the third month of the ancient Armenian calendar, March.
Երրորդ ամսին հայոց. որ ըստ անշարժ տոմարի վերածի ի հոկտեմբեր եւ ի նոյեմբեր։ Տօմար.։ Յարսմաւ. եւ այլն։
cf. Սալամանդր.
Սաղամանդր կենդանի ոչ վնասի ի հրոյ, այլ շիջուցանէ զհուր. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Սալամանդր.
Սաղամանդր կենդանի ոչ վնասի ի հրոյ, այլ շիջուցանէ զհուր. (Բրսղ. մրկ.։)
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
քաջապէս սաղարքն ասին, եւ այլն. (Լաստ. ՟Գ։)
leaf, leafy branch;
long hair.
Սաղարթիւք ծառոց վարսաւորաց զանազանեալք ի պտուղս եւ ի տերեւս։ Ձօնեալ էր ի սօսիսն. զորոց զսաղարթուցն սօսաւիւն, եւ այլն. (Խոր. ՟Ա. 15. 19։)
full of leaves, leafy.
Թէպէտ երեւին կանաչ եւ սաղարթալի, այլ ոչ ունին պտուղ. (Ի գիրս առաքին.։)
casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.
Սաղաւարտ ի գլուխ նորա, եւ զրահս վերստ զգեցեալ։ Սաղաւարտ պղնձի ի գլուխ նորա։ Սաղաւարտս եւ զրահս։ Եդ ի գլուխ իւր իբրեւ զսաղաւարտ զփրկութիւն։ Դիցուք զսաղաւարտն յուսոյն փրկութեան։ Դիցէ սաղաւարտ զդատաստան անաչառ.եւ այլն։
Ի բազմութենէ սաղաւարտիցն, եւ ի փայլուն պատենազէն վառելոց. (Եղիշ. ՟Զ։)
singing psalms together.
Որ սաղմոսէ կից ընդ այլում. երգակից. պաշտօնակից.
cf. Սամետիք.
Լուծ զօրէնսն ասէ, եւ սամետի՝ զոր կապան կոչէ զվարդապետութիւն նորին։ Սամետէ եւ այլն։ Խզեցին զսամետայս. (Մխ. երեմ.։)
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
ռմկ. սամուր. լտ. mus ponticus. իտ. zibellino. Չորքոտանի նման աքիսի եւ կուզի ( ... ) սեւագոյն փայլուն մորթով. մանաւանդ Մորթն նորա ազնիւ, իբր սամուրենի. սամուր քիւրք.
Զհանդերձսն եւս տեսցուք՝ որպիսի ինչ են. միեթէ կամա՞ր, կամ սամոյրք. եւ ոչ ուրեք. այլ փառքն աստուծոյ այլք եւ փակեսցին. (Ոսկ. ես.։)
cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
title.
Օրինադրութիւն. տիտլոսն առաջին գլուխս դ ունի. երկրորդ՝ գլուխս ուի է։ (Տիտղոսն ՟Զ։) Ի ժ տիտլոսէն։ Ի իզ տիտլոսէն. եւ այլն։ (Մխ. դտ. կամ Օրէնք թգ.։)
Ո՛րքան յօշեալ հերձաւ տիտղոս մակաւասար տունկ. քանզի ծառն կաղնի, եւ այլն. (Մագ. ՟Ձ՟Ա։)
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
Մինչդեռ կենդանի է կինն. տի՛ր օ՛ն ի բա՛ց տար. այլ եւ ոչ յետ մեռանելոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Տիրապէս.
Մոլորակք անուանեցան ո՛չ տիրաբար, այլ ի վայրապար մարդկանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Բուն.
Անիրաւի՝ ոչ ուրուք եղելոյ մարդ, այլ իսկագոյն եւ տիրագոյն ասել՝ մարդակերպ գազանի։ Եղիայ ի վեր հետեւեալ, եւ կամ տիրագոյն եւ իսկապէս ասել՝ համբարձեալ։ Մինչ զի իսկապէս եւ տիրագոյն ասել, չափ ամենեցուն՝ եւ՛ իմանալեացն եւ՛ զգալեացն՝ աստուած մի. (Փիլ.։)
Իսկ եւ այլազգ տիրագոյն՝ զմարմին խոստովանի մարդ. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
strengthened by God.
Լուսապատրոյկ ճաճանչեղ՝ տիրազօր ճարպաւորական, եւ այլն. (Նար. մծբ.։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
Զտիրական բարիս այսր շնորհաց եւ խաղաղութեան։ Տիրական մարդոյս՝ որ է ի մեզ (հոգին)։ Կեանք տիրական մարդոյն. (եւ այլն. Սարգ. ստէպ։)
Ի տաճարին աստուծոյ՝ դաբիրայն անուանեալ՝ այլոցն սրբոց տիրական եւ բովանդակիչ ասիւր. (Շ. բարձր.։)
like our Lord.
Որք գնեցին ոչ հրէաբար ի մահ նախատանաց, այլ տիրանման յազատութիւն փառաց. (Վրդն. պտմ.։)
to honour, to pay homage as to God, truly to revere.
Ի կեանս քո մի ինչ տիրապատուեսցես (զինչս), այլ չափաւորապէս ընկա՛լ. (Ոսկիփոր.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Ոչ իսկ տիրապէս սոքա օգնականք, այլ՝ պիտակաբար ասին. (Փիլ. այլաբ.։)
Ոչ տիրապէս առ նա հանդիպի ընդդիմաբանութիւնս, այլ ամենից սխալողաց կամաւ վրիպելոց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
rendering master or lord, giving possession or power over.
Զպատիւ փառաւորութեան մի՛ անձին առնել խորհիցի, այլ իւրում տիրարարին, որ ձրի նմա զայն շնորհեաց. (Եզնիկ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Այս բան համօրէն տիրել ոչ ունի, այլ միայն վասն որոյ գրեցաւ. (Իգն.։)
Անկանիլ ընդ տէրութեամբ այլոյ. լինել ընդ ձեռամբ.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Տիրացուցանեմ.
Աստուած ոչ միայն զձեզ եւրոպայ, այլեւ ամենայն միջերկրեայց տիրեցոյց։ Տիրեցուցանէ սեպհական ժառանգութեան։ Յանցեաւ անդամ, եւ զմահ տիրեցոյց ինքեան. (Խոր. ՟Գ. 5։ Արծր. ՟Ե. 2։ Խոսր.։)
Տիրեցուցից, ըստ այլ ձձ. եւ յն. սերեցից։
diptycha.
(որ գրի վրիպակաւ եւ Տաքդիկոն) Բառ յն. տիփդիխօն. δίπτυχος duplex δίπτυχον, δελτίον tabellae duplices, seu biforus. Ցուցակ անուանց երկիջեան կամ երկծալ՝ ի յիշատակ աւագութեանց, եւ վասն յիշելոյ ի պատարագի, եւ այլն.
cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy;
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
στυγνός, λυπηρός, σκυθρός , σκυθρωπός tristis, molestus, tetricus, odiosus, invisus κακός malus եւ այլն. Ոչ խրախ. ոչ ուրախ. տրտում. թախծեալ. հոգած. ցաւագնեալ. սգաւոր իբր ի թուխս համակեալ. եւ Տխրական. տրտմալի.
cf. Տխրութիւն.
Ծաղր ասէ՝ ո՛չ այտիւքն անկեալ հնչումնն եռանդեամբ արեանն, այլ զանապակ եւ զանխառն տխրանաց՝ զուարթութիւնն։ Ի տրտմութիւնս զյոլով մասն տխրանացն ի բաց բառնայր. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. յուդիտ.։)
sad, sorrowful, vexatious.
Ոչ միայն զտխրեցուցիչն ասէ, այլեւ յետ չար պատգամացն զբարիսն ընծայեցուցանէ. (Ոսկ. ես.։)
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
σκοτάζομαι, συμπίπτω, συγχύομαι obscuror, concido, confundor ἁσχάλλω doleo, moereo, tristor σκυθρωπάζω vultu tetrico et tristi sum. Տխուր լինել. ի թուխս համակիլ. այլագունիլ. խոժոռիլ. թխանալ. անշքանալ. նսեմանալ. տրտմիլ. սգալ. մշխուլ ըլլալ, երեսը կախել.
Երեսք իւր այլ ոչ եւս տխրեցան։ Տխրեալ եւ լքեալ։ Տխրեցաւ ի վերայ նորա լիբանան. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 18։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 43։ ՟Ի՟Ա. 4։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 15։)
Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ.։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
Նեղեցին զտկարն եւ զանզօրն։ Զտնանկն եւ զտկարն։ Մարդ տկար եւ սակաւ եւ ստրկաւ ժամանակեան։ Զձեռս տկարմխիթարեցեր։ Տէր տկար առնէ զհակառակորդս իւր։ Հոգիս յօժար է, բայց մարմինս տկար։ Պատսպարա՛ն լերուք տկարաց։ Իբրեւ տկար անօթոյ առնիցեն պատիւ կանանց։ Տկար յոտից։ Առին դրաստուք զամենայն տկարս. եւ այլն։ Որք առողջ են մարմնով՝ ձեռնատու լինել տկարաց։ Տկարի եւ զրկելոյ է պէտք օգնութեան. (Շ. թղթ.։ Խոսր.։)
Զվշտակցութիւն առակս ուսուցանէ տկարաց։ Յաստուծոյ կարգաւորեալ է տկարի հնազանդ լինել հզօրի։ Իմաստութիւն է այլ եւ՛ս տկարիւ զփորձ առնուլ եւ զղջանալ. (Մխ. առակ.։)
Խիղճ մտացն նորա, քանզի տկար է, պղծի։ Գայթագղութիւն լիցի տկարաց։ Կորնչիցի տկար եղբայրն ի քում գիտութեանն։ Զխիղճ մտաց տկարացն զայրացուցեալ։ Եղէ ընդ տկարս իբրեւ զտկար, զի զտկարսն շահեցայց.եւ այլն։
Լինել ի թագաւորութիւն տկար։ Զի՞նչ իցէ երկիրն, պարա՞րտ իցէ, եթէ տկար։ Ապա եթէ հետեւակս ինչ եւ տկարս ինչ խօսեալ իցէ.եւ այլն։
weak-mindedness, slowness, stupidity, dulness, imbecility.
Տկարութիւն մտաց (յայլեւայլ կարգի).
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
Տկարացայց, եւ եղէց իբրեւ զմի ի մարդկանէ։ Տկարացան ձեռամբ եւ զարհուրեցան։ Աչք իմ տկարացան յաղքատութենէ։ Ծանկք իմ տկարացան ի պահոց։ Տկարացան ի նոսա լեզուք նոցա։ Աղեղունք հզօրաց տկարացան։ Տունն դաւթի երթայր եւ զօրանայր, եւ տունն սաւուղայ երթայր եւ տկարանայր.եւ այլն։
Ոչ տկարացեալ ի պատերազմի տալ զմպարիշտս ընդ ձեռամբ արդարոց։ Եթէ աղքատայցէ եղբայր քո, եւ տկարանայցէ ձեռօք։ Ամպարիշտք տկարասցին ի չարիս.եւ այլն։
Տէ՛ր, ոչ տկարանայ քեզ ապրեցուցանել բազմօք եւ սակաւուք։ Միթէ տկարանայցէ՞ ա՛ռ զաստուծոյ բան։ Տկարանայ ինչ ոչ քեզ։ Ոչինչ տկարանայ քեզ։ Զի ոչ տկարասցի առ յաստուծոյ (կամ առ ի յաստուծոյ, կամ առ աստուծոյ) ամենայն բան.եւ այլն։
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
Մարդկօրէն ասեմ վասն տկարութեան մարմնոյ ձերոյ։ Պարտ է մեզ՝ որ կարօղս եմք, զտկարութիւն տկարացնզ բառնալ։ Վասն նորին տկարութեանն եւ անշահութեանն։ Ի տկարութենէ ձայնի աղօրւոյն։ Զի ծանիցէ ամենայն մարդ զիւր տկարութիւն։ Տկարութիւն՝ անպիտան յանդիմանի։ Իւրեանց տկարութեանզ մտօքն։ Մեռցի ի տկարութեան մովաբ.եւ այլն։
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Տհաս եւ անկիրթ ոգի։ Վարդապետքն ուսմամբ զտհաս հոգիսն առնեն այր կատարեալ։ Որոց իբրեւ հասնոց տուան օրէնքն. արդ զի մի՛ տհասքն օտար համարեսցին ինքեանց զօրէնսն եւ այլն։ Յիսուս քրիստոս յառաջագոյն օրինակաւ ծանուցեալ եղեւ տհասից. (Լմբ. առակ.։ Ուռպ.։ Նախ. օրին.։ Մխ. ապար.։)
unripeness, immaturity, crudeness, crudity;
ignorance.
Ոչ գիտեմք զնա ըստ տհասութեան հասակին։ Յորժամ տեսանէ կատարեալն հասակաւ եւ ուժով զմանուկ տհաս, տեսեալ զտհասութիւն եւ զտկարութիւն մարտակից ախոյանին եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
to be a child like the others.
ՏՂԱՅԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συννηπιάζω una cum aliis infans sum. Կցորդ կամ նման լինել այլոց տղայոց.
to be or become a child;
to behave as a child;
to act the child;
to grow or become young again.
Մի՛ լինիք տղայք մտօք, այլ ի չարեաց տղայացարո՛ւք. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 20։)
Ոչ ի չարիս, այլ առ բարիս գործել տղայացար։ Օրիորդս զայնոսիկ կոչէ, որք ի մեղաց տղայացան. (Մաշկ.։ Նար. երգ.։)
cf. Տղայաբար.
Սա ո՛չ գիտնոց՝ այլ տղայապէս, մանկանց տուաւ նուսխայապէս. (Շ. այբուբ.։)
infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.
Զաւուրս տղայութեան քո։ Զօր տղայութեան քոյ։ Յաւուրս տղայութեան քոյ։ Ըստ աւուրց տղայութեան իւրոյ։ Անդ բենիամին ի տղայութեան զարմանալի։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի.եւ այլն։
to get dirty, to be dabbled or covered with mire, to draggle in the mud.
Կնքէ զաղբիւրն զայն մաքրութիւն, եւ ոչ միով իւիք իմաստիւք տղմանայ լուսափայլ եւ օդային սրտին իրք պղտորեալք. (Նիւս. երգ.։)
impoliteness, incivility, ungraciousness, rudeness, grossness, rusticity, brutality, barbarity, inhumanity;
տմարդութեամբ, disobligingly, uncivilly, roughly, rudely, churlishly, boorishly, brutally, cruelly, barbarously, inhumanly.
Ողորմութիւն՝ ո՛չ զոր յանիրաւութենէն ասեմք. վասն զի այն ո՛չ է ողորմութիւն, այլ՝ տմարդութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
scorn, derision.
Մեղայ զայլով ծիծաղելով, տնազով, զայլս արհամարհելով։ Տնազ առնէ։ Գիտացի՛ր որ քեզ տնազ լինին արարեալ (կամ արարեալքդ). (Ոսկիփոր.։)
poor, indigent, impoverished, ruined;
bankrupt.
Զիրաւունս տնանկին։ Հեծութեան տնանկի։ Կեցուսցէ զորդիս տնանկաց։ Անխնայեսցէ նա յաղքատն եւ ի տնանկ, եւ զանձինս տնանկաց կեցուսցէ։ Մի՛ բուռն լինիցիս տնանգի, եւ մի՛ անարգեսցես զտանգն ի դրունս։ Կերիցեն տնանկք ազգի քո։ Հալածեաց զայր աղքատ եւ զտնանկ։ Դու զժողովուրդ տնանկ կեցուսցես, եւ այլն։
poverty, indigence, beggary;
impoverishment;
bankruptcy;
ի վերջին տնանկութեան կայ, he is reduced to extremities, he is at his last shift, in utmost distress, in a despairing condition.
dispossession, expropriation.
Առումն կամ հափշտակութիւն տան այլոյ.
housekeeping, housewifery;
husbandry, thrift.
Թէպէտ այրն ներքինի գոլով, այլ ստացեալ էր զկինն ի տնարարութիւն. (Վրդն. ծն.։)
whose house is destroyed, ruined, homeless;
*cf. Վատնիչ.
Որոյ տունն աւերեալ է յօտարաց. (իսկ ռմկ. է աւերօղ զտուն իւր կամ ղայլոյ)
planter, gardener;
Creator.
Զի եւ տնկագործ ո՛չ վասն կեղեւոյն եւ ոստոցն, այլ վասն պտղոյն դարմանէ զտունկսն. (Գէ. ես.։)
to cultivate, to plant.
Ոչ տնկեսցես, յորժամ աստուած տնկագործէ. (Փիլ. այլաբ.։)
cultivation, plantation.
vegetable, vegetative, vegetating;
innate, inborn;
possessive, adventitious.
Եւ այլ ինչ շունչ, որ ի տնկականսեւ ի կենդանիս. (Արիստ.։)
Բազումս ունի զօրութիւն (միտքն). ունակական, տնկական, բնական, ընդմտածական. (Փիլ. այլաբ.։)