cf. Տօնական.
Մի օր տօնուտ առ ի խնդամտութիւն եւ ի վայելչութիւն հանգստեան։ Անտրտում եւ աներկիւղ կեանս ... զի՞նչ արդեօք իցէ, բայց տօնուտ։ Իբրու ճանապարհ իմն առ ի տօնուտս ածելով ուրախութիւնս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել.։)
cf. Երամ.
Րէն՝ րամն աւետեաց ձայնիւ լինի, թէեւ բնութիւն ձայնի չունի, թէ որ ննջեացն ի տապանի, նոյն աղետեաց զորս ի բանտի. (Շ. այբուբ.։)
assemblage, reunion;
prayer;
րոտմամբ սրտի, with palpitating heart.
Րոտմամբ վշտացն եղիա բորբոքեալ, զկռապաշտութեան գիշերն վանեալ. (Տաղ.։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Ասէ ցմիտս (այսինքն ընդ միտս) իւր. սա եթէ մարգարէ ոք էր, ապա գիտէր. (Ոսկիփոր.։)
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Զի մի՛ թուեսցի ցածուցանել զնա քան զՄովսես։ Ոչ վայրապար ինչ ցածոյց զհինն նորս։ Զմեծամեծ մեքենայս նորա ցածուսցուք. (Ոսկ.։)
want, need, indigence, poverty, misery.
Թուի արմատ Ցանկանելոյ, որպէս Ցականումն. կարօտութիւն. տնանկութիւն. տառապանք. թշուառութիւն. խեղճութիւն.
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Մերթ՝ իբր Ցամաքութիւն բերանոյ. պասքումն. պապակումն.
dwelling on the continent, on terra firma.
Ցամաքաբնակ ժողովուրդն ընդ ջուրն ճանապարհ արար. (Լմբ. իմ.։)
without turning a hair, safe & sound.
Որ ընդ ծովն ցամաքաթեւ առաջնորդէր։ Եւ զնոր իսրայէլ ցամաքաթեւ անցուցէր ընդ նոյն։ Յեսու անցեալ զամաքաթեւ ընդ յորդանան տապանակաւն Աստուծոյ. (Ճ. ՟Գ.։ Սկեւռ. աղ.։ Տօնակ.։)
dried, without water.
Ուր իցէ յատակ ջրոյ ցամաքեալ. ոտիւք ընթանալի. Խուն ինչ ցամաքայատակ ճանապարհ առանց շրջագայութեան ջրոցն. (Փարպ.։)
travelling by land.
Որ ընթանայ կամ ճանապարհ առնէ ընդ ցամաք.
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
ξηράνομαι, ἁποξηραίνομαι siccor, exsiccor, areo, aresco, exareo, exaresco, arefio ψύχομαι, ἑκψύχομαι frigesco. Ցամաք լինել, չորանալ, պակասիլ ի խոնաւութենէ. գօսանալ. պաղիլ. եւ Պապակիլ. ցամքիլ չորնալ, քաշուիլ, սըմքիլ.
Ի սքանչելի զարմանալեաց անտի ցամաքեալ պահապանացն. (Վրք. հց. ձ։)
Մինչեւ ի ցամաքեալ գօտին առ եթոպացւոց ճանապարհորդութիւն։ Հարավային եզրն, զոր կոչեն ցամաքեալ. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Ցամաքութիւն.
Ցամաքիլն. ցամաքութիւն. պաղումն. պապակումն.
prowling by night;
—ս առնել, to cause to march by night.
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ եւ զկովիդեաց, ի խարշափմանէ սարսեալք, եւ անարիք, եւ ցայգագնացք. (Մեկն. ղեւտ.) ցայգագնացս առնել. Գիշերային ճանապարհ առնել, կամ տալ ընթանալ.
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
Կամի նախ քան զգիշերն ածել ի հաշտութիւն պօղոս, եւ ապա տալ ցայգութեան։ Կարեւոր աղօթից պէտք են, եւ բազում արտասուաց, եւ ցայգութեան եւ ցերեկութեան։ Աղօթից պէտք են, մանաւանդ տռաւօտին աղօթից եւ ցայգութեանց։ Ցայգութենէ եւ զցերեկութենէ, կամ զարեգակնէ եւ զլուսնոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
cf. Ցայնքան.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին։ Որ ցայն վայր կացեալ մնացեալ էր հայրենի օրինօք ... Ցայն վայր չորք միայն էին։ Ցայն վայր ամենեքեան էին ի կռապաշտութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
Զաշտարակն տապաստ դաշտացն ցան եւ ցիր կացուցանէր. (Ագաթ.։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Զերկիր՝ որ հանապազ բրեմք, եւ ցանգ կոխեմք. (Եզնիկ.։)
ՑԱՆԿ կամ ՑԱՆԳ. φραγμός sepes, sepimentum θριγκός, τριγκός septum, vallum, maceria եւ այլն. (ի բառէս Անկ կամ յանգ. իբր ցեզր, ցվերջ) Անջրպետ յեզր պարտիզի, այգւոյ, անդոց. որմ՝ գեղջուկ հիւսուածոյ. շրջապատ. պատնէշ. կրճիմն. որմարգելք. խից. խոտէ պատ.
Ի ճանապարհաց եւ ի ցանկոց։ Ի խրամ ցանգոյն։ Ընդ թումբս վազել, եւ ընդ ցանգս անկանել. (Սարգ.։ Նախ. եզեկ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Հրեշտակական թեւոցն սքօղմամբ ցանկ արկեալ (այսինքն շրջապատեալ) պահէիր. (Նար. կուս.։)
Զտռփումն մշտախոհ զցանկ ըղձման քո տրամախոհական մակամտածութեան, կա՛մ է ցանկութիւն, եւ կամ հանապազորդ։ (Մագ. ՟Թ.)
ՑԱՆԿ կամ ՑԱՆԳ διαπαντός, εἱς το διηνεκές semper, per omne tempus, in perpetuum, jugiter, continuo, indesinenter. Մինչ ի սպառ. հանապազ. միշտ. յարաժամ. յամենայն ժամ. անդադար. յաւէժաբար.
Ցանկ եւ հանապազ պատերազմի ընդ մեզ։ Ցանգ եւ հանապազ վշտանայր վասն աւետարանին. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Գանձ ցանկալի։ Անօթս ցանկալիս։ Ցանկալի սպասուք տանն տեառն։ Զերկիրն ցանկալի։ Զտունս ցանկալի։ Այգիս ցնակալի։ Զցանկալի ապարանս։ Զվիճակն իմ ցանկալի։ Տիրեսցէ ի վերայ ամենայն ցանկալեացն եգիպտացւոց։ Ցանկալի էր տեառն անձն նորա։ Ցանկալի է նա քան զոսկի։ Եթէ մեծութիւն ցանկալի է ի կենաց ստացուածս.եւ այլն։
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
ՑԱՆԿԱՄ կամ ՑԱՆԿԱՆԱՄ. ἑπιθυμέω, ποθέω, ἑράω, ἰμείρομαι եւ այլն. concupisco, desidero, cupio, opto. գրի եւ ՑԱՆԳԱԼ, ՑԱՆԳԱՆԱԼ. Ցանկ կամ ի սպառ բերիլ սրտիւ առ իմն իբր յեզր բաղձանաց, կամ յայն ինչ՝ յոր յանգի յօժարութիւնն. բաղձալ. ըղձալ. անձկալ. փափաքել. տենչալ. տարփալ. եւ Տռփալ. յօժարիլ, պապակիլ, պասքիլ. սիրտը ուզել, կարօտնալ, աչք ձգել.
cf. Ցանկամ.
ՑԱՆԿԱՄ կամ ՑԱՆԿԱՆԱՄ. ἑπιθυμέω , ποθέω, ἑράω, ἰμείρομαι եւ այլն. concupisco, desidero, cupio, opto. գրի եւ ՑԱՆԳԱԼ, ՑԱՆԳԱՆԱԼ. Ցանկ կամ ի սպառ բերիլ սրտիւ առ իմն իբր յեզր բաղձանաց, կամ յայն ինչ՝ յոր յանգի յօժարութիւնն. բաղձալ. ըղձալ. անձկալ. փափաքել. տենչալ. տարփալ. եւ Տռփալ. յօժարիլ, պապակիլ, պասքիլ. սիրտը ուզել, կարօտնալ, աչք ձգել.
to surround with hedges, to hedge or wall in, to enclose, to encircle;
— զհամարս տանց, to divide into chapter and verse.
Մեղուն իբր ի քաղաքի մօտ ապարանք ցանգով շուրջանակի մօտ առ միմեանս խիտ ցանգէ. (Փիլ. լիւս.։)
ՑԱՆԿԵՄ կամ ՑԱՆԳԵՄ. φράττω, -σσω sepio, munio. Ցանկապատել. ցանգով փակել. պարսպել. ամրացուցանել.
assiduous, continual;
ever, continually.
to frequent, to haunt;
to continue, to persevere, to perpetuate, to last.
եւ չ. ՑԱՆԿՈՐԴԵՄ ՑԱՆԿՈՐԴԻՄ. ἑνδελεχίζω, διημερεύω, διαμένω continuo, continuus sum, persevero. Հանապազորդել. ցանգ պահել կամ վարել. շարունակել. կալ մնալ միշտ. անընդհատ պարագել. յաճախել.
Աչք նոցա ցանկորդեալ ի ճանապարհս նոցա. (անդ. ՟Ժ՟Է. 16։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Գայլն անկաւ յորոգայթ, եւ սկսաւ ցանցել (կամ ցնցտել) յայսկոյս եւ յայնկոյս. եւ աղուէսն ասէ, ընդ նոյնդ եւ ես ցանցեցի երբեմն, եւ ոչ զերծայ. (Ոսկիփոր.) (որ է ոճ ռմկ. իբր թ. չապալանմագ )։
inclined to anger, hasty, irascible, passionate, choleric.
Ցասկոտն նախ զանձն պատժէ, եւ ապա զայն՝ որում ցասնուցուն։ Դիւահարաց նման են ցասկոտք. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Զսրտմտութիւն վիշապաց, եւ զցասկոտ բարս թիւնաւոր օձին. (տպ. ցանկոտ) (Եփր. զղջ.։)
to lose one's temper, to put oneself in a passion, to fall or fly into a passion, to fire up, to be indignant, very cross, greatly incensed, violently enraged, angry, vexed, exasperated;
— տարապարտուց, to fire up at the least thing, to be easily provoked, put out.
causing pain, dolorons;
hurtful, unwholesome.
Հողմ տապախառն, շնչումն ցաւաբեր. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
compassionately, sympathisingly.
Զմեղս ընկերին ցաւակցաբար ապաշաւեսցէ. (Ոսկիփոր.։)
to cause pain or sorrow, to pain, to afflict.
Որքան զմարմինն ցաւեցուցանեն եւ ապականեն, այնքան զհոգին նորոգեն։ Եւ ո՛չ այն ինչ՝ որ ցաւեցուցանէ։ Ցաւեցուցեալ զմեր սիրտս։ Ցաւեցուցանէ, կշտամբէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Մխ. երեմ.։)
cf. Վարուժանակ.
Հապա առաքինիք՝ վարուժանակք իմ ապականիչք՝ խառնեցէ՛ք զմագիլս ձեր յաղաւնի միամիտ. (Վանակ. յոբ.։)
male bird, cock.
Հապա առաքինիք՝ վարուժանակք իմ ապականիչք՝ խառնեցէ՛ք զմագիլս ձեր յաղաւնի միամիտ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Վարսաւոր.
Ծագեաց աստղն վարսադիտակ՝ սուրբ առաքեալն թադէոս։ Արուսեակն վարսադիտակ, եւ փայլածուն գեղեցկապաճոյճ. (Ճ. ՟Բ.։ Ոսկիփոր.։)
ornament for the hair, riband, frontlet, diadem.
Ծամակալ արանց. կապ ի պատիւ վարսից աւագորերոյ մարգարտազարդ. ապարօշ. խոյր. կամար ճակատու եւ ծոծորակի եւ սաղաւարտի. կայ եւ յն. σφήκωμα որ ի լտ. մեկնի. galeae pars, cui crista inseritur.
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
κομήτης comatus, comans, crinitus. Ունօղ զվարսս ամբողջ առանց յապաւելոյ կամ փոքրելոյ՝ որպէս ուխտաւոր նազովրեցի.
superexcellent, supreme, eminent.
Տեսեալ զքեզ ի բեմբ վեհագոյ՝ բազկատարած ընդդէմ սեղանոյ։ Եւ տապանին նոյեան վեհագոյ։ Եւ տաճարին գտեալ վեհագոյ. (Գանձ.։)
majestic, august, royal.
Վեհագոյն փառօք. գերափառ. վեհապատիւ. գերագոյն.
cf. Վեհերիմ.
Մի՛ վեհերեւեալ (կամ վեհերեալ) յապաղելով դանդաղկոտ լինիր. (Արծր. ՟Գ. 14։)
divinely inspired.
Հրաշապատում եւ վեհիմացն եզեկիէլ. (Տօնակ.։)
cf. Վեստ.
Մեծապատիւ վեստն սարգիս շինեաց զսուրբ քաւարանն ... յանուն սրբոյն սարգսի. (Սամ. երէց. յորմէ եւ Կիր. պտմ.։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Յանապատութենէ ի պատիւ վերաբերեաց։ Հալէ զմթերս աղտեղութեան, եւ յառաքինութիւնսն վերաբերէ։ Վերաբերեալ ի հեղգութենէ՝ յառաքինութեան վարս փութասցուք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Թ։)
Ծանրութիւն տապարին թեթեւութեամբ փայտին եղիսէիւ վերաբերեալ. (Վահր. յայտն.։)
Անարեացն զի՞նչ ինչ ոչ բիւրապատիկ աղիտիցն վերաբերիցին թշուառութիւնք. (Պիտ.։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Այնուհետեւ վերաբերութեամբ առ նոսա (ռմկ. վրայ քաշելով) վարէր հրապարակախօսութեամբն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
Զարհուրեցայ յոյժ. ապա դարձեալ ի վերագոյնսն եղեալ ի տեառնէ զօրացայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
cf. Վերադառնամ.
Վերադարձիլ արտասուօք ի ջնջումն մեղացն։ Ի ձեռն ապաշաւանաց վերադարձիլ ի կեանս. (Արծր. ՟Ա. 1։)
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
Ո՛դ վայրապար ասէ՝ կոյս, այլ կոյսն. յաւելուածով վերադրին նշանաւորն իմն եւ միայն զայն այնպէս իմն ակնարկէ։ Յայտնէ վերադրաւն՞ եւ այլն. (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
to impose, to put upon, to add, to join.
Զերկրորդն աստ ոչ վայրապար վերադրեաց (տպ. վերագրեաց)։ Զերկուսն միայն խոստովանեցան, եւ զերրորդն ոչ վերադրեցին. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
to fly away, to take flight;
— յերկինս, to be borne to heaven.
ἁνάπτημι, ἁναπτερέομαι sursum volo. Ի վեր կոյս թեւապարել, թեւակոխել. թռչել. վերանալ. ի վեր դիմել. բարձրանալ. ամբառնալ.
to elevate, to raise, to bear on high;
to reduce;
— զոք ի զառածանացն, to reclaim a person from disorderly or ill conduct.
Զայս պատմութիւն ոմանք յեղիսէի տապարն վերածեն, եւ այլք ի դանիէլի վիշապն. (Շ. բարձր.։)
suffumigation.
հերակլիտոս զամենեցունն անձն (այսինքն զաշխարհ՝ ասաց լինել) վերածխութիւն ի խոնաւուտիցն. իսկ զոր յանասունսն (զշունչ)՝ յարտաքուստ եւ ի նոցայոցն վերածխութեան համասեռ բնաւորիլ։ Սրամտութիւն է եռանդն շուրջ զսրտիւն՝ արեան, ի վերածխութենէ մաղձոյ, կամ ի պղտորմանէ եղեալ։ Էութենա հրոյն ոչ կրել զորս ինչ օդոց են, որպէս մինչ ապականիլ ի ձեռն վերածխութեան, կամ թանձրանալն. (Նիւս. բն.։)
to put in the highest seat, to place above all.
Նախապատուէ (դիոսկորոս) ղեւտիքէս՝ ընդ ուղղափախս վերակարգելով. (Փոտ. առ զքր.։)