to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Խոնարհեալ ի մերս՝ վերառեր զմարմին։ Առօղ բանն օծանէ զվերառեալ մարդկութիւն իւր։ Զոր վերառեաց մասն ի մեր հողանիւթ բնութենէս իբրեւ զշիւղ ձիթենւոյ։ Անդին յիջանել բանին յարգանդ սուրբ կուսին՝ վերառեաց ի կուսական համբարանէն մասն. (Շար.։ Զքր. կթ. ծն. եւ Զքր. կթ. մկրտ.։ Ժող. շիրակ.։)
Վերառեալ ցնծան երկինք։ Վերառեալ տօնեմք. (Շար.) իմա՛ խայտալ եռանդեամբ. որպէս լտ. exulto. եւ ռմկ. ճխալ։
to palliate, to veil, to cover, to cloak, to shroud.
Ի հաւատոց մերկացեալքն զայս երկուս աւանդութիւնս մտօք վերարկեսցեն, թէ աստուածեղէն է ջեռնուլն սիրով։ Զի զօտարացեալսն ի հաւատոցն վերարկեսցէ բանիւն ճշմարտութեան։ Մորթով եւ մսով վերարկեաց ... Եթէ զմերկս զգեցուցի, վերարկեսցէ. (զիս։ Մամբր.։ Սարգ. յկ. է։ Մաշկ.։)
over-coat, mantle, cloak;
coverlet, quilt;
— ձիոյ, horse-cloth;
caparison.
περιβόλαιον, περιβολή, πρόβλημα , ἁναβολή indumentum, amictus, velamen եւ այլն. Ի վերայ արկանելի զգեստ. վերնազգեստ. թիկանոց. մեկնոց. հանդերձ. ծածկոյթ որպիսի եւ իցէ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. հագուստ.
Կին յորժամ բաց գլխով հանդիպի, վաղվաղակի վերարկու արկանէ գիսացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
to transport, to convey, to bear or carry on high, to transform.
Մարգարէն ընդ ինքեան վերափոխեաց զանհնազանդութիւն հեթանոսաց ի կատարեալ հնազանդութիւն հօր. (Անան. ի յովնան.։)
cf. Վերաքարոզեմ.
Հանդերձեալ էին վերաքարոզ լինել ամենայն տիեզերաց. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
to preach, to announce, to publish, to divulge.
Հանդերձեալ էին վերաքարոզ լինել ամենայն տիեզերաց. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
cf. Վերելեակ.
(Ձի անվարժ) զվերելակին տխմարութիւն յանհրահանգն յանդիման ելոյ կացուցանէ։ Գահավիժութիւն հանդերձ վերելակաւն. (Պիտ.։)
ascent, ascension, acclivity;
staircase;
ascendant.
Սա է սանդուղք յերկրէ յերկինս վերելութեան. (Խոսր.։)
Աստիճանք եւ սանդուղք առ երկնաւոր վերելումնն. (Ժմ. յն.։)
to appear, to shoot forth, to be born, produced.
ՎԵՐԵՐԵՒԻԼ. ἑπιφαίνω appareo. Ի վեր երեւիլ. յայտնիլ. հանդիսանալ.
that is above, high, upper, superior;
celestial;
outward, exterior, external;
cf. Երեսք.
Քարոզ լինի վերին ձեւն՝ ներքին երկիւղածութեան։ Զայս ասէր առ ի վերին երեսս բանից։ Ի վերին երեսս։ Վերին երեսօք։ Հանողին զվերին հանդերձս՝ բռնաւորի ուրուք, մերկանալ եւ զմիւսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Իսիւք.։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Ե. է։ Վրդն. ել.։)
analytic, analytical;
—ք, analytics.
Վերլուծականին գործ (է՝) քակտելն ինչ յայնս, յորոց եւ գոյացեալ գոյ։ Վերլուծականն ի շարադրելոցն սկսանելոյ ի պարզագոյնն երթեալ յանդի. (Անյաղթ պորփ.։)
citadel, castle.
Ի բաց զներքնաբերդն (ամենայն զստորին բերդն) լքեալ թողեալ՝ ի վերնաբերդ անդր համագունդ հորդան տային. (Յհ. կթ.։)
to place, to engrave an inscription;
to ascribe, to attribute.
Ոմանք վերնագրեցին զդաւթին՝ երեմիայի, եւ անդէի եւ զաքարիայի անուանեցին. (Եպիփ. ՟Ղ։)
high gate;
flood-gate, sluice;
stocks, ceps.
Արգել զնա ի վերնադրանն։ Եհան պասքովր զերեմիա ի վերնադրանէ անտի. (կայ եւ ձ. վերնադրանդ. դէ). (Երեմ. ՟Ի. 2. 3։)
combat, war with Heaven.
Զքրէական վերնամարտութիւն, ի բարձրեալն յանդգնութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Ընդ վերնայնոցն կցորդութեան անկապուտ փառաց։ Երբեմն էի վերնային, եւ այժմ անդնդային։ Կամար վերնայինն երկնի։ Ամրացո՛ վերակացութեամբ վերնայնոցդ. (Նար. ՟Ծ՟Բ. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Է. ՟Ձ՟Դ։)
highest floor or story, upper room;
guest-chamber;
high place, heathen temple;
belvedere, gallery, terrace;
երկրորդ —, the second floor;
— եկեղեցւոյ, women's gallery in churches.
ՎԵՐՆԱՏՈՒՆ. Մեհեան կռոց ի բարձրավանդակս եւ յանտառս. τέμενος (որպէս զատուցեալ). lucus, delubrum.
up, upon, above;
beyond;
over, aloft;
ի — կողմանէ, from above;
ի — քան, above, over;
— գրեալ, written above.
ՎԵՐՈՅ. մ. ἅνω, ὐπεράνω, ἑπάνω super, supra. Ի վեր անդր. վերնագոյնդ.
Ի ՎԵՐՈՅ. մ. ἅνω, ἅνωθεν supra, superne. Ի վեր անդր. եւ Ի վերուստ, արտաքուստ. վերը. եւ վրայէն.
ՎԵՐՈՅ ԳՐԵԱԼ. Ի վեր անդր գրեալ. suprascriptus.
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Յառաջանայր հայրապետն քաջալերելով, եւ մարտակիցքն ոչ վերջանային ի հանդիսաւոր մարտին գործակցութենէ. (Պիտ.։)
bordered, trimmed, fringed;
last, final;
border, hem, selvage;
fringe, trimming;
pinking, ribbon, galloon;
զարդարել ի —ս, to fringe, to border, to bind with ribbon, to pink.
Ի հանդերձս ոսկեհուռն, ի քղանցաւորս, եւ ի վերջաւորս. (Ճ. ՟Գ.։)
Զի անդրադարձութեամբ՝ սկզբամբ եւ վերջաւորօքն բառիւք զնոյն համաձեւութիւն եդից. (Նար. ՟Ի՟Է։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
Բանք արքայի դաւթի առաջինք եւ վերջինք։ Ատիցէ զնա այրն վերջին։ Լինիցին առաջինքն քո սակաւք, եւ վերջինքն քո անբաւք։ Զվերջինս զի՞ գիտիցեմ։ Ի վերջնում աւուր մեծի տօնին։ Մեծ եղիցին փառք տանդ այդորիկ վերջինն քան զառաջինն։ Ես եմ առաջին եւ վերջին.եւ այլն։
to go backwards, to fall back, to recede, to retreat, to give way.
Ոչ վերջնոտեալ կալայ զյետին տեղին։ Բայց աշոտ վերջնոտեալ հանդերձ վահանաւ՝ եկն եհաս խաղաղութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 15։)
aforesaid, above-mentioned.
ՎԵՐՍՏԱՅՔ կամ ՎԵՐՍՏԵԱՅՔ. ὀ, οἰ ἁνότατω . իբր Անդուստ ի վերուստ կամ ի վեր անդր ասացեալք.
once more, anew, over again, afresh, again, repeatedly.
կամ մասնկամբ. ՎԵՐՍՏԻՆ, Ի ՎԵՐՍՏԻՆ. ἅνωθεν iterum, rursus. կամ մանսկամբ ἁνα- re-. վեր. Ի վերուստ անտի՝ այսինքն անդստին ի սկզբանէ երկրորդելով. դարձեալ. միւսանգամ. անդրէն. նորանց, մէյմալ.
Աստ ոմանք զվերստինն երկնային (այսինքն յերկնուստ) ասեն, եւ ոմանք ի սկզբանէ (այսինքն անդուստ)։
mail, made of mail, of chains, meshed, linked, woven;
coat of mail;
network;
զրահք —ք, cuirass, hauberk;
շապիկս —ս զգենուլ, to wear a coat of mail.
Զի շռնչան խելապատակին վերտ առեալ դեգեւեսցին այսր անդր ոտնառութեամբ. (Մագ. ՟Լ։ (Նոյն է գոգցես, եթէ ընթեռնուս Վերտառեալ, իբր ագուցեալ)։)
six.
Տարի մի եւ վեց ամիս եհաս ինձ շրջել անդ։ Առ մի մի ի նոցանէ վեց վեց այր փոխեցաւ ի դահճացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
of six ages or epochs.
Յեօթներորդ դարուն հանգուսցէ զաշխատեալսն, որ աշխատեցան ի վեցդարեան իւրեանց ժամանակի, իբրեւ այն թէ ընդ նմա աշխատեցան յիւրեանց ժամանակի անդ։ Ընդ նմա աշխատեցան ի վեցդարեան ժամանակին իւրեանց. (Ագաթ.։ Նար. երգ.։)
Բազում վզեանս եւ վնասս գործեաց անդ։ Բազում պատերազմունս եւ վզեանս հասուցին հռոմայեցոցն. (Մարթին.։)
expense;
detriment.
Նոյն ընդ Վզեան, մանաւանդ որպէս ծախք. δαπανή sumtus, impendium, impensa.
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
Պետրոս՝ վէմ դաւանեցաւ յաստուածեղէն բերանոյն։ Եթէ մանկտիդ լռեսցեն, պետրոս վէմն հանդերձ առաքելովքն աղաղակեսցէ. (Մամբր.։)
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
Ժողովրդականք վէսք ստահակք։ Տառապեալ եւ մուրական, եւ վէս, եւ այսր եւ անդր լինի։ Վէս արիոն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Շիր.։ Գանձ.։)
neck, crag;
— ամբառնալ, to become rebellious, proud, insubordinate.
Զօրեաց զվիզ ի վեր համբառնալ, եւ ի վեր հայել։ Զվիզն ի վայր արկեալ՝ ի ներքս դարձուցանելով ի բաժակսն։ Զվիզն այսր անդր շուրջ ածեալ՝ աչօք եւ ռընգամբք շուրջ լափլիզեն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
abortive;
abortion.
Իբրեւ զվիժած, որ ելանիցէ յարգանդէ մօր։ Լաւ է քան զնա վիժածն. (Թուոց. ՟Ժ՟Բ. 12։ Ժղ. ՟Զ. 3։)
Ըստ նմանութեան վիժածացն ծննդոց յարգանդէն օտարացն։ Ծանցուք եւ զպանծալիս ձեր զծնունդսդ, մանաւանդ զվիժածոդ. (Առ որս. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
(լծ. վազել). ῤέω fluo, mano ἁμβλόω abortior διακρίνω secerno βάλλω mitto, injicio φέρω, φέρομαι fero, feror, ruo περιρέω difluo. Հոսել ի վայր՝ վազիւք, կամ վտակօք ցնդել. գահավիժել. վայրաբերիլ. ձգել. որպէս յարգանդէ զսաղմն, ի բարձանց զվէմ, յանձնէ զքրտունս, եւ զկղկղանս. յաչաց զարտասուս. կր. իբր ձ. հոսիլ. գահավէժ լինել. վտականալ. բղխել.
Ի գահիցն վիժել (իլ). եւ ի վիհս անկանել։ Յոքունց քան թէ սակաւուց արար վիժել յանդունդս. (Փիլ. այլաբ.։ Արծր. ՟Դ. 4։)
having the same lot or fate;
copartner, sharer, fellow.
Հիւանդութիւնք՝ մարդկան կենացս վիճակակիցք են. (Նիւս. կուս.։)
clergyman, ecclesiastic;
incumbent;
— եպիսկոպոս, diocesan, bishop.
Բոլորեքին ժառանգք հանդերձելոց բարեացն լիցուք, եւ վիճակաւորք նմին. (Խոսր. պտրգ.։)
share, inheritance, portion;
chance;
benefice, ecclesiastical dignity or state.
Աստանօր կենացս փոխարէն առցէ զվիճակաւորութիւն իւրաքանչիւր ոք (ի հանդերձեալն)։ Ժամ է մեզ արտադրել զքահանայական կարգս եւ վիճակաւորութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Վիճակեցուցանեմ.
Մատաթեայ զառաքելութիւն վիճակեաց, եւ ագաբեայ եւ տիմոթեայ զմարգարէութիւն։ Վիճակեցին զքաղաքն, եւ անկաւ վիճակն կուռնելիոսի։ Զպատմուճանն վիճակեցին՝ ու՛մ եւ ելցէ։ Վիճակեալ երկոցունց (թագաւորաց՝ պրս. եւ յն) զմեծ զաշխարհս հայոց բաժանեալ ծառայեցուցին։ Տեսանես զհանդերձսն մերկացեալ, զպատմուճանն վիճակեալ. (Լմբ. ստիպ.։ Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ի՟Բ.։ Երզն. մտթ.։ Փարպ.։ Եղիշ. խաչել.։)
cf. Վիճիմ.
Զոր մանաւանդ ակիւղեայ կրեալ ասեն ուսումնասէրք, որ զբանն (զբառն) եւեթ վիճեաց նոյնգունակ թարգմանել. (Կիւրղ. ծն.։)
to dispute, to argue, to contest, to squabble, to wrangle, to discuss, to debate, to brawl, to quarrel, to attack, to fight.
Եթէ զսա յանդիմանեսցես, միւսն եւս, եւ միւսն այլ զնոյն վիճեսցին. (Դիոն. թղթ.։)
cf. Վէճ.
Որք ի սուրբ գրոց վիճութիւնք եւ ընդդիմադրութիւնք։ Հակառակութիւն, վիճութիւն, նենգութիւն. (Առ որս. ՟Ե։ Մանդ. ՟Ի՟Ե։)
Պղատոն յաղագս յանդիցն եւ վիճութեան անձանց (այսինքն հոգւոց) ասէ, թէ անիրաւաբար կենցաղավարեալքն տանջին. (Նոննոս.։)
cf. Վիմախարիսխ.
Անտապալելի տանն է նշանակ վիմադրական անվտանգ կամ անդղրդելի. (Նար. մծբ.։)
as hard as stone.
Զվիմակարծր նսեմութիւն անդնդապտոյտ կենցաղոյս. (Բենիկ.։)
interval among rocks, cavern, cave.
Դարան ի փոքր վիմամէջս ի կարկառս հովտաց։ Ի բարձրաւանդակ տեղի մի՝ ի վիմամէջս. (Արծր. ՟Ա. 10։ Ճ. ՟Բ.։)
full of or abounding in stones, stony, pebbly;
—ք, stony place.
Խորշք անդնդային, որ վիմուտ էջս ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
to embrace, to take in, to encompass, to contain;
cf. Փարիմ.
Շուրջ զաստուծով.. . անդադար փարեալ զյաւիտենականն նորա գիտութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Եւ ոչ ընդ հրապարակս փարես զդուստրն. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ.) յն. ի հանդէս բերես։
riches, opulence, abundance, wealth.
to desire, to wish, to long for, to want;
—է տեսանել զքեզ, he desires to see you.
Որում ցուցեր այսօր փափաքողին զվէրս մարմնոյդ։ Մայրն գոլով նորա, վայելչաբար յանձնէր զնա փափագողին։ Եւ ոչ շահավաճառ եղելոյ հանդիպել կարող է փափաքեցելումդ. (Շար.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ Ածաբ. մկրտ.։)
cf. Փափաք;
կատարել, լցուցանել զ—, to content, to satisfy;
որով ի — ածէ զնոսա, with which he excited desire in their hearts.
Ըստ բնութեան փափագումն ածէ զնոսա։ Գնալն անդր՝ փափագման էր. իսկ ոչ մտանելն՝ տեսակ հանդիսի եւ երկիւղի։ Ծարաւիքն յորժամ բանժակ մի ջուր ցուրտ գտանիցեն, փարատին յիւրեանց փափագմանէ. (Ոսկ. յհ.։)
cf. Փափկալի.
Հանեալ այնուհետեւ զմարդն ի փափկական հանգստեան դրախտէն։ Պահել զփափկական զայն դրախտ։ Ուր ճոխանայր՝ ադամըն հին՝ անդ փափկական. (Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Երզն. ոտ. երկն.։)