.։)

sorba. Հազորան պտուղն. (Բժշկարան.։)


Սինկղ, կեղաց

s.

Cerberus.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«երեքգլխանի շուն, որ ըստ ա-ռասպելին՝ դժոխքի պահապանն էր» Կանոն. գրուած նաև սիգղ Սիւն. սիկղ Գիրք թղ. 231. սինկող Ալիշան, Հին հաւ. 175։

NBHL (2)

ՍԻՆԿՂ գրի եւ ՍԻԳՂ. κύων canis, catellus. շուն. սկունդ. շուն ծովային. շնջրի. Առասպելեալ կերբերոս երեքգլխի կամ բազմագլխի՝ պահապան առ դուրս դժոխոց.

Սինկղ եւ հիդրա ծովայինք. սինկղն շուն ասի երեքգլխի, եւ հիդրայն եւս չարագոյն քան զնա. բայց զիւրեանց որդիսն ոչ ուտեն. (Կանոն.։)


Սինկղիտիկոս, աց

s.

senator.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, որ և սիւնկղիտիկոս, սին-կլիտիկոս, սինգղիտիկոս, ի-ա հլ. «ծերա-կուտական, ծերակոյտի անդամ» Եւս. քր. (ստէպ). Եւս. պտմ. 34. Վրք. հց. ա. 719 (որ և սխալմամբ գրուած սինկղիտոս Վրք. ոսկ. բայց. տե՛ս նաև սինկղիտոս)։

= Յն. συγϰλητιϰός «ծերակուտական», որից փոխառեալ է նաև վրաց. სინ კლითი ლხი սինկլիտիկոսի՝ նոյն նշ.-Հիւբշ. 380։

NBHL (1)

ՍԻՆԿՂԻՏԻԿՈՍ կամ ՍԻՆԿԼԻՏԻԿՈՍ, ՍԻՆԳՂԻՏԻԿՈՍ. Բառ յն. սինգլիդիգօս . լտ. սէնա՛դօր. συνκλητικός senator. Ոմն ի կարգէ սինկղիտիկոսաց՝ այսինքն ծերակուտի. ծեր ատենական. մի յատենակալաց. Տես (Եւս. քր. ՟Բ. ստէպ։) Արք եօթն՝ իշխանք սինկլիտիկոսք հռովմայեսցիք միանձնացան. (Վրք. հց. ՟Է։ 1)


Սինկղիտոս, աց

s.

senate.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, որ և սինկլիտոս, սինգղի-տոս, սիւնկղիտոս և ճշ. ւագոյն տառադար-ձութեամբ՝ սիւնկղետոս, ի-ա հլ. «ծերա-կոյտ, հռովմէական աւագանեաց ժողով» Ոսկ. մ. գ. 3. ա. տիմ. էջ 207. Եւս. պտմ. Խոր. (ստէպ). Եղիշ. գ. էջ 55. Վրք. հց. «ծե-րակուտական, իշխան» Յայսմ. փետր. 11 (երկիցս). Վրք. ոսկ. որից սինկղիտոսութիւն Պիտառ. Երցն. մտթ. 146։

= Յն. συ γϰλητος «ծերակոյ.-», որից փո-խառեալ է նաև վրաց. სინკლიაი սինկլի-տի, სვინკლიტი սվինկլիտի՝ նոյն նշ. (տե՛ս և սինկղիտիկոս)։-Հիւբշ. 379։

NBHL (4)

ՍԻՆԿՂԻՏՈՍ որ եւ ՍԻՆԿԼԻՏՈՍ, ՍԻՆԳՂԻՏՈՍ, ՍԻՒՆԿՂԻՏՈՍ. Բառ յն. սի՛նգլիդօս. լտ. սէնա՛դուս. σύγκλητος senatus. Ծերակոյտ. ատեան ծերոց. աւագանի հռովմայեցւոց։ Տես (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. 2։ քր. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 19. 30. ստէպ։)

Թէոդոս հարցանէր զամենայն զսիւնկղիտոսքն։ Տուր մեզ զպատիւ սինկղիտոսացն։ Զինուորեցուցին ի դուռն թագաւորին ի դասս սին կղիտոսացն. (Եղիշ. ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Մերթ որպէս Սինկղիտիկոս. ա.

Այր մի սին կղիտոս։ Էր միւս ոմն այլ սինկղիտոս. (Վրք. ոսկ.։)


Սիսեռն, սեռան, սռան

s.

chickpeas.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ն հլ. (սեռ. սիսեռան կամ սիսռան) «սիսեռ, տճկ. նոհուտ» Ագաթ. Գաղիան. Վրք. հց. բ. 367. գրուած սիսառն Վրդ. առ. 193. որից սիսեռնախորով (նոր բառ)։

= Բնիկ հայ բառ.՝ հնխ. k'*lik'er-ձևից, որի դէմ միւս լեզուներն ունին k'ik'er-. հմմտ. լտ. cicer, մակեդ. ϰίϰερροι, յն. ϰριός (ծագած *ϰιϰριός կամ *ϰιϰρός ձևից), սանս çiçna «ոլոռ» (եթէ միայն ճիշտ է այս նշա-նակութիւնը), և լատինականից փոխառու-թեամբ հբգ. kichurra, chihhira, մ. և նբգ. kicher, հպրուս. keckers «ոլոռ». ա. kihra «սիսեռ» և աւելի ուշ փոխառութեամբ հբգ. ciser, նբգ. zisern, սլ. cizara, չեխ. cizrna, լեհ. cieciorka, cieciercczka (Pokorny 1, 451, Boisacq 519, Berneker 503, Walde 158, Ernout-Meillet)։-Հիւբշ. 490։

ՆՀԲ լտ. cicer բառի հետ։ Նոյնը նաև Lag. Arm. St. § 1996, Հիւնք. Հիւբշ. Arm. Stud. 13 (կասկածով)։

ԳՒՌ (dialectal) Գոր. Ղրբ. սի՛սէռնը, Ալշ. Զթ. Մշ. Վն. սիսեռ, Սլմ. սիսեռ, սսեռ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Տիգ. սիսէռ, Սեբ. սիսէ՛ռ, Հճ. սի-նէր, Մկ. Ննխ. սըսէռ, Տփ. սի՛սիր, Ագլ. սա՛յսmռն։ Նոր բառեր են սիսեռակեր, սի-սեռնոց։-Սվեդ. սիսիռ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სისირი սիսիրի «սիսեռ» (Չուբինով 1180), փոխառեալ Տփղիսի հա-յերէն բարբառից։

NBHL (5)

ռմկ. սիսեռ. լտ. չի՛չէռ. ἑρέβινθος cicer. իտ. cece. Ունդ ոլոռնաձեւ՝ կտցաւոր, սպիտակ դեղնորակ կամ թխագոյն.

Հատ սիսեռան։ Բակլա եւ սիսեռն. (Մխ. առակ.։)

Սիսեռն թրջեալ։ Սիսեռ սակաւ. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Է։)

Երիբենթին, սիսեռն. (Գաղիան.։)

Ոսպն կամ ոլոռն, որիզն, եւ սիսեռն, եւ այլ եւս են բազում սերմանիք. (Ագաթ.։)


Սիտղ

s.

water-pot, bucket.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ջրի աման, դոյլ» Բրս. մրկ. 323։

= Լտ. situla «դոյլ» բառն է, որ կարող է ուղղակի անցած լինել հայերէնի, ինչպէս կարծում է Meillet MSL 18, էջ 349 և կամ ն, σιτλα «դոյլ» ձևի միջոցով, ինչպէս ունի Հիւբշ. բառի յետին գործածութիւնը վերջինի կողմն է, բայց չի թոյլ տալիս վճռապէս ճըշ-տել հարցը։ Յոյնից են փոխառեալ նաև ա-սոր. [syriac word] sītiā, պրս. արաբ. [arabic word] sitil «կէս ֆնտանոց մի աման», արաբ. ❇sa︎ ❇saytal «ունկերով մի աման» (Կամուս թրք. թրգմ. Գ. 246). թրք. [arabic word] sitil, թուշ. სტილ ստիլ, ուտ. istil «մի ֆունտ» ևն։-Հիւբշ. 379։

NBHL (2)

Բառ լտ. սի՛դուլա. situla ὐδρία, στάμνος . Սափոր. գոյլ (յորմէ թ. սիդիլ, աման ջրոյ ծորակաւոր առ սափրիչս).

Դալիլա (լծ. գոյլ) սիտղ թարգմանի։ Սիաղն յորժամ պատառուած լինի, զանօսր իրք ոչ արգելու. (Բրսղ. մրկ.։)


Սիր

s. adj.

damp weather;
effeminate;
sire.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Մագ. իե. «Տարրական իմն նուիրաձիր իբրու զսիր զովացուցիչ և զտարափ ի տապացեալ ժամանակս»։ ՆՀԲ մեկնում է «խոնաւութիւն, անձրև, տարափ», ՋԲ «պարզ օդ», ԱԲ թա-ցութիւն, ցօղախառն մեղմ օդ»։ Թուի թէ ուղղելի է պարզապէս սիք։

ՆՀԲ պրս. թիր, թէրի, յորմէ թրք. թէր «քիրտն», իսկ սէրին «զով»։ Թիրեաքե-ան, Արիահայ բռ. էջ 331 պրս. ❇ sīr «կլիմայ» բառն է. ինչ. garmsir «տաք կլիմայ», sardsīr «ցուրտ կլի-մայ»։

. անստոյգ բառ, որ առանձին էլ ան-գործածական է. սրանից ունինք մեծասիր և սրական աստղաբաշխական բառերը, որ մէկ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Շիր. էջ 65, 66. «Մեծասիր գօտին, որ կոչին ան-գոն կոռոնաւոր (երկնքի եօթը գօտիներից մին). Սրական գօտի՝ ուր են երկոտասան կենդանակերպք»։

«մեղկ, թոյլ, կանացի, վաւաշոտ». մի անռամ ունի Փիլ. լին. 324. «Լիրբ հայեց-ուածք և վիզ բարձր և ստէպ ստէպ շար-ժումն լօնաց և սիր գնացք»։

«արքայ, իշխան» Լմբ. առ լև. 1865, էջ 240.Սամ. անեց. շար. 148. Անսիզք, էջ 3. Թլկր. 56։

= Ֆրանս. sire «տէր՛ արքայ», որ ծագում է լտ. senior «ծերագոյն» բառից (տե՛ս հին)։-Հիւբշ. 390։

ՆՀԲ «բառ գաղղիացւոց»։ Էմին, lle-peвoды (1865), էջ 180 յն. ϰύριος։

NBHL (6)

Խոնաւութիւն. անձրեւ. տարափ. պ. թիր, պարան, դերի (յորմէ թ. թէր, քիրտն. իսկ սէրին, զով).

Տարրական իմն նուիրաձիր իբրու զսիր զովացուցիչ, եւ զտարափ ժամանակս. (Մագ. ՟Ի՟Է։)

Մեղկ. մոյլ. կանացի.

Լիրբ հայեցուածք, եւ վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց, եւ սիր գնացք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 99։)

Որպէս բառ գաղղիացւոց, է թագաւոր. արքայ.

Տուք պատիւ անուանց, ամիրայ ... եւ մի սիր, եւ այլն. (Լմբ. առ լեւոն.։)


Սիւնբոլոն

s.

symbol, creed.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«հանգանակ, դաշն հաւա-տոյ» Պրպմ. 428. Լծ. պրպմ. 767ս

= Յն. αύμβολον, որից նաև լտ. symbolum «նշան, դաշն, հանգանակ հաւատոյ»։-Հիւբշ. 379։

NBHL (2)

Իբր սիւմբոլոն. սիմբողոն. Բառ յն. սիմվու՛լօն. լտ. սիմպօլում. σύμβουλον symbolum. որ առ մեօք ասի Հանգանակ. եւ առ նախնիս՝ Նշանակ եւ Դաշն հաւատոյ.

հաւատոյս արտադրութիւն՝ սիւնբոլոն. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։)


Սիւնհոդոս, աց

s.

synod.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «եկեղեցական մեծ ժողով» Բուզ. Սեբեր. էջ 140, Նար. Շնորհ. Տօնակ. Յայսմ. որից նիւնհոորսական Ագաթ. Կորիւն։

= Ասոր. ❇ sunhodos, որ և [syriac word] ︎ sunodos ձևից (կէտադրեալ չլինելով ընթերցանութիւնը անորոշ է), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. σύνοδος «ժողով, մա-նաւանո ռիտական կամ եկեղեցական ժողով» բառից։ Սրանից են նաև լտ. sуnodus, ֆը-րանս. գերմ. Sуnode, վրաց. სინოდი սինոդի, ռուս. cииодь (որից և արևելեան գրաևանև մէջ՝ սինօդ «էջմիածնի Սինօդը»), և մինչև իսկ քրդ. ❇ sinodus (Justi, Dict. Kurde 246)։ Հայերէնը ուղղակի յունարէնից չէ՝ հ ձայնի պատճառաւ, որ չկայ յունարէ-նում, բայց գտնւում է ասորերէնում։ (Այս հ ო ձայնը Յակոբ Եդեսացին (+708) պա-տուիրում է չգրել՝ համաձայն յունարէնի Brockelm. Lex. syr. 231ա)։ Յառաջացած է անշուշտ յն. բառը ստուգաբանելով σύν «կից» +ὄδός «ճանապարհ» բառերից. հմմտ. Կնիք հաւ. էջ 58 «Սիւնհոդոս, որ է ժողով, որ թարգմանի զուգաճանապարհք», նաև Յհ. իմ. խոստ. 12 «Սիւնհոդոս ժողովոյն, որ անուա-նի զուգաճանապարհ»։

ՀՀԲ, ՆՀԲ և Հիւբշ. 280 դնում են յունարէնից։ Միայն Նորայր, Կոր. վրդ. 124 հիմնուելով հ ձայնի վրայ՝ դնում է ասորերէնից։

NBHL (3)

Բառ յն. սինօտոս. σύνοδος synodus, conventus, concilium. Որպէս թէ ճանապարհակցութիւն. ուղեկցութիւն. Ի միասին եկաւորութիւն. միաբանութիւն. համահաւաքումն. գումար. մանաւանդ Ժողով (մեծ).

Սիւնհոդոս կաթողիկէ անսասանական վերինն սիովնի. (Նար. խչ.։)

Եղեւ ժողով եպիսկոպոսացն սիւնհոդոսին նահանգին կեսարու։ Մեծաւ սիւնհոդոսիւ։ Սիւնհոդոս սուրբ ժողովոյն։ Որ ինչ ի սրբոց սիւնհոդոսացն սահմանեցան կանոնք. (Բուզ. 29։ Շ. ընդհանր.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Է.։ Տօնակ.։)


Սիփոն

cf. Կնճափող.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«տղայոց նուագելու փչողական մի գործիք». ունի միայն ՓԲ՝ առանց վկա-յութեան. որով յայտնի չէ թէ հի՞ն է, թէ նո-րամուտ։ Միջին հայերէնում գտնում եմ սի-ֆուն «գինին տակառից քաշելու խողովակ» Վստկ. 98. «Եւ այլք երկայն սիֆուն շինեն և մինչև ի վայր ի յատակն ի մրուրն մխեն»։

= Յն. σίφων «խողովակ, ջրհան, բերանով ջուր ցայտեցնելու մի գործիք», որից ֆրանս. šiphon «խողովակ». պէտք է լինի նաև ա-բաբ. ❇ *sīfūn, որ Վաստակոց գրքի թարգմանութեամբ յունարէնից անցել է ա-րաբերէնի և այս տեղից էլ հայերէնի։-Աճ.


Սլեխ

s.

arms, armour.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «զէնք» Թղթ. դաշ. 18. Գնձ. Վրդն. պտմ. 94. Ուռհ. 426, կոստ. երզն. 109. Քուչ. 93. գրուած է լսեհ, լսեխ Վրդ. առ. (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 259բ)։

= Արաբ. [arabic word] silāh «զէնք»։

ԳՒՌ (dialectal) Լ. Ղզ. սլէհ «վարազի ժանիո».

NBHL (2)

ՍԼԵԽ կամ ՍԼԵՀ. այսինքն Զէն.

Վառել մուշեղին ի զէն սըլեխին։ Սլեհից սպայից. (Գանձ.։ Թղթ. դաշ.։)


Սկեպտոր

s.

exceptor.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ատենադպիր» Յայսմ. (ՆՀԲ ասում է թէ սխալմամբ գրուած է սկենդա-րոս. ուրեմն ուսկի՞ց է հանում այս սկեպ-տոր ձևը)։

= Յն. ἐζxεπτωი «ընդօրինակող» ծագում է լտ. exceptor «դատաւորի մօտ նստող և վը-ճըռագրերը գրող քարտուղար» բառից։-Հիւբշ. 380։

ՆՀԲ ռնում է լատինից։

NBHL (1)

Բառ լտ. էքչէ՛բդօր. exceptor. Ատենադպիր՝ որ ընդունի զբանս բերանոյ իշխանին կամ դատաւորի, եւ դրոշմէ ի գիր. Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ. (ուր գրի վրիպակաւ Սկենդարոս)։


Սկեսուր, սրաց

s.

mother-in-law;
cf. Կեսուր.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կնոջ ամուզնու մայրը» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կողոս. Փիլ. որից սկեսրայր, սկեսրեայ «ամուսնու հայրը, կեսրոջ այրը» ՍԳր. Մխ. դտ. Բրս. մրկ. որ և գրուած ռամկաձև կեսուր։

= Բնիկ հայ բառ. նախալեզուն զանազա-նում էր իգական *suek'rú-«կեսուր» և արա-կան *suék'uro-«կեսրայր»։ Առաջինից են ծագում սանս. [other alphabet] çvaçrú-, պրս. օ,︎ xusūra, [arabic word] xusu, օ [arabic word] xusra «զո-քանչ», քրդ. xosī, xesu, xasru, աֆղան. xvaša. բելուճ. vasī, vase, vassō, սոգդ. γwsh, յն. έϰυτά, լտ. socrus, գոթ. svaihro, հբգ. swigar, նբգ. schwieger, անգսք. swe-ger, հհիւս. svōēra, հսլ. svekry, ռուս. ուռ svekry, գրակ. cвeкровь, կորն. hweger, կիմր. chwegr, ալբան. vjéhεfε «կեսուր»։ Երկրորդից են սանս. [other alphabet] çváçura, զնդ. ❇ xvasura, պրս. [arabic word] xusur, [arabic word] xusūr, քրդ. xazūr, xozīr, xaur, աֆղան. srar ռեւուճ. vasarik, յն. έϰυρός, լտ. socer, գոթ. svaihra, հբգ. swēhur, նբգ. schwaher, անոսօ. swēor, հսլ. svekru, ռուս. свëкоръ, լիթ. sēsuras, կորն. hwigeren, ալբան. vǰehεr «կեսրայր»։ Սրանցից ոմանք ուղղակի հա-մապատասխանում են հնխ. ձևերին, իսկ միւսները երկուսը իրար են խառնել. ոմանք էլ մի կամ միւս ձևը ջնջելով նոր ձևեր են հնարել. այսպէս օր. գերմ. «հայր» և «մայր» բառերի բարդութեամբ՝ Schwieger-mutter «կեսուր», schwieger-vater «կեսրայր». ի-տալ. suocera «կեսուր» և suocero «ևես-րայր». ֆրանս. beau-père «կեսրայր», belle-mère «կեսուր», անգլ. mother-in-law «կե-սուր», father-in-law «կեսրայր» ևն։ Հայե-րէնի մէջ արականը կորած է. (և յետոյ կազ-մւած կեսրայր «կեսրոջ այր» ձևը)։ Իգական հնխ. suek'rū-բառի մէջ՝ նախաձայնը ազ-դուելով երկրորդ վանկից՝ յառաջացել է նախ *k'uek'rū, ինչպէս ունին նաև սանս. և լիթ. ձևերը. այնուհետև *k'uek'rū-ձևը ազդուե-լով արական *suék'uro-ձևից, եղաւ *k'ue-k'urā (ինչպէս ունի նաև յն. έϰυρά) որից և ձևացաւ հյ. սկեսուր։-Հնխ. ձևերի արմատը համարւում է *sue-«ինքն, իւր» դերանունը (Pokorny 2, 521, Walde 719, Trautmann 295-6, Boisacq 235, Horn § 486-7, Ernout-Meillet 907-8 (շեշտում է այն հան-գամանքը որ նորահարսի համար աւելի կա-րևորը ամուսնու մայրն էր և ոչ հայրը. սրա համար է որ հայերէնի մէջ անաղարտ մնում է սկեսուր բառը, իսկ նրա վրայ շի-նուած է սկեսրայր բառը)։ Հայերէն բառի ձայնական կազմութեան վրայ քննութիւննե» տե՛ս Scheftelovitz BВ 28 290 և Lidén, Յուշարձան 383-4)։-Հիւբշ. 491։

Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25 Windisch. 19, Diefenbach, Berl Jahrb. 1843, 445, Böttich ZDMG 1850, 361, Arica 64, Muller SWAW 38, 573, 576, Pictet 2, 369, Justi, Zend. sp. 89, Lag. Arm. Stud. § 1152, Տէրվ. Altarm. 64, Նախալ. 75, 163 ևն։ Win. disch. նախահայ ձևը դնում է *սեսկուր կամ *քեսուր, Lag. Arm. Stud. § 1152 *քեսուր։ Թիրեաքեան, Պտկ. աշխ. գրակ. 207 և Հիւնք. դնում են պարսկե-րէնից։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. սկեսուր, Գոր. Ղրբ. Տփ. սկէ՛-սուր. Հմշ. Տիգ. ըսգէսուր, Սչ. սքեսուր, Ագլ. սկmսmր, Շմ. ըսկիսօր, Սվեդ. իւգիւ-նtօր, Հւր. իւքիւսիւր, Զթ. օսգօսույ, օսգօ-սուր, Ախց. Երև. Կր. Մշ. կէսուր, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. գէսուր, Ալշ. Մկ. Վն. կիսուր, Սլմ. կ'ըսիւր, Ակն. Ասլ. գէսիւր, Ոզմ. կէ-սօր, Մրղ. կիւսիւր.-հետաքրքռաևան են՝ Ջղ. սկեսրօր և Խրբ. գէսmր «կեսրայր»։ Նոր բառեր են անսկեսուր, կեսրակ, կես-րիկ, կեսրանք, կեսրօնք, սկեսուրպապ։

NBHL (3)

ռմկ. կեսուր. πενθερά socrus. Մայր փեսային՝ որպէս մայրագիր համարեալ հարսին.

Պատուեա զսկեսուրն քո եւ զսկեսրեյրն, քանզի արդ նոքա են քո հայր եւ մայր. (Տոբ. ՟Ժ. 12։ տես եւ Հռութ. ՟Ա. ՟Բ։ Մտթ. ՟Ժ. 35. եւ այլն։ Մտին ի տապանն՝ որդիք հանդերձ հարբն, եւ նուք հանդերձ սկեսրաւ. Փիլ. լին.։)

Եւ այն աղմուկ զսկեսրաւն կայցէ. մանաւանդ թէ ոչ զսկեսրաւն, այլեւ զհարսամբն. զի այնուհետեւ ամենայն հոգք ոչ սկեսրին, այլ՝ հարսին լինցի. (Ոսկ. կողոս.։)


Սկի, կւոյ

s.

cup, bowl;
chalice.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Սկահ։

NBHL (11)

ՍԿԻ եւ ՍԿԻՀ. σκύφος, κύλιξ, κόνδη, σπονδεῖον scyphus, calix, poculum, libatorium. Սկահ. ըմպանակ. բաժակ. նուիրանոց. ճաշակ. գաւաթ. թաս.

Մատուցանեն սկիով (կամ սկւով) եղ եւ խօտոր խստագոյն ջերման. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)

Զսկիհն իմ արծաթ դիջիք յամանի կրտսերոյն։ Ընդէր գողացայք զսկիհն արծաթի։ Զսկիհսն եւ զտաշտսն. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 2. 5։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 23։)

Մանաւանդ Բաժակ ի պէտս սուրբ խորհրդոյ պատարագի.

Օրհնութիւն սկոյ եւ մաղզմայի։ Եւ ի սկիհն ասէ. օրհնեա զբաժակ խորհրդական քո նուիրացն. (Մաշտ.։)

Ի սկոյն ծածկոցն. (Կանոն.։)

Աստուած մեր սկեաց եւ մաղազմեաց ոսկեաց ոչ ունի պէտս. (Սոկր. ՟Է. 20։)

Զմաղզմայն եւ զսկիհն. (Լմբ. պտրգ.։)

Զսկիհն կալցես ի ձեռին քում ի ժամ հաղորդութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)

Արարից երկուս սկիս արծաթիս։ Արա ինձ երկուս սկիհս նման միմեանց։ Տաց նմա զսկիհն զգրեալն յանուն իմ։ Եւ եդաւ սկիհն սրբոյն ի սպաս տեառն իւրեանց. (Ճ. ՟Բ.։)

Կամէի սրբել զսկիհն սրբութեան. (Ոսկիփոր.։ 19)


Սկիպտոս

s.

thunderbolt.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գաւազանաձև շանթ արձա-կեալ յօդոյ յերկիր» Արիստ. աշխ. 613։

NBHL (2)

Բառ յն. սգիբտօս, սգիբօն. լծ. ընդ հյ. ցուպ. σκήπτος, σκήπων scipio fulmen. Գաւազանաձեւ շանթ արձակեալ յօդոյ յերկիր.

Իւաքանչիւր ի սոցունց յերկիր հասանելով՝ սկիպտոս անուանի. (Արիստ. աշխ.։)


Սկիւռ

s. zool. squirrel;
թռիչ-, flying -;
— գանչէ, the — growls.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ազնիւ մորթով մի անասուն է. թրք. սընճապ, ֆր. écureuil». հնից չէ ա-ւանդուած. գործածական է միայն արդի գը-րականում։

= Յն. αϰίουρος «սկիւռ» բառից փոխա-ռեալ. ծագում է σxιά «շուք» և ούοα «պոչ» բառերից. բուն նշանակում է «պոչով իր վը, րայ շուաք անող» (այս անասունը ընդհան-րապէս իր թաւ ու գեղեցիկ պոչր բարձրաց-նում է գլխից վերև և տակին նստում). սրա համար հայերէն յարմարցուած է նաև հովա-նագի (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 439ա), որ սակայն ընդունելութիւն չէ գտած։ Յոյնից են ծագում նաև լտ. sciurus, անգլ. squirrel, ֆրանս. écureuil հոմանիշները։ Հայր կարող է նաև լատինից կազմուած լինել։-Աճ.

Այս մեկնութիւնս տե՛ս նախ ՀԱ 1908, 122։


Սկնդիկ

s.

cf. Սկնդուկ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ամուլ՝ այրի կամ ամուսնուց արձակուած կին» Ես. ծդ. I. Գաղ. դ. 27. Ոսկ. գղ. և ես. 365. Բուզ. Միս. խչ. (հրտր. Բազմ. 1911. 263բ)։

ՆՀԲ սկունդ «շուն» բառից՝ իբրև նախատական ձև։ Տէրվ. Altarm. 62 սանս. çvan «դատարկանալ», çunya «պարապ, անտէր, մինակուկ»։

NBHL (10)

ՍԿՆԴԻԿ ՍԿՆԴՈՒԿ. Կարծի ի բառէս Սկունդ. որպէս Փոքրիկ շուն. այլ վարի որպէս Կին այրի, կամ Ամուլ՝ թողեալ լքեալ յառնէ. ըստ յն. ամայի. ἠ ἕρημος deserta. եբր. զէմիմ. ռմկ. էրիսէ ձգած.

Ուրախ լեր ամուլ ... զի բազում են որդիք սկնդիդ առաւել քան զարամբւոյն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 1։ Գաղ. ՟Դ. 27։)

Ո՞վ իցէ ամուլ սկնդիկ. հեթանոսաց եկեղեցի. (Ոսկ. գղ.։)

Անժառանգ էի, սնդուկ եւ այրի, անծին, ամուլ։ Զբնութիւն սկնդուկ որովայնին (սառայի) ելոյծ. (Ոսկ. ես.)

Եկեղեցի փառաւորեսցի բազմորդութեամբ, որ ամուլն էր եւ սկընդուկ (լս. այրի)։ Բազում են որդիք այրւոդ, զի այս է սկընդուկն. (Գէ. ես.։)

Հերքըն ճողեալ՝ որպէս կընդին, ստինըք ցամաք զերդ ըսկընդկին. (Ուռպ. ողբ.։)

Առիթ բերկրանաց եւ պատճառ կենդանութեան սկնդուկ եւ ամուլ աշխարհիս. (Վրդն. լս.։)

Սկընդուկ, սկընդկիդ, միաւոր ասի. (Արիստակ. գրչ.)

Սկնդուկս կոչել զհամբաւեալսն իբրեւ զյուշկապարիկս. (զբնակեալս յամայութեան). (Միսայէլ խչ.։)

Առաջի մեծամեծաց իմոց յանդիմանեաց զիս իբրեւ սկնդուկ մի. (Բուզ.։)


Սկնդուկ, դկի

s. adj.

forlorn, desolate, deserted wife;
barren.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ամուլ՝ այրի կամ ամուսնուց արձակուած կին» Ես. ծդ. I. Գաղ. դ. 27. Ոսկ. գղ. և ես. 365. Բուզ. Միս. խչ. (հրտր. Բազմ. 1911. 263բ)։

ՆՀԲ սկունդ «շուն» բառից՝ իբրև նախատական ձև։ Տէրվ. Altarm. 62 սանս. çvan «դատարկանալ», çunya «պարապ, անտէր, մինակուկ»։

NBHL (10)

ՍԿՆԴԻԿ ՍԿՆԴՈՒԿ. Կարծի ի բառէս Սկունդ. որպէս Փոքրիկ շուն. այլ վարի որպէս Կին այրի, կամ Ամուլ՝ թողեալ լքեալ յառնէ. ըստ յն. ամայի. ἠ ἕρημος deserta. եբր. զէմիմ. ռմկ. էրիսէ ձգած.

Ուրախ լեր ամուլ ... զի բազում են որդիք սկնդիդ առաւել քան զարամբւոյն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 1։ Գաղ. ՟Դ. 27։)

Ո՞վ իցէ ամուլ սկնդիկ. հեթանոսաց եկեղեցի. (Ոսկ. գղ.։)

Անժառանգ էի, սնդուկ եւ այրի, անծին, ամուլ։ Զբնութիւն սկնդուկ որովայնին (սառայի) ելոյծ. (Ոսկ. ես.)

Եկեղեցի փառաւորեսցի բազմորդութեամբ, որ ամուլն էր եւ սկընդուկ (լս. այրի)։ Բազում են որդիք այրւոդ, զի այս է սկընդուկն. (Գէ. ես.։)

Հերքըն ճողեալ՝ որպէս կընդին, ստինըք ցամաք զերդ ըսկընդկին. (Ուռպ. ողբ.։)

Առիթ բերկրանաց եւ պատճառ կենդանութեան սկնդուկ եւ ամուլ աշխարհիս. (Վրդն. լս.։)

Սկընդուկ, սկընդկիդ, միաւոր ասի. (Արիստակ. գրչ.)

Սկնդուկս կոչել զհամբաւեալսն իբրեւ զյուշկապարիկս. (զբնակեալս յամայութեան). (Միսայէլ խչ.։)

Առաջի մեծամեծաց իմոց յանդիմանեաց զիս իբրեւ սկնդուկ մի. (Բուզ.։)


Սկուռ

s.

axeman, hangman.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Շիր. «Մարդկան իշխանաց գործիք են տան-ջանաց, պէսպէս մեքենայք և մարդիկք, ըս-պասաւորք և սկուռք»։ ՆՀԲ մեկնում է «որ-պէս սակուռ, սակր և կամ սակրաւոր», Լեհ. «սիկարեան», ՋԲ «դահիճ կամ սակրաւոր», ԱԲ «դահիճ կամ տապարաւոր» (իբր լտ-բառ)։

NBHL (2)

բառ անյայտ. որպէս Սակուռ, սակր. եւ կամ Սակրաւոր. ( ըստ Լեհ. սիկարեան).

Մարդկան իշխանաց գործիք են տանջանաց, պէսպէս մեքենայք, եւ մարդիկք, սպասաւորք, եւ սկուռք. (Շիր.։)


Սղոխ, ի

cf. Սողոխ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «բարակ քամի» Փիլ. տե՛ս 12. Խոր. Լաստ. «սառոյցի կտո՞ր» Պիտ. որ և սողոխ «բարակ քամի» Վեցօր. 78. Ոսկ. բ. տիմ. 265։

ՆՀԲ լծ. թրք. soluq «շունչ», որ կըր-կրնում է նաև Հիւնք.։

ԳՒՌ (dialectal) Բլ. Բղ. Մշ. սղոխ, սխոխ «ջրի երե-սը կապած բարակ սառոյց», Մկ. սխուխ «խոնաւ հող՝ որ ցրտից սառել է». և սրա միջոցով էլ՝ սղոխ Վն. «խոնաւութիւնից մըշ-րուած թափուած՝ շինութեան հող ու ծեփ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 594)։ Սրանից սխոխիլ Բլ. Վն. «հողէ ամանի կաւը խոնաւութիւնից թափուիլ», Բլ. «ցրտատար լինել, սառչիլ (սոխ, շողգամ, գետնախնձոր, մարդու ոտք ևն)»։

NBHL (7)

ՍՂՈԽ կամ ՍՈՂՈԽ. αὕρα aura. (լծ. թ. սօլուգ ). Սիք շունչ. շնչումն. մեղմ հողմ. օդ շոգեխառն.

Մատուցանեն զառ ի յօդն քաղցրախառնութիւն ... ստէպ ստեպ սղոխք օդոյ, անօրսունք՝ այն որ ի ծովէն, եւ թանձունքն որ ի լճէն. (Փիլ. տեսական. յորսէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)

Յորժամ քաղցրաշունչ սողոխ վէտս վէտս զմկանունսն ճօճեալ ճեմի. (Վեցօր. ՟Դ։)

յորմէ եւ (Լաստ. ՟Ժ.)

Ի քաղծրաշունչ օդոցն սղոխք ալեացն վէտս վէտս ի վերայ միմեանց շրջապատին։

Իսկ յասելն (Պիտ.)

Զսառնամանեաց ասելով աստ (ի լերինս) հանչերձ բերմմամբ ի վերայ իրեանց զձեանցն եւ զկարկտիցն եւ զնոցուն համանմանիցն, յոյց ի հետ ապա վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւ. երկդիմի տեսանի իմաստս. իմա որպէս հողմ, եւ կամ որպէս հատոր սառին, որ ռամկօրէն սղոխ ասի։


Սմբուլ

s. bot. spikenard.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«անուշահոտ մի ծաղիկ. jacin-the, nardus» Գաղիան. բժշ. Վստկ. էջ 109. գրուած է նաև սմպուլ, սումբուլ, սմֆուլ, սնբուլ, սնֆուլ, զմբուլ։

= Պրս. [arabic word] sunbul «նարդոս ծաղիկը», որից նաև թրք. [arabic word] suubul, [arabic word] zúmbul. ❇.︎︎ sumbūl, քրդ. sunbul, simbel, sumbūl, վրաց. სუმბული սումբուլի, ზუმბული զում-բուլի, նյն. σουμποόλ, σουμβούλ ևն. ըստ Seidel, Մխ. հեր. § 252 նախնականն է արաբ. [arabic word] . sunbula, յգ. ❇ sanābil «հասկ», ինչպէս որ յն. էլ նոյն ծաղիկը կոչւում է νάρδου στάχυς. ναρδύσταχος «նարդոսի հասկ»։-Հիւբշ. 277։

ՆՀԲ թրք. զիւմպիւ։ Lag. Arm. St. § 2011 պրս. sunbul, եբր. šiblet, արաբ. sunbulat, իբր բնիկ սեմական բառ։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. սմբուլ, Ախց. սիւմբիւլ, Պլ զիւմբիւ ևն, իբր նոր փոխառութիւն թուր-քերէնից։

NBHL (1)

ՍՄԲՈՒԼ ναρδοστάχυς, ναρδοῦ σταχύς spica nardi. իտ. spiganardi. որ գրի եւ ՍՈՒՄԲՈՒԼ, կամ ՍՆԲՈՒԼ. ... Այլեւայլ ազնիւ տեսակ ծաղկանց՝ անուշահոտ եւ ազգի գունով. ազգ նարգոսի, եւ ձագախոտի, եւ փաղանդամշկոյ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)


Սմբուկ

cf. Պատնջան.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«նաւակ». գիտէ միայն Rivola, որից առած պիտի լինի Քաջունի, հտ. Գ, էջ 220։

«պատինճան, ֆր. aubergine» ունին միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 107բ և ՀԲուս. § 2776 (իբր Նոր բժշկարաններից և գաւառականներից)։

= Իբր մեր երկրի համար օտար և նորա-մուտ բերք, պէտք է որ ունենայ օտար ծա-գում։ Ըստ իս արաբ. [arabic word] anab «պատին, ճան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 75) բառն է, որ տուել է նախ հյ. *ամբուկ և յետոյ ա և ս տառերի նմանութիւնից շփոթուելով՝ սըմ-բուկ։-Աճ.

ՀԲուս. արմատը դնում է սումբ, որից նուազական սմբուկ։ Սակայն ինչպէս

գաւառական ձևերը, նոյնպէս և այս սումբ արմատը զուտ ենթադրութիւններ ին։


Սնդիկ, դկի

s.

mercury, quick-silver.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«ժիպակ, տճկ. ջիվա» Նիւս. կազմ. աթև. ամ. 162. գրուած նաև սնտիկ Վստկ. 223,

Klaproth, Asia pol. էջ 104 պրս. zanda «կենդանի» բառի հետ։ ՆՀԲ «որ-պէս թէ ցնդելի»։ Böttich. Horae Aram. 1q Rudimenta 33 թալմուդի [hebrew word] asp d ī k ձևի հետ, որ անստոյգ բառ է՝ ըստ Lag. Arm. Stud. § 2013։ Տէրվ. Altarm. 27 և Նախալ. 111 սանս. skan-da «սնդիկ» հոմանիշի հետ՝ հնխ. skand

«ցատկել, ելնել» արմատից։ Հիւնք, զանդիկ բառից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სინდიკი սինդիկի «սնդիկ»։

NBHL (2)

ՍՆԴԻԿ կամ ՍՆՏԻԿ, ὐδράργυρος (արծաթաջուր). argentum vivum (արծաթ կենդանի). mercurius (որպէս թէ ցնդելի). Ժիպակ. ռմկ. ժիվա, ճէպէ. ճիպէ, զիպէք. Մետաղ լոյծ՝ արծաթափայլ՝ ծանրակշիռ.

Սնտիկդ (կամ սնդիկդ) ի մանր մանր գնդակս ոլոռնացեալ, առ ոչինչ յայնոսիկ որպատահեցին նմա՝ խառնեալ. (Նիւս. կազմ.։)


Սոթ

adj.

firm, solid.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

«պինդ, կարծր, հաստատուն» Անյ. հց. իմ. Յայսմ. որից սոթեալ «հաստատու-ա՞ծ» Վեցօր. 195 (Ոչ եթէ միայն ի լերինս մեծամեծս պարտիմք զարմանալ, որք բո-լորեալն և սութեալն ի բարձրաբերձ բարձ-րութիւն ամպոցն հասանեն). սոթահեր «խիտ կամ կարծր մազերով» Մագ. թղ. 127.-գրուած է նաև սութ, սոթ և սաթ։ Երկուսը միասին! գործածուած է Յայսմ. սեպ. 23. «Այնքան սաթ և սոթ է կճղակն՝ որ աննման է» (ընձուղտի համար է ասում)։

= Պհլ. *saft ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ saft «հաստատուն, ամուր, հոծ, խիտ». վերջին նշանակութեան բոլորովին համա-պատասխան է գալիս հյ. սոթահեր։ Իրանե-ան ձևի դէմ հայերէն սպասելի էր *սաւթ» *սօթ և ըստ իս այս էր նաև բառիս հնագոյն ձևը, որ յետին գրիչների մօտ աղաւաղուե-լով դարձաւ սոթ։ Բնիկ ձևի հետքերը պա-հում են դեռ սութ և սաթ գրչութիւնները։--Աճ.

ՆՀԲ լծ. իտալ. sodo, լտ. solidns «հյաստատուն»։

, ի հլ? «ուժեղ մրրկաշունչ քամի». նորագիւտ և անկախ չգործածուած բառ, որ անուղղակի կերպով ակնարկում է միայն Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 6, Սոթք գաւառի անուան ստուգաբանութիւնը տալ ուզելով. «Սոթից գաւառ, որ սակս հանապազորդեան բքոց և դառնաշունչ օդոցն կոչեցաւ Սոթք»։

ՆՀԲ առանց մտադիր լինելու ակնար-կին՝ սոթ կցում է նախորդ «պինդ, կարծր» բառին, որ սրա հետ կապ չունի։ Հմմտ՝.

ԳՒՌ (dialectal) ՆԲ. սռթ «դառնաշունչ արևելեան քամի Սևանի վրայ, որի ժամանակ նաւա-գնացութիւնը անկարելի է դառնում և գրեթէ ժայռերն են տեղահան լինում» (Հովիւ 1906, 116, նաև Ազգ. հանդ. ժէ 54)։

NBHL (5)

ՍՈԹ որ եւ ՍՈՒԹ եւ ՍԱԹ, ՍԱԹՈԹ, ՍՈՒԹԵԱԼ. Պինդ. հաստեալ. մազդեալ. հոծ, կուռ. կարծր. խիստ. (լծ. իտ. սօ՛տո. լտ. solidus, firmus ).

Զինչ է մարմին. գործի հոգւոյ առ ի կենցաղս հաղորդութեան, որով ոսկերքդ այսր անդր սոթք (լս. մազդ) եղեալ՝ պատկանեալ ջղակապ յօդիւք ... զի պատշաճ լիցի ի գործաւարութեան. (Անյաղթ հց. իմ.։)

Կճղակն եւ պոչն որպէս զեղին, եւ այնքան սոթ (կամ սութ) եւ սաթ է կճղակն, որ աննման է՝ որ դիւր գար մարդոյ հայելոյ. (Հ. սեպտ. ՟Ի՟Գ.։)

Սոթից գաւառ, որ սակս հանապազորդեան բքոց եւ դառնաշունչ օդոցն կոչեցաւ սոթք. (Ուռպ.։)

Ի լերինս մեծամեծս, որք բոլորեալն եւ սոթեալն (կամ սութեալն) ի բարձրաբերձ բարձրութիւն ամպոց ելանել. (Վեցօր. ՟Թ։)


Սող

s. adj. crawling;
creeping;
cringing;
ի — or —ս, creepingly, on all fours.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«փորի վրայ քսուելով երթալը» Փարպ. «սողացող» Պտմ. աղէքս. 7 որից նողալ Ոսկ. մ. բ. 27, աւելի գործածական՝ սողիլ «փորի վրայ երթալ, կամացուկ ներս մտնել, սպրդիլ, սողոսկիլ» ՍԳր. Սեբեր, Ոսկ. մ. գ. 27. «երեսի վրայ ընկած աղա-չել» Գ. մկ. ա. 10. սողեցուցանել Կոչ. սո-ղուն «զեռուն» ՍԳր. Կոչ. սողնական «սողա-ցող» Անան. պետր. սողնական ախտ «քաղց-ևերղ» Փիլ. ժ. բան. սողնակ «սողուն» Վա-նակ. յոբ. «նիգ, պարզունակ» Վրք. հց. թ։ 189. Ոսկիփ. Յայսմ. փետ. 14. գետնասողու-թիւն Ոսկ. բ. կոր. դիւրասողութիւն Երզն. քեր.-սողալ նշանակում է նաև «կաղալ» Ոսկ. մտթ. 743, որից սողուն «կաղ» Կոչ. 388. Վռր. հզ. ա. 218 (հմմտ. ՀԱ 1910, 369 բ), «ոտքերը բռնուած անդամալոյծ» Շիր. քրոն. 72։ Այս արմատից աճած ձևեր են՝ ՍՈՂԿ, որ գտնւում է միայն սողկագնաց «հո-ղի երեսից իբր սողալով գնացող, երեսկունկ մեծացող (բոյս)» Վեցօր. 96, սողկական «սողալով եղած» Ոսկիփ. բառերի մէջ.-ՍՈՂՄ, որ գտնւում է միայն սողմիլ «սողիլ, սողոսկիլ, սպրդիլ, կամացուկ ներս մտնել» Ոսկ. մ. բ. 12, էջ 557 բառի մէջ. «Եւ տես զիարդ զամենայն զարիս թողեալ և զայն ևեթ դնէ՝ դեռ առժամայն սողմեալ մտեալ արծարծէր». (Վարդանեան ՀԱ 1921, 604 ուղղում է պարզապէս սողեալ մտեալ, քանի որ սողմիլ ձևը բնաւ ուրիշ տեղ գործածուած չէ մեր գրականութեան մէջ).-ՍՈՂՈՍԿ, որից ծառում են սողոսկիլ «սահիլ, ընկնել, ներս սպրդիլ» Նիւս. կազմ. Շիր. քրոն. իգն. Երզն. մտթ. սողոսկուտ «լպիրծ» Մագ. թղ. 145. Երզն. քեր. սողոսկումն Փիլ. սողոսկանք Անան. եկեղ. սողոսկիչ Լմբ. առակ. ռիւրա-նողոսկելի Մաքս. եկեղ. նոյն են նաև սո-ղուսկ «լպրծուն» Փիլ. լին. ա. 41, կրճատ սղոսկել Երզն. մտթ.։

Հներից Տաթև. հարց. 216 սողուն մեկնում է «կա՛մ զի սողալով գնան կամ սղացեալ են ոտիւք կամ զի սուղ են ձայնիւ»։ Sehroder, Thesaur. 45 սողալ դնում է սեմ. zxl (>եբր. [hebrew word] zx1, արաբ. ❇ zahl, ասոր. [syriac word] zxlā) «սողալ, սահիլ, հոսիլ» արմատից փո-խառեալ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 սո-ղուն համարում է ս բնաձայնից։ ՆՀԲ սոռուն լծ. թրք. սողուլճան «բոտոտ»։ Տէրվ. Altarm. 98-99 և Նախալ. 11n հնխ. sar, sarp արմատից է հանում՝ հյ. սողալ, սողոսկել, սողոպել, սահիլ, ռուրհալ ևն, սանս. sar, sarp «սողալ», sarna «օձ», լն. ἔ́ρπω «սողալ», ὄοπετόν «սողուն», լտ. serpere «սողալ», serpens «օձ»։ Հիւնք. սողալ և սողուն հանում է ձող բառից։ Patrubány SA 1, 196 յն. ϰλλας «շողոքորթ», ϰολαϰεύω «շողո-քորթել» բառերին ցեղակից։ Գազան-ճեան, Տարեց. Պապիկեան 1905, 125 և Արև. մամ. 1907, 934-5 սողալ=տճկ. նիւրմէք «քշել», սիւրիւնմէք «սողալ»։ Karst, Յուշարձան 426 սողուն=թրք. valan «օձ»։ Petersson KZ 47, 256 սանս. tsárati լիթ. selḗti, զնդ. sravant. «սահիլ, սպրդիլ» բառերի հետ, հնխ. t-sol-արմատից։ Կրկնում է նոյնը Pokorny 2, 505 հնխ. sel-«սահիլ, սո-ղալ» արմատի տակ, որ ad-«դէպի» նախդիրով տուել է d-sel-, յետոյ t-sel-և ts ձայնախմբի միացմամբ հյ. սո-ղալ։ Իր մեկնութիւնը մերժում է Pe-tersson, Ar. u. Arm. Stud. 84 և այժմ էլ համեմատում է լիթ. szulys «ոառա-տրոփ ընթացք», լեթթ. sčlis «քայլ», մբգ. schel «ցատկռտող» բառերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. սողալ, Մշ. սողալ, սօղալ, Ախց. Երև. Ալշ. Խրբ. Կր. Մկ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. սօղալ, Տիգ. սօղmլ, Ասլ. սէօ-ղալ, Սվեդ. սուղիլ, Զթ. սուղօլ, սուղոլ, Մրղ. սօղղալ, զօղղալ։ Նոյն արմատից են նաև սող լինել Ղզ. «սահիլ», սող տալ Ղզ. «սո-ղալ», սողան Վն. «սողացող (անասուն)», սողսողիկ Վն. «մողէս», Գոր. Ղրբ. փուրուսօղ տալ «փորի վրայ սողալ»=Շմ. փօրասօխտ. որ ձևացած է գւռ. փորասող և փորասոթ բառերի խաչաձևմամբ. վերջապէս թրքա-կան ձևով Հճ. սօղուլմիշ նօլ «սողալ»։

ՓՈԽ (borrowing) Սողուն բառը անցած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ. Հէմի չարփէ հայվանէդ արտէ ու ճանավարան ու սողու-նան (Ամենայն չորքոտանիք երկրի և գա-զանք և սողունք) Գծ. ժ. 12, ժա. 6։-Պա-տահական նմանութիւն ունի Կազանի թթր. [arabic word] šoγalaq «սահուն»։

NBHL (2)

ἐρπισμός reptatio ἐρπίζων, -ον repens, reptilis. Արմատ Սողելոյ. իբր Սողումն, եւ Սողեալ. եւ Սողելով.

Խոցեալք կարեւէրք, մերթ ի սող, եւ մերթ ի յանձն քարշութեամբ (ընդ երկիր՝) հասաք առ միմեանս. (Փարպ.։ Տեսցես վիշապս սողս առ քեզ. Պտմ. աղեքս.։)


Սուրճ, սրճոյ

s.

coffee;
— անապակ, black -;
— կաթնախառն, — and milk;
— ջրախառն, strong -;
ժամ սրճոյ, coffee-time;
եփել, ըմպել —, to make, to drink coffee.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«խահուէ, կոֆէ»։ Նոր ժամանակի բառ, որից սրճարան, սրճագործ, սրճեփ. սրճարանապետ, սրճաման, սրճաղաց, սրճա-մոլ ևն։ Սուրճը ժԵ դարում Եթովպիայից սկսեց տարածուել ամբողջ Արևելքում, որից անցաւ Եւրոպա։ Բառիս հնագոյն գործածու-թիւնը 1787 թուից ունի Ջուղ. էջ 203՝ երկու անգամ. «Տան նմա սուրճ, այսինքն ղահֆա առ ի ըմպել. և երբ աւարտեաց զարբումն սրճոյն, այսինքն ղահֆային...» և 1788 թուից (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. էջ 110)։

Ոման» համարում են բնաձայն. ու-րիշներ սարքուած սև ջուր բառից և յատկապէս Վենետկի միաբաններից մէկի ձեռքով։ (Պլ. ծածկալեզւով սև ջուր նշանակում է «սուրճ»)։


Սոփեր

s.

sopher, book, writing.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն սեռ. սոփերի Նար. էջ 231, Մծբ. 449) «գիր, գիրք, մատեան, գրուածք» Նար. 231, 268. Մաշտ. Մխ. այրիվ. էջ 3. որից կրճատ-մամբ (կամ աւելի՝ վրիպակաւ) սոփէ, ի հլ. «գիր, տառ, վանկ» Անան. եկեղ. կայ նաև սեփիր «գիրք» Բառ. երեմ. էջ 285։

= Ասոր. [syriac word] seirā «գիրք, գրութիւն». ռնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] spr, sfr «պատմել, թուել, գրել», [hebrew word] mis-pār «թիւ», [hebrew word] sofer «գրող», [hebrew word] se-fer «նամակ, գիրք, գրութիւն», [hebrew word] si-pərā «գիրք», ասոր. [syriac word] sāfrā «գրող», արամ. [hebrew word] sā̄frā «գրող», արաբ. [arabic word] sifr «գիրք», որոնք բոլոր համարւում են հին փոխառութիւն ասուրականից. հմմտ. ասուր. šip-ru [syriac word] [other alphabet] կամ šip-ri [other alphabet] և կամ ši-pir « [other alphabet] (գաղա-փարագրով [other alphabet] spru) «առաքումն, ուղարկուած բանը, գրաւոր կամ բերանացի մէկին ուղարկուած տեղեկութիւն, հաղորդա-գրութիւն, լուր, նամակ», որից [other alphabet] ša-pi-ru «գրող, նամակ գրող կամ կառռա-ցող». բոլորի բուն արմատը ❇ ša-pa-ru «ուղարկել», որից «նամակ ուղար-կել», յետոյ «նամակ գրել» և վերջապէս «գրել, հաշուել, պատմել» (Strassmaier, Alphab. Verzeichn. 1029, 993, 990, De-litzsch Assyr. Handwört. 682-3)։-Հիւբշ. 317։

Նախ ՀՀԲ համարեց եբր.։ ՆՀԲ եբր. սօֆէր, սէֆէր։ Հիւնք. եբր. սօֆէր «դը-պիր» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Müller WZKM 8, 284 (հյ. թրգմ. ՀԱ 1894, 295)։

«շափիւղայ» տե՛ս Սափիրայ։

NBHL (4)

Բառ եբր. սօֆեր, սէֆէր. Գիր, գիրք. մատեան. գրուած. ճառ.

Յարակայութեամբ բանի այսր սոփերի գրեցայց կենդանի։ Հաստատելով զբազմաստեղնեան դրուագս գրութեան այսր սոփերի արգասաւորի։ Սոփերք սոկեմատեանք ծածկութեան խորհրդոյ էին։ Ի մատեանս սոփերի անեղծական գրոյ։ Սոփերս օգտակար եւ աշխարհակեցոյցս մատենագրեաց. (Նար.։)

Արձանացիր ի վերայ աղիւսաձեւ սոփերիս. (Մաշտ.։) (ուստի Ոսկի սոփերայ) Անուն գաւառի, ըստ ոմանց՝ ծոփաց գաւառ ի հայս. տե՛ս բռ յտկ. ան։

(ուստի Ոսկի սոփերայ) Անուն գաւառի, ըստ ոմանց՝ ծոփաց գաւառ ի հայս. տե՛ս բռ յտկ. ան։


Սպին

s.

cf. Սեպեան.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Սիպեան։