inauguration, dedication, consecration;
feast, festival, rejoicing;
cf. Խթումն;
առնել զ—իս շինուածոյ, to inaugurate a building;
—իս առնել սեղանոյն, to dedicate or consecrate an altar.
ՆԱՒԱԿԱՏԻՔ. որպէս Շաբաթ օրն շաբաթապահոց՝ կանխեալ քան զտօն վարդավառի, վերափոխման, եւ խաչի.
voyaging together;
fellow-voyager.
Ոչ նաւակից լինել եւ ճանապարհորդ, եւ ոչ քաղաքակից ասի իսկապէս իմաստուն ընդ անզգամին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 74։)
to sail together.
Որոց նաւենն՝ նաւակցեա՛, որոց ճանապարհորդեն՝ ճանապարհակցեա՛։ Նաւորդացն նաւակցեա՛, ուղեգնացացն ճանապարհակցեա՛. (Ոսկ. եւ Բրս. պտրգ.։)
embarked;
cf. Նաւավար;
— լինել, to embark.
Նաւավարք քո, եւ նաւամուտք քո, առաջապահք նաւաց. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 29։)
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
Ո՞ զայս՝ որ ի ծովու, եւ յանչափ լայնութիւնս ջուրց զճանապարհս եհատ, եւ եցոյց նաւավարաց. (Փիլ. քհ. ՟Ե։)
to sail, to navigate, to go to sea;
cf. Հողմ.
πλέω, ἁναπλέω, ἁποπλέω, καταπλέω navigo, a portu solvo, provehor in altum, navi devehor, appello in portum. Արկանել զնաւն ի ծով, եւ յառաջ խաղալ կամ վարել. նաւել. ճանապարհորդել ընդ ծով. միջամուխ լինել ի խորս, կամ ի ծովէ ի ցամաք գալ.
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւնսն, շնորհազարդ փայլմամբ փայլեալք ի յերկնային նաւահանգիստն. (Շար.։)
navigation, voyage at sea, passage.
Այլաբանութեամբ՝ ո՛ր եւ է ճանապարհ, ընթացք.
to sail, to navigate, to go to sea.
πλέω, ὐποπλέω, καταπλέω, ἑμπλέω navigo, subnavigo եւ այլն. Ճանապարհորդել նաւու ընդ ծով. նաւարկել.
navigator;
passenger;
cf. Նաւաստ;
—ք արգեայ, the Argonauts.
ναυτικός, ναύτης nauta πλέων navigans. Նաւօղ. նաւարկօղ. ո՛ ոք եւ գտցի ի նաւու՝ իբրեւ նաւաղ, նաւավար, եւ ճանապարհորդ.
Յաղագս ճանապարհորդաց, եւ նաւորդաց. (Ժմ.։)
cf. Նաւուղղակ.
Ծովու ալեկոծութիւնք հարկանին նաւուղղին յուղղընթաց ճանապարհէն. (Եփր. աւետար.։)
cf. Նգեմ.
ՆԳԱԲԵԿԵԼ եւ ՆԳԱԽԱՐԽԱՐ ԱՌՆԵԼ ՆԳԵՄ. ἑκμοχεύω, ἁνοχλίζω vecte submoveo, vel elevo, vectibus evello, excito. Նգով խորտակել, խախտել, խարխարել, քայքայել. շարժել, շարժլել, տապալել.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
ՆԳԱԲԵԿԵԼ եւ ՆԳԱԽԱՐԽԱՐ ԱՌՆԵԼ ՆԳԵՄ. ἑκμοχεύω, ἁνοχλίζω vecte submoveo, vel elevo, vectibus evello, excito. Նգով խորտակել, խախտել, խարխարել, քայքայել. շարժել, շարժլել, տապալել.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
to grow mouldy, to get spoiled.
ՆԳՈՏԻԼ. εὕρωτάω cariosus sum, situ obsitus sum, marceo. (ռմկ. մգլոտիլ ). Բորբոսիլ. նեխիլ. եբր եւ ապականութիւն կրել. փտիլ.
fibre, string;
ligament;
tendon, sinew.
Նեարդք, մազք, եղնգունք։ Կարթք շարադրութեամբ են ի շարկապաց, եւ ի ջղուտ նիարդաց։ Մկունքն շարակային ի մարմնոյ եւ ի ջղուտ նիարդից շարամանեցելոց. (Նիւս. բն.։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
Զամենայն ժողովուրդն յանցոյց (ոսկին) յանապատի անդ. (անդ։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
Իսկ ըստ յն. ասի, ի լաւ ճանապարհ տանել, կամ ուղղել զուղին, եւ այլն.
Յաջողեա՛ առաջի իմ այսօր ... աջողեաց Տէր զճանապարհ նորա։ Եւ ինձ յաջողեաց Տէր ի տան եղբօր Տեառն իմոյ։ Որ յաջողեաց ինձ ի ճանապարհի աստ ճշմարտութեան։ Զամենայն զի՛նչ եւ առնէր, տէր յաջողէր ի ձեռս նորա։ Զարքայութիւն նորա յաջողեսցէ։ Արարին զտօն՝ յաջողելով տեառն.եւ այլն։
to cause to succeed, to replace;
cf. Յաջորդիմ.
Զապականութեանն յաջորդեալ վիճակ. (Պիտ.։)
cf. Յառաջս.
Ոչ էին օրէնք զայն ճանապարհ երթալ յառաջ ժամանակաւ։ Յառաջ ժամանակաւ հասեալ ձեր ի գործ պատերազմի. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ե։)
Յիշմամբ երախտեացն որ առ նոսա յԵգիպտոսէ եւ յառաջ։ Յութերորդ օրէն եւ յառաջ, ապա նուիրել զծնունդս արջառոց եւ ոչխարաց։ Ի սկզբանէ աւետարանին եւ յառաջ մինչեւ յեօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. եզեկ. եւ օրին։ Նախ. ղեւտ. եւ Նախ. յայտն.։)
Զհարանցն կամս յառաջ դնել մերոց կամացս. այսինքն նախապատուել քան զկամս մեր. (Բրսղ. մրկ.։)
privilege, prerogative, special grant or endowment.
προνομία primae, praerogativa, principatus. որ եւ ասի ՅԱՌԱՋԱՄԱՍՆ. Նախամասնութիւն. Նախաբաժնութիւն. Յառաջահասութիւն. Յառաջահաս պատիւ. այսինքն Նախապատուութիւն. առանձին շնորհ, ձիրք. նախաւորութիւն. պատիւ, շնորհք, ազատութիւն.
Զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար, սակս բնակչաց աշխարհի յառաջաբաժնի եւ պատուոյ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
placed in the chief seat, seated in the highest place;
president;
—ք, precedence, primacy, the first, highest or most honourable place.
πρόεδρος praeses, praesul, primae sedis. Նախագահ. գահագլուխ. նախաթոռ. եւ Նախապատիւ.
foreknowing, prescient;
instructed beforehand;
forewarned.
Ազգք քրիստոնէից նախապատիւք քան զմեզ եւ յառաջագէտք. (Լմբ. պտրգ.։)
prescience, foreknowledge.
Ետ Դանիէլի յառաջագիտութիւն վասն յապայ լինելոցն։ Զի եւ զյառաջագիտութիւնն արհամարհել անօրէնութիւն է. (Իսիւք.։)
known or discovered precedently;
pre-eminent.
Յառաջագոյն գտեալ. եւ Նախապատիւ գտեալ. յառաջամասն.
preceding, foregoing, antecedent.
Այն՝ որ զհետ մտէ նախընթացին, թէ զյառաջագնացն երագ ունի, ոչ ժամանէ. ապա եթէ հեղգ, ըմբռնէ. (Լմբ. առակ.։)
anterior, previous, precedent, former, prior;
before, heretofore, beforehand, antecedently, previously;
formerly, anciently;
— աւուրբք, some days before;
— քան, before;
ի —գունէ, a priori.
Տապանակ ուխտին տեառն յառաջագոյն քան զնոսա երթայր երեքօրեայ ճանապարհաւ։ Առաքեսցուք յառաջագոյն քան զմեզ արս։ Զեղեալս յառաջագոյն քան զձեզ.եւ այլն։
prior, placed before, having the precedence;
pre-eminent;
foregoing, precedent.
Առաջին ի դասու. յառաջագնաց. որ է յառաջին կարգի. որ զառաջին տեղին ունի. նախապատիւ. նախադաս.
advancement, progress, improvement, amelioration.
Որով զվարձահատոյց մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ իւրաքանչիւր յառաջադիմութեանցն. (Կորիւն.։)
production, creation.
Բազմապատկանալ ասի մինն, իբր նորա յիւրմէ յառաջածութիւն զբազումս։ Միեղինիւ յառաջածութեամբ բազմացն. (անդ։)
pre-ordained, destined;
decreed;
first in order.
Յառաջակարգ յաւիտեանցն, եւ յապա եկելոցն։ Զոր յառաջակարգ մարգարէսն է տեսանել. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
generous, liberal;
voluntary;
— լինել, to offer, to give freely or spontaneously;
to be full of good-will, ardour or eagerness.
ՅԱՌԱՋԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. προθυμέομαι prompto sum animo. Յառաջել յօժար մտօք ի լաւ անդր. յօժարամիտ՝ դիւրապատրաստ եւ զուարթառատ գտանիլ ի տուրս.
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
προάγω, προβαίνω progredior, praecedo προλαμβάνω praeoccupo φθάνω, προφθάνω praevenio anteverto προτερεύω priores partes obtineo. որ եւ ՅԱՌԱՋԵԼ. Յառաջ երթալ. յառաջ խաղալ. աճապարել. կանխել. վաղ ժամանել. անցանել. առաջ երթալ.
cf. Յառաջասացեալ.
Հեռանալ յառաջասացեալ հայհոյութենէ։ Խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
predicted, foretold, prophesied.
Հեռանալ յառաջասացեալ հայհոյութենէ։ Խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
Քանզի յառաջատութեան լեալ բարեաց գործոց, ապա զկնի ընթանայ յառ ի սկզբանէն սովորութիւն. (Բրս. արբեց.։)
Եկեղեցի Աստուծոյ հանապազօր յառաջատութեամբ աճէ եւ հարստանայ. (Յհ. իմ. ատ.։)
shewing or shewed beforehand.
Նախ ասաց բանս յառաջացոյց պատմութեան հանդերձելոցն, ապա անց յառաջակայսն, եւ ի լինելոցն նշմարեցուցանէ. (Ագաթ.։)
to advance, to push on, to urge on, to bring or drive forward, to accelerate, to quicken;
to cause to advance, to help on.
Զճանապարհս (կամ զգնացս) քո խաղաղութեամբ յառաջեցուսցէ. (Առակ. ՟Դ. 27։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
Յառեալ (կամ կարկառեալ) ընդ պատուհան։ Ընդ ճանապարհն որ հայէր ի գաբայէ յառեալ ի գայի։ Յառեալ՝ ի կատարեալ օրէնս ազատութեանն հայիցի. (Երգ. ՟Բ. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յկ. ՟Ա. 25։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
(որպէս թէ ցյատակել. լծ. եւ սատակել) ἑδαφίζω solo aequo, humi prosterno κατασκάπτω, καταστρέφω, ἑρημόω suffodio, subverto, everto, desolo, devasto. կր. ἑδαφοῦμαι, ἑδαφίζομαι solo aequor, ut solum fio. Որպէս զյատակ գետնոյ կացուցանել. քանդել մինչեւ ի յատակն. տապալել. հիմնայատակ՝ հարթայատակ առնել. եւ Բնաջինջ առնել, կորուսանել կործանել զշինուած եւ զմարդ.
Լցուցեալ զհրապարակսն անտիոքացւոց՝ յատակեաց սպիտակ կճասալ յատակօք. ((ռմկ. ... ) Խոր. ՟Բ. 24։)
Ծով է դարձեալ ճանապարհ յատակեալ ի շահ վաճառականաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
practicable road.
Յատակաւոր ճանապարհ դիւրընթանալի.
destroyer, exterminator;
paviour.
Որ յատակէ. տապալիչ.
cf. Յատեմ.
կամ Յատեմ, եցի. որ եւ ՅՕՏԵԼ. ն. τέμνω puto, amputo, incido. Հատանել մասամբ. յապաւել. կտրել եւ սրբել զաւելորդ ուռս եւ զոստս. պուտամագ (լծ. լտ. բո՛ւդօ ).
cf. Յօտոց.
Այգեգործ ժիր եւ արթուն յատոցաւ սպառնական եւ կսկծեցուցիչն բանի զուղէշսն յապաւէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
heap, accumulation;
addition.
Եօթնանկիւնքն յեռանկեանցն բաղկացեալ՝ կրկնապատիկ վեցանկիւնիս ծնանին, միոյ կարօտացելոյ միակին յարաբարդութեանն. (Մագ. ՟Խ՟Բ։)
cf. Անպակաս.
Հարկաւորն՝ զանազան գոյ կա՛մ յարագայ, եւ կամ լինելոյ։ Իսկ յարագայ կամ մշտնջենաւոր, կամ ապականելի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to be near or present, to assist.
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
always present;
inherent, innate, inborn.
Ապրեցելոցն ճանապարհ՝ որքան բարիս խոստանայ զհանդերձեալսն, այսքան աշխատելիս տայ զյարագոյսս. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
զմահն եւ զապականութիւն ի մերումս յարադրեաց բնութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ever-pleasing;
always green.
Ի յարազուարճ ուրախութիւնն ցնծան. (Մխ. ապար.։)
continuous, assiduous;
at every hour, at all times, always, evermore, continually.
διαπαντός jugiter, semper. Յար յամենայն ժամ. յար եւ հանապազ, հանապազորդ. միշտ. անդադար. անընդհատ.