book-binder.
binding.
desk;
reading desk.
Կազմած՝ որ բարձեալ ունի յինքեան զգիրս. եւս եւ Տախտակ՝ յորոյ վերայ գրեալ իցէ ինչ.
Գրեցաւ ի տախտակ վերնագիր գրակալի կենսաբար խաչին. (Մխ. ապար.։)
cf. Գրագէտ.
γραμματριστής elementorum praeceptor, magister Գրագէտ. հմուտ գրոց. ուսեալ. եւ Ուսուցիչ քերականի. վարժապետ քերականութեան. մակացու գրոց.
Այս ինձ ճառ՝ յաղագս գրականաց, համանգամայն եւ գրոց։ Յետ գրականին փանդեռնահարն մեզ ասելի է. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Գրական գիտօղք. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Եւ իբր Գրաւոր. գրչական. քերականական.
Գրական բանն է ձայն նշանական՝ ի բայից եւ ի փաղառութեանց ժողովեալ. (Ոսկիփոր.։)
Գրական արուեստս ձեւանայ ըստ նմանութեան մարդոյ կենդանւոյ. (Երզն. քեր.։)
Ենովս գիր գրեալ, մարգարէացեալ ... նոյն շնորհ գըրական՝ նախնեացըն տըւան. (Գանձ.։)
ԳՐԱԿԱՆ. մերթ՝ Փորագրական. գծագրական. քերածոյ. դրօշեալ. քանդակեալ. իբր յն. γραφικός
Գրական ծաղկովք պաճուճեալք. (Բրս. ընչեղ.։)
Կուռք, որոց գրական նկարչութիւն եւ ստեղծական՝ վնասակար արարիչք եղեն։ Գրական գործք եւ ստեղծականք յերկաքանչիւր արուեստի կազմեալք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
literature;
grammar
γραμματεία, γραμματική litteratura, grammatica Գրաւոր արհեստ. դպրութիւն. քերականութիւն.
Անուն իսկ քերականութեանս գրականութիւն ասի. (Մագ. քեր.։)
Գրականութեամբն հաստատեցին զքերականութիւն։ Եւ այսպէս գտեալ եղեւ գրականութիւն. (Երզն. քեր.։)
Զի՞նչ է անուն քերականիս. գրականութիւն, քերթողութիւն, քերականութիւն. (Հին քեր.։)
reader.
ἁναγνώστης lector Կարդացօղ գրոց. ընթերցօղ. վերծանօղ. դպիր. որ եւ յն. բառիւ Անագանոս, որ ի վայր է քան զկիսասարկաւագ.
Սաղմոսերգօղք եւ գրակարդաց իւրաքանչիւր կարգեալ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Եպիսկոպոս, քահանայ, սարկաւագ, կէս սարկաւագ, գրակարգաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Լսել ի ժամ ճաշոյն՝ գրակարդացին ( ի սեղանի). (Բրս. հց.։)
cf. Գրախեց.
Իբր Կէս գրոյ. նշանախեց. գրախեց. որպիսի է առ եբր. եօտ, կամ յովտ, փոքրագոյն նշանագիր՝ կոտորակ այլոց տառից կարծեցեալ իբր չակերտ. եւ ի մեզ սիւնն (), կամ պատիւն (ւ).
Յովտ մի, որ է գրակէս, ոչ կորիցէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Խերեւէշ մի, որ է գրակէս մի, ոչ կորիցէ յամենայն օրինակաց եւ ի մարգարէից. (Եփր. յղ. գող.։)
Գրակէս մի ի պատուիրանացն աստուծոյ պատուականագոյն է քան զերկինս եւ զերկիր. (Խոսր.։)
Գրակէս մի, որպէս պատիւն, որ զՏիւնն եւ զՐէն տր առնէ. (Տօնակ.։)
enamel.
• տե՛ս Դրակոնտիկոն։
ԳՐԱԿՈՆՏԻԿՈՆ կամ ԴՐԱԿՈՆՏԻԿՈՆ. Բառ անյայտ ըստ ձայնին, յայտնի ըստ իրին. Նիշ գունոյ գծագրեալ եւ դրոշմեալ հաստատութեամբ ի վերայ իրիք ի բնէ կամ արուեստիւ որպէս երակ ինչ.
Սակաւ ինչ արեան նիշ ունելով յաչսն, որպէս գրակոնտիկոն ի վերայ ոսկւոյ. (Խոր. ՟Բ. 49։)
Որպէս գրակոնտիկոն շարամանաբար մակ ոսկւոյ մածեալ մատիտմամբն. (Մագ. ՟Լ։)
Իսկ ի Պղատ. տիմ. նոյն բառ գրի ԴՐՈԿՈՆՌԻԿՈՆ ի տեղի յն. ἕγκαυμα inustio այսինքն խարումն (կամ այրեցմամբ որոշումն),
Բազում անգամ վերստին հարցանելովն՝ իբրու նշանակք ինչ դրոկոնռիկոնով անջինջ գրոյ յարատեւականք եղեն առ իս բանքն։
algebra.
penny-weight;
scruple.
• «ծանրութեան փոքրիկ մի չափ. 6 կերատ» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 27. ունի միայն ՓԲ։
• = Յն. γραμμάριον «'1/շ։ ունկիի ծանրու-թիւն, որ է մէկ գրամ». ծագում է յն. γράμμα հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «գիր», բայց ստացել է այս նշանակութիւնո՝ սխալ ստուգաբանութեամբ՝ լտ. scripulum «գրամ» բառը յառաջացած կարծելով soribo «գրել» բայից։ Տարածուած է բոլոր լեզունե-րի մէջ gram ձևով, ինչպէս և արդի հայերէ-նում՝ արևմտեան տառադարձութեամբ կր-րամ. արևելեան տառադարձութեամբ գրամ ձևով։-Հիւբշ. 345։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 67։
grammarian, literate.
cf. Գրամարտիկ.
Բառ յն. ղրամմադիգօ՛ս γραμματικός. grammaticus այսինքն Գրական. քերական. կիրթ ի քերականութեան. դպիր, գրագէտ.
Արիստարքոս գրամարտիկոս։ Քաջ գրամարտիկոսք։ Քան զամենայն հռետորական անուանսն ... քան զգրամարտիկոսացն, եւ զարուեստականացն. (Եւս. քր.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։ Սեբեր. ՟Դ։)
Գրամարտիկոսաց եւ քերթողաց՝ կամ վերջանողաց. (Մագ. ՟Ա. ՟Ի՟Ե։ Երզն. քեր.։)
Ամենայն իմաստասիրական եւ գրամարտիկոս արհեստից. (Սամ. երէց.) իմա՛ գրամարտիկոսական։
bibliomaniac.
bibliomania.
cf. Գրանոց.
library.
βιβλιοθήκη bibliotheca Տեղի գրոց. գրատուն. մատենադարան. որ եւ ԴԻՒԱՆ կամ ԱՐԿՂ ԳՐՈՑ ասի. գրքատուն, գրքարան.
Պտղոմէոս՝ որ կոչեցաւ եղբայրասէր, գրանոց կազմեալ՝ ժողովել զամենայն գիրս։ Եհարց թագաւորն, քանի՞ գիրք ժողովեալ են ի գրանոցին. (ՃՃ.։)
Գտելոց ի հին գրանոցսն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Ընկեցաւ ի խաղս գրանոցիս։ Շրջելով առ եզերբ գրանոցիս. (Արշ.։)
Ի մերոց գրանոցաց տացի քեզ սահմանադրութիւն կանոնացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
compositor;
composing stick.
archives, library.
ԳՐԱՊԱՀ ՏԵՂԻ կամ ՏՈՒՆ. Գրատուն. մատենադարան. դիւան.
Գրեաց եւ այլ գիրս, եւ եդան ի գրապահ տեղիս հռոմայեցւոց։ Եգիտ ի գրապահ տանն սուրբ յարութեանն. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Գրապահ՞՞՞տեղի.
hem, border, list;
collar of a coat;
ephod.
• , ի-ա հլ. «հագուստի վիզը. հա-գուստի եզրերը՝ վզի, լանջքի և քղանցքների վրայ» Ել. իր. 32, լթ. 21. Սղ. ճլբ. 2, «ուսա-նոց, վակաս» Փիլ. ել. և Լծ. փիլ. որ և գրա-պտնակ «քահանայապետի վակասը» Փիլ. ել. յետնաբար ունինք գրապան «դրպան, ջէբ» Վրդ. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 110, Սամ. անեց. էջ 79, գրապանակ «ջէբ» Յայսմ. և վերջա-պէս գրպան «ջէբ» Բժշ.։ Արդի գրականում ընդունուած է միայն գրպան «ջէբ», որից շի-նուած են՝ գրպանակ, ծոցագրպան, գրպանել, գրպանահատ։-Ըստ իս նոյն բառն է նաև գրապանակ «հմայեակ, կախարդական գիր» Մտթ. իգ. 5, որի մասին տե՛ս մի քիչ ցած-ըըյմ։
• = Իրանեան փոխառոթիւն է. հմմտ. պհլ. grīvpān, պրս. [arabic word] girēbān կամ [arabic word] girēvān «հագուստի կամ շապիկի վիզը՝ որ-տեղից զլուխն են անցկացնում. փողպատ». աֆղան. girēvān, քրդ. grīvān «շապիկի վի-ղը». որոնք ծագում են զնդ. grīva-=սանս. grīva-, աֆղան. griva, grēva, պրս. ︎ gir! «վիզ. պարանոց, ծոժրակ» բառից, իբրև զնդ. *grīva-pāna «վիզը պահող, վըզ-պան» (Bartholomae, 530, Horn, § 913) «Օձիք» նշանակութիւնը այնուհետև դարձել է «գրպան», այսպէս՝ պրս. giribān «զգես-տի գրպան», փարս. giribān կամ kissai-karfa «գրպան բարի գործոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ǰayb «օձիք, զգեստի վիզ, որ և նմանա-թեամբ՝ գրպան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 99 և 100), թրք. ǰeb «գրպան» (փոխառեալ արաբերէնից)։ Նկատենք, որ հները մեր իմաստով գրպան չունէին և նրանց համար իբրև գրպան էր ծառայում գօտու ծալքը։ Իրանեան բառից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] jirrubān, ǰurrubān «շապիկի վիզը», [arabic word] ǰurrubān կամ [arabic word] ǰurbān «շապի-կի օձիք, սրի պատեան», [arabic word] ǰirab «պարկ, որևիցէ աման, ամորձեաց պարկ», [arabic word] fulubbān կամ [arabic word] ǰulbān «սուրի, դանակի, խարազանի ևն կաշէ պատեան կամ պարկ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 91, 95), լեհ. karman, խրվ. karmen, karmenac «մի տեսակ մուշտակ», ուկր. karman, karajman, ռաւս. карманъ «գրպան» (ուրիշ բացատրու-թիւն սրանց համար տե՛ս Berneker, 490) վօթյ. kormana, ֆինն. kormano, էստ. kar-man «գրպան»։-Հիւբշ. 132։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը Lag Gesam. Abhd. 202 (ուր սխալմամբ գըր-ւում է պրս. cliban-us), Arm. Stud. § 538 (ուր աւելանում է արաբ. բառը) և Հիւնք.։-Հիւբշման Arm. Gram. 132 գրապանակ «հմայեակ» բառը համա-րում է վերինից տարբեր և կազմուած գիր-+պան+ակ, իբր «պահպանութեան գիր»։ Այս դէպքում գրապանակ պիտի նշանակէր «գիր պահող, գրի պահա-պան» և ո՛չ թէ «պահապան գիր»։ Ըստ իս գրապանակ նոյն բառն է նախորդի հետ և աւելի լաւ է պա-հում արմատի (arīvā) «վիզ» նշա-նակութիւնը։ Գրապանակը այն բանն է, որ կախում էին վղից ի պահպանու-թիւն։ Աբեղեան, Հայոց լեզ. տեսութ. 286 գիրք+պան, իբր «գիրք պահելու տեղ»։
ὧα, ὥα ora vestis, fimbria Եզր զգեստուց, որպէս զօձեօք եւ զլանջօք եւ զքղանցիւք. տե՛ս (Ել. իը. 32։ լթ. 21։ Սղ. ճբ. 2։)
Երկու գրապանք ընդ միմեանս խառնեալք։ Երկուց գրապանացն հարկ է միումն յաջմէ լինել, եւ միւսումն յահեկէ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 10։)
Գրապանն (աստ վակասն է, ուսանոցն. (Լծ. փիլ.։)
phylactery, amulet;
letter case;
pocket;
ephod.
φυλακτήριον conservatorium, amuletum Գրուած իբրեւ պահպանակ. հատուած բանից գրոց գրեալ եւ պահեալ զանձամբ. բժժանք. համայիլ.
Լայնեն զգրապանակս իւրեաց. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Մերթ որպէս Գրապան, ըստ որում Վակաս քահանայապետի կից ընդ տախտակի դատաստանաց՝ Բանակ կոչեցելոյ.
Առ ընդելուզման գրապանակին կազմի բանակն, եւ այլն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)
Եւ որպէս ռմկ. գրպան. ճէպ.
Եհան գաղտ մազ մի ի գլխոյն, եւ եդ ի գրապանակ. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Թ.։)
librarian.
desk, writing-table, study, bureau, secretary.
bureau, office, reading-room.
studious, that loves study, bibliophilist.
Սիրօղ գրոց, դպրութեան. ընթերցասէր.
Պտղոմէոս գրասէր։ Գրասէր արքայն։ Առ գրասիրաւն պտղոմէիւ. (Տօնակ.։ Գանձ.։ Կեչառ. աղեքս.։)
led-horse, beast for the saddle, surapter, sorry horse, ass, short or thick horse, animal, beast, tit;
— մատակ, mare.
• ոլ ςլ, «հեծնելու կամ բեռան ա-նասուն, մանաւանդ էշ» ՍԳր, «(ընդհանրա-պես) անասուն, կենդանի», Եզն. «բթամիտ իշագլուխ» Ոսկ. յհ. ա. 2, որից՝ գրաստական «անասնական» Ոսկիփ., գրաստավար «ա-նասուն քշող» ԱԲ, ձիագրաստ, ջորեգրաստ (երկուսն էլ նորագիւտ բառեր. չունի ԱԲ Անևան. գիրք առաք. 234։
• Մորթման ZDMG, 1872, 581 բևեռ. kurra «գրաստ», գերմ. Ross և անգլ. horse «ձի» բառերի հետ։ Հիւնք. յն. σάϰτρα «պարկ, քուրձ, բեռն գրաստու» բառից։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 154 կցում է լտ. gradior «քայլել», գոթ. griϑs «քայլ», հսլ. greda «գալ» ևն բառերին։
• ՓՈԽ.-Գնչ. grast, greš, gias, gra «ձի». grái «ձի», grastni, grasni, grani «էգ ձի», grastoro «փոքր ձի», grastano mas «ձիու մես» orasteskoro «ձիավաճառ» (տե՛ս Pas-pati, որ այս բառերը հանում է սանս. gras «ուտել», անզլ. grass «խոտ» ևն բառերից) բոհեմ. graš «ձի», grašd «ախոռ». grašnel «քուռակ», grašni «էգ ձի» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens, Paris, 1868, էջ 106)։
• նորառիւտ բառ, որ մէկ անգամ ուռնում եմ բռոծածուած Յհ. կթ. 390-39։ «Իւ աաա զյետկար քարտին ի գրաստս խա-չին սրբոյ կապեալ»։ Նշանակում է «խաչի մասերից մէկը, թերևս թևերը»։ Բայց կարող է լինել նաև յաջորդ գրատ, որ և գրաստ բառը և այն ժամանակ նշանակում է «այն քօղը կամ շապիկը, որ խաչի վրայ ձգուած կամ նրան հագցրած էին լինում» (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 115)։
ὐποζύγιον, ὅνος, κτῆνος jumentum, subjugum, asinus Անասուն, որ կրէ ի վերայ իւր զհեծեալն կամ զբեռն. որպէս ձի. ջորի. եւ մանաւանդ Էշ.
Տալ կերակուր գրաստու, կամ գրաստուց։ Եհան զնոսա ի գրաստս։ Տեսանիցես զգրաստ ընկերի քո անկեալ ընդ բեռամբ։ Առին գրաստուք զամենայն տկարս.եւ այլն։
Ետ օրինակ, թէ որպիսեօ՛ք գրաստուք զաշխատութիւն հանգուցանել պատշաճ է. (Խոսր. պտրգ.։)
Նստեալ ի գրաստին եւ յաւանակին, եկն ի տաճարին. (Գանձ.։)
Ո՛չ գրաստով, եւ ո՛չ մարդով. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի գրաստուէ (կամ ի գրաստէ) անտի. (Վրք. հց. ձ։)
Լայնաբար ասի.
Վիշապն՝ որ ինքն գրաստ է, այնու զի անասուն եւ անխօսուն է, զիա՞րդ որ ինքն գրաստ է, զայլ գրաստ վարիցէ. (Եզնիկ.։)
Նմանութեամբ, Գրաստամիտ, անասնամիտ.
Ոչ ոք է այնպէս գրաստ, թէ անսկիզբն ոք զնա (զերկիր) եւ անծին համարի. յն. անմիտ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
stupid.
book-seller.
book-shop, book-store.
book-trade.
great coat, loose coat, Persian dress.
• . անստոյդ ձևով բառ, որ գրուած է նաև գրաստ, դրատ, դրաստ, դրաւտ (միշտ անեզական) «պատմուճան, վերարկու» Բ. թագ. ժ. 4. Մխ. դատ. էջ 262. Բուզ. ե. 6 (հին տպ. մադրաստ, էջ 208 դրաստ, էջ 209 որատ). Կաղնկտ. (հրտր. Էմ. էջ 138 դրաւտ. իսկ հրտր. Շահնազ. Ա. 292 գրատ). ԱԲ քեկնում է նաև «քղանցք» ըստ Կիւրղ. թագ?
• ՆՀԲ (գրատ բառի տակ) լծ. թրք. քt-րաքէ, խըրգա կամ (քղանցք բառի տակ) յն. ϰράσπεδον «քղանցք»։-Պատկ,
• հրտր. Բուզ. էջ 171, ծանօթ. 1 ուղղա-գոյն ձևը համարում է գրատ, որ կցում է պրս. [arabic word] բառին։ Սա անշուշտ պրս. [arabic word] kurād «հնոտի և մասնատեալ հանդերձ և զգեստ», թրք. գուրատէ «անպէտք, հին ու մին մնացորդ բաներ» բառն է, որ սակայն ո՛չ նշանակութեամբ և ո՛չ էլ ձևով համաձայն է մեր բառին։ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 97 ճիշտ ձևը համարում է դրաստ և նոյն է ռնում պրս. durust «ուղիղ» բառի հետ, իբր Ռէ «ուղիղ ստորոտով պատմուճան», իսկ էջ 120 դնում է գրատ և մեկնում է պրս. կիրատ «հին զգեստ մը», գուրաթ «կրկնոց կանանց» (իմա՛ [arabic word] qurat «շորի պատռած կտոր՝»)։
որ գրի եւ ԳՐԱՍՏ. μανδύας mantella, vestis militaris Հանդերձ կրելի զանձամբ. զգեստ. վերարկու զինուորական. . տառատոկ. վարապանակ. (լծ. թ. քէրաքէ, խըրգա ).
Կտրեաց զգրատս (կամ զգրաստս) նոցա ի միջոյ մինչեւ ցեզր. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 4։)
Դաս պաղատան. եւ սքեմ է նոցա՝ գրատք կտաւիք ... Եւ սքեմ է նոցա այծենի գրատք կարմիր, եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
Մանդիան՝ գրատք են. աստ զդաւթայ հրեշտակացն ասէ ... եհատ զդրօշակս հանդերձից նոցա. (Կիւրղ. թագ.։)
library;
bookcase.
cf. Գրատուն.
earnest money, assurance, security, pledge, engagement;
mort-gage;
wager, bet;
detention;
— դնել, to wager, to lay a bet;
to hire, to give wages or salary;
— առնել ընդ ումեք, to lay a wager.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.) «իբրև առհաւատչեայ տրուած իրը» ՍԳր, «կանխավճար, ապացոյց, նշան, փրկանք, իրարու հետ բռնած գրազ» Վրք. հց. Մխ. դտ. Փիլ., որից՝ գրաւել «գրաւ առնել. 2 ձեռք ձը-գել, խլել, առնել, բռնել» ՍԳը. Եւս. քր. Ոսկ. գաղ., «վարձել» Նար. Վրք. հց., գրաւումն Պիտ., գրաւական Ծն. լր. 17=20. Բուզ., գրա-ւահարկ Ագաթ., գրաւաթափ Յհ. կթ., դիմա-գրաւ «ախոյեան» Բ. մակ. զ. 28. Խոր. Յհ, կթ., դիմագրաւել Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17, մի-սագրաւ փ. Սոկր. ճլէ։ Նոր գրականում գրա-ւել նշանակում է նաև «մէկի սիրտը հրապու-րել, սէրը շահիլ» և այս իմաստից են բխում գրաւիչ, գրաւչութիւն, սրտագրաւ։
• = Պհլ. grav (գրուած grubu) «գրաւ, փո-խատւութիւն, գրաւական», gravakan «գրա-ւական», պրս. ❇ girav «գրավ, գրավական. գրազ», ❇ giravgān «գրաւական», [arabic word] giravnāma «գրաւի՝ դաշանց թուղթ, գրա-ւաթուղթ», քրդ. [arabic word] gireu «գրաւ, գրաւա կան», այս բառերի բուն ծագումը յայտնի չէ, որովհետև կապ չունի պրս. giravidan= պհլ. virōyītan «հաւատալ» և giriftan=պհլ. graftan, զնդ. հպրս. grab, սոգդ. g'raβ, սանս. grabh «բռնել» բառերի հետ։-Հիւբշ. 131։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ դնում է պրս. girav, բայց սրա հետ նաև սանս. grah «առնել», Bötticher, ZDMG,
• 1850, 352, Arica 83, 401 սանս. grabh, grah, զնդ. gerew, պրս. giriftan «բըռ-նել»։ Lag. Symmicta 340 գրաւ=պրս. girav. գրաւական=պրս. giravagān։ Տէրվ. Altarm. 105 պրս. girav ձևից փոխառեալ, իսկ Նախալ. 54. 79 սանս, grabh, զնդ. garew, հպրս. garb, գոթ. вreioan հսլ. grabiti «առնել, բռնել» ձևերի հետ՝ հնխ. garbh, gharbh ար-մատից։ Ուղիղ են Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. Ա. 194 և Հիւնք.։ -Հիւբշ։ 131 վերի մեկնութիւնը դնելուց յետոյ՝ ուզում է զանազանել (կասկածով) գրա-ւել «գրաւ առնել» և գրաւել «առնել, ձեռք բերել», վերջինը իբր բնիկ հայ կցելով սանս. grabh «առնել, բռնել», grábha-«տիրապետութիւն, սեփակա-նացնել», հսլ. grabiti, պրս. girittan «բռնել» ևն բառերի հետ։ Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 267 և Բազմ. 1897, 52 յն. ἀρραβων, աքքադ. garra «գրաւ», եբր. [hebrew word] 'ārab, լտ. arrha, arrhabo «գրաւ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. g'arra «գրաւ», 405 kur «բրո-նել, գրաւել»։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. գրավ, Ջղ. գ'րավ, Ոզմ. գ'ըրավ, Սլմ. գըրmվ, Տիգ. քրmվ, Մրղ. գիւ-րէօվ, Մկ. գըրավս և այսպիսի ձևի միջ-նորդութեամբ Երև. Տփ. գրազ (=ի գրաւս)։
• ՓՈԽ.-Վոազ. გირაო գիրաօ «գրաւ». վետ ջաձայնի համար հմմտ. խաւ > վրաց. խաօ։ Ուտ. girov «գրաւ» թուրքերենից է։
պ. գիրէվ, կիրէվ. ἑνέχυρον, ἑνεχυρασμός, ἑνεχυράσμα pignus, pigneratio Իրն տուեալ ի փոխառութենէ ցփոխատուն յապահովութիւն պարտուցն.
տե՛ս (Օրին. ՟Ի՟Դ. 10=13։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 7. 12. 16։ ՟Լ՟Գ. 15։)
Զանդաստանս մեր եւ զայգիս դիցուք ի գրաւի, եւ առցուք ցորեան եւ կերիցուք. (Նեեմ. ՟Ե. 3։)
ԳՐԱՒ ἁρραβών arrhabo, arrha եբր. արապ, կամ արաւ. Գրաւական.
Պայմանեալ էր արմաւ, եւ տուեալ էր գրաւ ... Գրաւաւ ոչ աշխատի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Կամ Ապահովութիւն. նշանակ հաւատարմութեան. առհաւատչեայ. եւ Փրկանք.
Խնդրէր ի նմանէ եպիսկոպոսն գրաւ հաւատոյն՝ զգիրս կախարդութեան նորա առաջի ժողովրդեան այրել. (Ճ. ՟Բ.։)
Գրաւ փրկութեան։ Գրաւ հաշտութեան. թողութեան։ Գրաւ աշխարհի. եւ այլն. (Նար.։)
ԳՐԱՒ ὀμολογία, συνθήκη pactum, conventio Դաշն ըստ բախտի. խոստաբանութիւն պայմանաւոր, եւ տուգանք դաշնաւորութեան.
Ես առից այսօր ողորմութիւն ի նմանէ. եւ արարին ընդ նմա գրաւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եթէ գրաւու պատճառաւ զմիմենաս շարժեն ի վտանգս։ Ի պատճառս վայրապար գրաւուց. եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
Տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Որ յաղթեցաւն, լնու զորոշեալ գրաւն։ Զայս արար սամփսովն՝ հատուցեալ նոցա զգրաւն. (Փիլ. սամփս.։)
better, wagerer.
Որ դնէ զգրաւ բախտի խոստաբանութեամբ. պէ՛ս բռնօղ.
Հաւատարիմ (լինել) գրաւադրացն. (Փիլ. սամփս.։)
pledge, assurance;
earnest money;
mortgage.
ἁρραβών arrhabo, arrha, pignus Իրն եդեալ ի գրաւի, տուեալ որպէս գրաւ. նշանակ ապահովութեան խոստմանց եւ դաշտանց. առհաւատչեայ, երաշխաւորութիւն. պատանդ. եւ Փրկանք. փէյ, փէյման ուստի լտ. բիկնուս. (եբր. արաբ. էռէպուն, առապօն. ուստի յն. լտ. առռավօն, առռապօ, առռա).
Զի՞նչ գրաւական տա՛ց քեզ. եւ ասէ, զմատանիդ եւ զգինդդ եւ զգաւազանդ։ Եւ առաքեաց յուդա ուլ այծեաց, առնուլ զգրաւականն. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 17=20։)
Ա՛ռ զքո գրաւականն, եւ տու՛ր ինձ զպարտսն. եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
(Տացէ) զորդի իւր գրաւական ինձ. (Յհ. կթ.։)
Առնու ի նմանէ զսէրն գրաւական, եւ յանձն առնէ նմա զհօտն. (Իգն.։)
Գրաւական աւետեացն շնորհաց, կամ խաղաղութեան, կենդանութեան, կամ սիրոյ, եւ այլն. (Յճխ.։ Նար.։ Արշ.։)
Ունիմ գրաւական զմեծ վարդապետն հեթանոսաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եդին զանձինս գրաւականս բազմաց. (Շար.։)
ԳՐԱՒԱԿԱՆ ասի նաեւ Գրաւան բախտի. գրաւադրութիւն. թերեւս եւ գրաւադիրն. պէ՛ս, եւ պէ՛ս բռնօղ.
Գրաւական եդեալ ի մէջ վասն այսր բանիս. (Բուզ. ՟Դ. 10։)
Ընդունին զգրաւականին զհրաւէր։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք։ Ըստ գրաւականին սահման անցանել։ Զգրաւականին շնորհս, եւ այլն. (Փիլ. սամփս.։)
to hire, to engage;
to mortgage;
to detain, to occupy.
διεγγυάω oppignero Իբրեւ գրաւ տալ. դնել ի գրաւի. եւ Փոխանակել. եւ Փրկանաւորել.
Որք գրաւականեցին, այնպէս ետուն. (Մխ. դտ.։)
Գրաւականեսցես զմեծդ պարգեւ ըստ փոքու հաւատոցս (տուելոց իբր գրաւ)։ Զփախուցեալս ... գրաւականեսցես գթածաբար. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Զ։)
exaction by sequestration;
collector;
who exacts by seizure.
Հարկապահանջութիւն գրաւաւ. կամ Հարկաւ պահանջօղ զգրաւ.
Ոչ սարսես ի բռնաւորացն բռնութենէ, եւ ո՛չ ի գրաւահարկէ իշխանացն. (Մանդ. ՟Է. կամ ՟Դ. ըստ ձ.)
Ի գրաւահար իշխանաց։ (Եփր. աղք.)
Ագաթ. յռջբ. ըստ հին տպ. գրահարկ. եւ ըստ ձձ. գրաւահարկ։
to hire, to engage, to secure;
to redeem;
to hold, to detain, to usurp, to occupy, to seize, to appropriate, to encroach;
to stride;
to prepossess, to preoccupy;
— յարքունիս, to confiscate.
ἑνεχυράζω pignus accipio, capio;
pignero Առնուլ զիմն իբրեւ գրաւ ի տեղի փոխոյն կամ առնլեաց. (սանս. կրահ, է առնուլ). տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Բ. 26։ Օր. ՟Ի՟Դ. 6. 17։ Առակ. ՟Ի. 16։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 16։ Յոբ. ՟Ի՟Բ. 6։)
Նմանութեամբ, Սեպհականել զիրս օտարի. ըմբռնել. եւ Պինդ ունել որպէս կապով իւիք, տիրապետել. շուրջ փակել. զբռամբ ձգել. բուռն առնել, բռնադատել. եւ այլն.
Մի՛ գրաւէք ի ձեզ զխորհուրդս տեառն աստուծոյ մերոյ. (Յուդթ. ՟Ը. 15։)
Շունչն գրաւեալ. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Ի նոսա գրաւիցիք. (Հռութ. ՟Ա. 13։)
Սողնական ախտն զամենայն շուրջանակի գրաւէ զմարմնոյն հասարակութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ընդ բազում չարեօք գրաւեցայք զանձինս. (Ոսկ. գաղ.։)
Ի սոյնս գրաւի եւ ամն՝ զոր կալաւ ողոմպիա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գրաւէ յինքն զշէնս եւ զամենայն իշխանութիւնս նոցա. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Ընդ մահու կորստեամբ գրաւեալ։ Աբրահամ գրաւեաց զաստուած ի պարտս սիրով իւրով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ընդ սահմանաւ, կամ ընդ գրով, կամ ընդ մասամբ ախտից գրաւիլ։ Ի մահ գրաւեցայ։ Շահավաճառութիւնք ողբոց զերկինս գրաւեն։ Գործովք միայն գրաւի, եւ ոչ ստեղծաբանութեամբ կաշառի. (Նար.։)
ԳՐԱՒԵԼ. որպէս Գրաւականել. փոխանակել. փրկանաւորել. վարձել.
Մի՛ ընդ հովտիս վշտաց հեծութեան զանախտական զկեանսն գրաւեր։ Գրաւեալ զիմս դաժանութիւն ընդ քում համեղութեան։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ կորուսաներ։ Զարծաթ փրկանաց անցաւոր վարձու ոչ գրաւեաց. (Նար.։)
Հոգայ, եւ զմշակս գրաւէ։ Հայրն Օրէ ոչ գրաւէր ինչ, այլ առ ժամայն գնէր. (Վրք. հց. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
written;
literary, literal.
γραπτός scriptus Գրով աւանդեալ. գրեալ. գրած, գիրքը անցած.
Գրաւոր օրէնք, եւ այլն. (Ոսկ. յհ.։ Լմբ. սղ.։)
cf. Գրաւոր.
γρατός, γραφικός scriptorius, litteralis, βιβλικός biblicus որ եւ ԳՐԱՒՈՐ. Գրով դրոշմեալ, մանաւանդ ի սուրբ գիրս. օրինական. մատենական. նշանագրական.
Գրաւորական վերծանութեամբ, կամ կտակաւ։ Գրաւորական գիրք խրատու, կամ յիշատակ. (Խոր. ՟Գ. 61։ Պիտ.։ Սհկ. կթ.։)
Տառ գրաւորական ձայնի՝ այբ։ Ի գրաւորական ձայնի տառս. (Փիլ.։)
Գրաւորական անձայն տառիւք. (Յհ. կթ.։)
Գրաւորական ժողովուրդն (հին օրինաց)։ Հրաման ընկալաք ի գրաւորականէն, եւ ի նորոգատուր ուսմանց։ Գրաւորական դատապարտութիւն. (Երզն. մտթ.։ Լծ. ածաբ.։ ՃՃ.։)
detention, encroachment, usurpation, occupation, seizure;
— յարքունիս, confiscation.
Գրաւելն, իլն. ըմբռնելն. տիրելն.
Տարակուսելի տրտմութեան գրաւման պատշաճագոյն փարատիչ. (Պիտ.։)
critic.
critic, critical.
to critic.
critic;
censure.
to cluck;
to cocker.
θάλπω, ἑπωάζω, κλώζω foveo, gloceo, glocito որպէս ռմկ. գուրգուրալ. Կղկաթիլ. խնամ տանել գթով, որպէս հաւ ի վերայ ձուոց եւ ձագուց. հովանի լինել.
Գրգայր ի վերայ նորա հոգին ճշմարտութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Գրգայ եւ գթայ յարարածս իւր. (Վրդն. ծն.։)
Ընդունիս (զզղջացեալս), եւ գրգաս. իբրեւ զհայր կաթոգին ի վերայ միածնի իւրոյ. (Բենիկ.։)
Ոչ եթէ լոկ ինչ շրջէրն նշանակէ յեբրայեցի բարբառն, այլ՝ ողոքէր, գրգայր, շարժէր, շրջեր ի վերայ. (Կիւրղ. ծն.։)
Հոգի աստուծոյ շրջէր եւ գրգայր ի վերայ ջուրց. (Եփր. ծն.։)
to enjoy, to amuse, to cocker one's self, to live a merry life.
Գրգիլ. փափականալ. յօրանալ.
Որով զուարճանան եւ գրգանան աշխարհասէրք. (Գր. սարկ. ի լուս.։)
delicacy, effeminacy;
delight, pleasure, voluptuousness;
caress, cockering.
τρυφή, ἑντρύφημα deliciae, oblctamentum Գրգելն եւ գրգիլն. փափկութիւն.
Եւ ունէր նիկանովր զյուդա գրգանօք փափկութեամբ, եւ մտադիր սիրով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 24։)
Որդի սիրելի իմ իցէ եփրեմ մանուկ գրգանաց. (Մեծաւ գրգանօք. Պիտ.։)
Յանձանձեալ անչափ գրգանօք. (Նար. խչ.։)
Ոչ հաշտացան ի գրգանս փափկութեան. (Շար.։)
Այն որ գրգանօքն լկտութեամբ գրգէր եւ փափկանայր. (Եփր. համաբ.։)
place of pleasure, of delight, paradise.
Տեղի գրգանաց. վայր փափկութեան. դրախտ եդեմական.
Հեշտասուն գրգարան։ Եդեմական գրգարանին հեշտալից կիրք. (Պիտ.։)
polyedrical;
equivocal;
multiform, diverse, manifold, multifarious;
of many different manners.
πολυπρόσωπος multas habens facies, multiformis Ունօղ զբազում դէմս, կամ զպէսպէս կերպարանս. քառակերպեան. բազմաչեայ. շատ դէմք ունեցօղ.
Բազմոտանիս ոմանս գոլ, եւ բազմադէմս. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Զի՞նչ է բազմոտանին, եւ բազմադէմ սերովբէն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Բազմադէմ բարբառով նկարագրէին նմա զպատկերս. (Եփր. արմաւ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ԲԱԶՄԱԴԷՄ. որ եւ ԲԱԶՄԱԴԻՄԻ. Բազմատեսակ. բազմապատիկ. բազմազան. զանազան. պէսպէս. կերպ կերպ, շատ կերպ.
Զի ի բազմադէմ շնորհացն՝ որ ի մեզ, բազմօք յաճախեսցեն գոհութիւքնն վասն մեր. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 11։)
Բազմադէմ տեսչութեամն խնամէ զարարածս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Վասն առաջին աշխատութեանց քոց, եւ բազմադէմ քաղաքավարութեանցն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Անօրէնութիւնս զանազանս եւ բազմադէմս. (Բենիկ.։)
Բազում օրինակաւ. բազմօրինակ.
Բազմադէմ ձգեմ զմարդիկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ձ.) իսկ տպ. բազմադէմ չարեօք։
Չարչարեցայ պէսպէս տեսլեամբք բազմադէմս. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Փակումն եւ բացումն ասել՝ բազմադիմօք երեւի յաստուածայինս մատեան. (Տօնակ.։)
cf. Բազմադէմ.
πολυπρόσωπος, πολυειδής multiformis, diversas species habens, multifarius, multiplex, varius Բազմադէմ. բազմազան. զանազան. պէսպէս. բազմապատիկ. եւ Բազմաւորական. եւ Այլեւայլ ըստ տեղւոյն.
Մշակք բազմադիմի աշխատութեամբ վաստակոց յարդարին։ Բազմադիմի են սերմանք բարւոյն ի մարդիկ. (Յճխ.։)
Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենացուն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բազմադիմի էին օրհասք մահուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Մաղթանս բազմադիմիս։ Պաղատանս բազմադիմիս. (Նար.։)
Բազմադիմի սքանչելագործութիւնք, կամ ջանք, կիրք, կամ փոփոխութիւնք, անկողինք. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Փարպ.։)
Հա՛յր մեր ... փրկեա՛ զմեզ. ամենայն ուրեք բազմադիմի բանիւս այսուիկ հրամայէ (Քրիստոս) վարել։ Յամենայն կողմանց առնիցէ բազմադիմի զճառն. յն. բազմաւորական բանիւ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Բազում օրինակաւ. բազմօրինակ. շատ կերպով.
Բազմադիմի ջանայր շիջու. ցանել զհաւատ քրիստոնէութեան։ Եւ որպիսի շուք բազմադիմիս արարին առ ի պատիւ դիւոյ. (Խոր. ՟Գ. 12. եւ ՟Բ. 57։)
of many doors.
πολύπυλος multas portas habens Ունօղ դուռն բազում. որոյ են բազում մուտք կամ առաջք. բազմիմաստ. շատ դռներով.
Մի մի ի բանից անտի առաքելոյ բազմադուռն է, սակայն ոչ եթէ հարկ վտանգի է ինձ ելանել ընդ ամենայն դրունս նոցա. (Եփր. հռ.։)
very various, of many kinds.
Պէսպէս օրինակաւ.
πολυποίκιλος, ποικίλος multiformis, varius Զանազան. պէսպէս. բազմապիսի. բազմադիմի. ազգի ազգի. բազմապատիկ. շատ կերպ.
Պարզն եւ բազմազան իմաստութիւն։ Զի ծանիցի ի ձեռն եկեղեցւոյ բազմազանս իմաստութիւնն Աստուծոյ. (Դիոն. երկն.։ Աթ. ՟Ա։)
Մարդիկ ինքեամբ ձգեն խորհուրդս խորհուրդս բազմազան, եւ խնդիրս ամբաւս. (Ածաբ. ժղ.։)
Չարիս բազմազանս ամենեցուն հասիս բազմազանս ամենեցուն հասոյց. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Բազմազան հոգս բերեալ. (Փարպ.։)
Բազմազան զարդուք. (Յհ. կթ.։)
Բազմազան կերովքն եւ անյագ խահիւք զցանկութիւնս նորոգս գործեցին։ Բազմազան (իբր բազմածախ) խրախճանութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Բազմազան զսա տեսեալ մեր ի միսջէ սերմանեաց. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
Յոյժ խաբեբայ եւ բազմազան ի ձեռնարկութիւնս. (Ածաբ. կիպր.։)
Ի բազմազան շնորհէն լցեալ կատարեցաւ վայելչութիւն կենցաղւոյս։ Բազմազան ինչք, կամ բուսակք, կամ հալածանք։ Մրցանակք բազմազանք. (Պիտ.։)
Գնացին յաշխարհն իւրեանց բազմազան աւարաւ. (Կաղանկտ.։)
Բազմազան կերակրել. այսինքն զանազան կերակրովք, կամ բազմօրինակ. (Պիտ.։)
great variety, diversity.
ποικιλία, τὸ ποίκιλον varietas Բազմազան լինելն. պէսպիսութիւն. բազմակերպութիւն.
Զբազմազանութեամբ թղթոցն զանց արարեալ. (Սոկր.։)
Բազմազանութեամբ (գիտութեանց՝) ... քան զամենեսեան ամենեքումբք էր զօրաւոր. (Ածաբ. կիպր.։)
Որպէս զի ուսցուք զգալեօք պատկերօք զերկնայինսն, եւ բազմազանութեամբ զծածուկսն. (Լմբ. պտրգ.։)
that has many children.
πολύτεκνος multos habens liberos Բազմորդի, բազմածին. շատ զաւկի տէր.
Ուրա՛խ լեր դշխոյ՝ հարսն պանծալի, բազմազաւակ կուսութեամբ բերկրեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Զամուլն (արար) բազմազաւակ. (Գէ. ես.։)
Բազմազաւակ կոյս՝ ծնեալ անախտաբար զազգս որդւոց մարդկան սուրբ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. (Գանձ.։)
wandering;
busy, eager;
meddlesome.
Միայնացեալ ի բազմազբաղ կենցաղավարութենէս. (Արշ.։)
Ի մանկութենէ հրաժարեալ ի բազմազբաղս կենցաղոյս. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Գ.։)
of many nations.
Որ ինչ անկ է ազգաց բազմաց. եւ Բազմազգի.
Ելին ընդ տիեզերս, զի տացեն զգիտութիւնս սքանչելեաց աստուածութեն՝ բազմազգետն լեզուացն առնուլ ի միտ. (Ագաթ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Բազմազգեան. եւ Ազգի ազգի. բազմազան. բազմօրինակ.
Թէպէտեւ հոգին մի է, սակայն բազմազգի մերում ըստ փրկութեանն՝ բազմօրինակ եւ խորհուրդ փրկութեանն հրաշագործի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի լեզուս նոցա վառեալ հուր այրիչ. վասն որոյ բազմազգեաց լեզուօք զինքն երեւեցոյց ծածկագէտն. (Գանձ. (ուր եթէ բազմազգեացն առցի իբր անհոլով, լինի Կրօղ՝ ունօղ բազում ինչ)։)
copious, abundant.
Ողորմութիւն բազմազեղ. (Նար. ՟Գ։)
εὕπορος, περισσός, ἅφθονος abundans, redundans, copiosus Զեղուն յոյժ, եւ առատաբուխ. բազմօք զեղեալ, յորդեալ, յորդառատ. խիստ առատ՝ շատ.
Բազմազեղ արտասուս արկեալ. (Փարպ.։)
Բազմազեղ հոսմամբ։ Ի բազմազեղդ քո սեղանոյ. (Նար. ՟Հ՟Դ եւ ՟Լ՟Է։)
Ամենիմաստ ամենից հայր՝ բազմազեղ՝ խնամող։ Որ զբազմազեղ ներողութիւնդ քո ցուցեր. (Շար.։)
Արքայն Սմպատ՝ բազմազեղ նախախնամութեամբ յինքն զնա ածէր յանձանձէր. (Յհ. կթ.։)
Բազմազեղ տեսարան (ժողովոյս). յն. յորդահոսան, կամ բազմակարկաջ. իբր բազմամբոխ։ (Կիւրղ. ի կոյսն.)
cf. Բազմազեղ.
Ամենալոյս՝ աննախանձ եւ բազմազեղուն գովեալ արարչութեանդ զօրեղութեան. (Նար. ՟Լ՟Է։)
very numerous.
πολυάριθμος numerosus, multiplex Բազում թուով. բազմահամար. յոգնահամար. անհամար. շատ, շատւոր.
Ե՞րբ ուսանիցիք զբազմաթիւ անուանս աստուածոց նոցա. (Եղիշ.։)
Բազմաթիւ պաշտօնէիւք։ Բազմաթիւ բնութիւն, կամ զարմ, կամ բարիք. (Նար.։)
Եթէ աղքատ ոչ էին յերկրի, ո՞վ ոք կարէր զբազմաթիւ բեռնիս մեղաց թեթեւացուցանել. (Մանդ. ՟Է։)
Եւ ոչ զառ ի նմանէ չարեացն սահման կարօղ եմք գիտել՝ բազմաթիւ լինելովս. (Լմբ. պտրգ.) իմա՛ զբազումս ի չարեացն թուելով. կամ վասն բազմաթիւ լինելոյ սոցա։
long since, old, ancient, antique.
Առաջին մարդիկ էին բազմաժամանակք ... իսկ որ զկնի՝ սակաւօրեայք. (Լմբ. իմ.։)
Համբերել կապանաց եւ բանդից վասն երկնաւոր յուսոյն՝ բազմաժամանակ տեւողութեամբ. (Փարպ.։)
Մոռացմամբ բազմաժամանակաւ միտք անգերելի գործեսցի. (Կլիմաք.։)
cf. Բազմաժամանակ.
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ որ եւ ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿ. πολυχρόνιος longaevus, longum tempus durans, diuturnus Որ կեայ կամ կայ տեւէ ընդ ժամանակս բազումս. երկայնակեաց, եւ յերկարատեւ. շատ տարեր, շատ ատեուան, հին, երկան ապրօղ կամ դիմացօղ.
Մի՛ խորեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծեայն։ Ծերութիւն պատուական ոչ բազմաժամակեայն է. (Իմ. ՟Բ. 10։)
Քանզի զայնս՝ որոց բազում յաւիտեան վարեցեալս հանդերձ մարմնովն կեանս առանց քաջալաւութեան, բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է. (Փիլ. իմաստն.։)
Սաստիկ պատերազմ եւ բազմաժամանակեայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ու՞մ զբազմաժամանակեայ շինուածս շինես ո՛վ մարդ. (Ոսկ. ես.։)
Անկելոց ի բազմաժամանակեայ մահճացն խշտիս. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Զբազմաժամանակեայ կրօնս ձեր մի՛ մոռանայք, եւ մի՛ կուրուսանէք. (Աթ. անտ.)
Ո՛չ մարգարէութիւնն, եւ ոչ բազմաժամանակեայ առաքինութիւնքն կարացին արգելուլ զնա ի մեղաց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Բազմաժամանակեայ սովորութիւն, կամ մտածութիւն, խորհուրդ, ամուսնութիւն. (Վրք. հց.։ Սկհ. կթ. արմաւ։ Պիտ.։)
Անճաշակ լինելով զբազմաժամանակեայ աւուրբք. (Շար.։)
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ. մ. πολυχρονίως diutissime Ընդ երկար ժամանակս. շատ ատէն.
cf. Բազմաժամանակ.
Զինչ հաւասարութիւն է բազմաժամանակեան գիտութեան նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Ի տեղիս պանդխտութեան բնակեալ՝ բազմաժամանակեան է, թէպէտ եւ ամսօրեայ իցէ մեկուսութիւն. (Փիլ. լին.։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
πολύοχλος frequens, hominum multitudine abundans Ուր իցէ ժողով կամ ժողովուրդ բազում. մարդաշատ. բազմամարդ. բազմամբոխ. մարդիկը շատ.
Զիա՜րդ զատաւ նստաւ միայնացեալ քաղաքն բազմաժողով. (Ողբ. ՟Ա. 1։)
Քաղաք բազմաժողով էր մարդկային բնութիւնս. (Սկեւռ. ես.։)
Ոչ է պատշաճ, եթէ այրի մնասցէ այսքան բազմաժողով թագավորական քաղաք։ Այնքան անուանի եւ բազմաժողով քաղաքի առաջնորդել. (Վրք. ոսկ.։)
Եւ Բազմագումար. խուռն. բազում.
Բազմաժողով մարդկութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։)
Ի զօրսն բազմաժողովս հինգ թագաւորաց. (Եփր. յես.։)
Զի թէ նախ միտքն եւ բանն ընդ միմեանս ոչ միաբանին, ընդ բազմաժողով խորհուրդ գոռոզին պատերազմել ոչ կարեն. (Լծ. կոչ.։)
Ի բազմաժողովս արդարոցն, ի բազմականս Աբրահամու. (Ագաթ.)
Բազմաժողովն հովուաց ոչ կարացին բանալ զջրհորն. (Մծբ. ՟Դ։)
polyglot.
πολύγλωσσος, -ττος qui multarum linguarum est Ուր իցեն այլ եւ այլ լեզուք կամ բարբառք.
Հոգին սուրբ հնչեաց բազմալեզու ազգաց ւազանց մի ձայն. (Գանձ.։)
surgy, billowy, tempestuous, agitated.
πολυκύμων fluctuosus Ուր իցեն ալիք բազում. երեքալեան. բազմակոհակ.
Ծովն օրինակէ զայս բազմալի կենցաղս. Զխռովական կեանս եւ զբազմալիս՝ ծովու նշանակէ անուամբ. (Լմբ. յայտն.։)
Առ Աստուած բանիւք ելանել՝ մոլորեցուցիչ եւ բազմալիք առնէ զմիտս. (Կլիմաք.։)
Որ աստուածային սիրովն ամրացեալ իցէ, բազմալեաց կենցաղոյս վերագոյն է. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ.) տպ. բազմալեայ։
ԲԱԶՄԱԼԻ. ա. Իբր Լի բազմութեամբ. կամ յոյժ լի. առատ.
Որք բազմալի պտղովք ծաղկեցան. (Հ. կիլիկ.։)
full of lights.
πολύφωτος luculentus, lucidissimus Որոյ լոյսն է բազում. լուսաւոր. լուսափայլ.
Բազմալոյս արեգակն Ճ. (՟Ա.։ եւ Վրդն. լս.։)
Առատ եւ բազմալոյս ճառագայթն Աստուած պետականին արեգակնածագութեան. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Բազմալոյս ճառագայթ. Բազմալոյս անյայտ մարգարիտ։ Բազմալոյս առաքինութեամբ պճեալ. (Խոր. հռիփս.)
Բազմալոյս ճրագ. (Երզն. լս.։)
Որպէս մինչ բազմալոյս ինչ լար ի յերկնից ծայրութենէն կախեալ ի վերուստ մինչեւ ի վայր. (Դիոն. ածայ.)
that deceives or that is much or often deceived.
πολυπλανής, πολύπλανος erroris plenus Լի խաբէութեամբ. յոքնապատիր. մոլար. խաբեբայ. որ ստէպ խաբէ կամ խաբի.
Երկրագործութիւն ի բազմախաբ ի վեր եւ ի վայր յարշաւանացն փրկէ զերկրագործն. (Բրս. հց.։)
Հրաժարեալք նայապէս ի մարմնական բազմախաբ զբօսանաց։ Շնչաւոր իմաստութիւն, որ խարդախն է եւ բազմախաբ։ Տեսութիւն բազմախաբ է, ի վերին երեսն հայցելով՝ զգունաւորութիւնն տեսանէ։ Բազմախաբ մեքենայիւքն ծառայեցոյց զմարդիկ. (Սարգ.։)
Բազմախաբ բանք, կամ մոլորութիւն. (ՃՃ.։ Ասող.։)
gambling, sporting place.
Ուր են բազում խաղք զբօսանաց։
Ու՞ր բազմախաղ ձինթացիցն եւ այլոցն տեսարանաց թէատրոնքն. (Ոսկ. ննջ.։)
composed of various materials.
որ եւ ԲԱԶՄԱԽԱՌՆ. Բազմօք ընդ միմեանս խաղաղեալ կամ խաղացեալ, այսինքն աղխաղխեալ, խառնեալ, զօդեալ. իբր յն. πολύζυγος եւ այլն. եւ կամ Հալեալ ի միասին եւ ձուլեալ. խառնակ ի զանազան իրաց.
Որք զայսպիսի ինչ բանս եւ զանուանս եւ զկարգս ընդ միմեանս խառնեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազմախաղաղ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են. որպէս ոք թէ զոսկին եւ զարծաթն եւ զերկաթ եւ զպղինձ եւ զկապար ընդ միմեանս խառնիցէ ... գտանիցես այնուհետեւ զբազմախաղաղ նիւթս ընդ միմեանս խառնեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
humid, wet, moist.
ԽՈՆԱՒԱԿԱՆ νοτερός, ὐγρός humidus. որ եւ ԽՈՆԱՒԱՅԻՆ. Խոնաւ. գիջային. թաց.
Մերժելով զխոնաւաականն մեր՝ մատուցանէ (ի թանձրութիւն)։ Խոնաւական անօթք օդոյ. (Պղատ. տիմ.։)
Խոնաւական ջուրք. (Շ. մտթ.։)
պետրոս ի վերայ խոնաւաական մկանանցն գնաց. (Ոսկ. մտթ.։ յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
damp weather;
wet, rainy weather.
Յուցմունք խոնաւ բնութեանցն. յորդորութիւն խոնաւութեան.
Ամպն եւս քան զեւս բազմասցի, զերկար խոնաւայուզից եւ սաստիկ անձրեւաց յայտ առնել. (Վեցօր. ՟Զ։)
Խանգարումն օդոյն լեալ վասն անբաւ խոնաւայուզիցն. (Շիր.։)
to grow wet, to become damp or moist.
νοτίζομαι, ὐγραίνομαι humesco. Խոնաւ լինել. տամկանալ. գիջանալ. թացանալ. թրջիլ.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
Եթէ խոնաւասցին հատքն, հանէ առ եզերբ մրջիւնոցին, եւ ցամաքեցուցանէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Ոչ երբէք անձրեւօք խոնաւացեալ. (Արիստ. աշխ.։)
Խոնաւասցին երանք, եւ լքցին իրաւունք. (Նչ. եզեկ.)
Գարշասցին խոնաւութեամբ։
to damp, to moisten;
to wet, to steep, to bathe.
cf. ԽՈՆԱՒԱՑՈՒՑԱՆԵՄ, cf. ԽՈՆԱՒԵՄ, cf. ԽՈՆԱՒԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὐγραίνω, καθυγραίνω madefacio, humecto, irrigo. Տալ խոնաւանալ. տամկացուցանել. թանալ. թրջել.
Եւ ոչ ջերմին շիջեցելոյ՝ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ.։)
Օդքն՝ են որ ցամաքեցուցանեն, եւ են որ խոնաւեցուցանեն զերկիր եւ զբոյսս. (Յճխ. ՟Է։)
cf. Խոնաւեմ.
ԽՈՆԱՒԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՆԱՒԵՄ ԽՈՆԱՒԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὐγραίνω, καθυγραίνω madefacio, humecto, irrigo. Տալ խոնաւանալ. տամկացուցանել. թանալ. թրջել.
Եւ ոչ ջերմին շիջեցելոյ՝ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ.։)
Օդքն՝ են որ ցամաքեցուցանեն, եւ են որ խոնաւեցուցանեն զերկիր եւ զբոյսս. (Յճխ. ՟Է։)
humidity, damp, moisture, wet;
humour, radical moisture.
ὐγρασία, τὸ ὐγρόν humiditas, humidum, humor. Խոնաւ եւ գէճն գոլ. լուծութիւն հիւթոյ՝ որպէս ջրոյ. հակակայ չորութեան կամ ցամաքութեան. թացութիւն.
Խոնաւութիւն յարեգականէ է. (Յոբ. ՟Ը. 16։)
Ընդ ծագել արեգական՝ օդոյն զխոնաւութիւնջուրց առեալ. (Եզնիկ.։)
Զխոնաւութիւն եւ զցրտութիւն ի ջուրս. (Մագ. ՟Ե։)
Պտուղն քարշելով զխոնաւութիւնն՝ ծառոյն միջնորդութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ծծեն ձգեն զարեան խոնաւութիւն. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Եւ Գիջութիւն մարմնոյ.
Ամենայն երանք գարշացին խոնաւութեամբ. (Եզեկ. ՟Է. 17։)
cf. Խոնաւ.
Լուծեալք ի միմեանց՝ որպէս խոնաւուտ բնութեանցն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ὐγρός humidus, liquidus. Ունակ խոնաւութեան. խոնաւական. խոնաւ. գիճին. ջրի. լոյծ. թաց, ջրոտ.
Այն՝ որ ցամաքոյինքնարդեօք ծանունք. (Պղատ. տիմ.։)
Անթաց ոտիւք դնայր ի վերայ խոնաւուտ եւ անհաստատ բնութեանն։ Փափուկ եւ խոնաւուտ. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. երկն.։)
Երկիր խոնաւուտ, երկիր չորային. (Անան. զղջ.։)
Գինւոյ եւ իւղոյ, եւ ամենայն խոնաւուտն կոչեցելոցն պտղոց։ վերածխութիւն ի խոնաւուտից. (Նիւս. բն.։)
Կարօտ է ուտ բաղկացութիւն՝ ջերմութեան. (Պիսիդ.։)
Ի խոնաւուտ ժամանակի։ Խոնաւուտ ժամանակաւգոլորշիքելանեն յերկրէ. (անյ. եւ Շ. բարձր.։)
Լուսին իմանամք զերկրաքարշ եւ խոնաւուտ խորհուրդս։ Խոնաւուտ հեշտութեանց արարօղ դեւքն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յայտն.։)
running string for drawers & trowsers.
ԽՈՆՃԱՆ կամ ԽՈՆՋԱՆ. Որպէս թէ ծայրք ղենջակի պատեալք ընդ մէջս. Կապ վարտեաց կամ անդրավարտեաց.
Կապեցան վարտիւք, բրձիցն հանդերձիւքն, զանկապանօք, խոնջանովն. (Վրդն. դան.։)
Վարտիք եւ խոնճանն. (Ոսկիփոր.։)
fatiguing, hard, toilsome.
Որ ինչ է խոնջելոյ պատճառ. ուր կայցէ խոնջիլ. խոնջավաստակ. տաժանական. յոգնեցնօղ, աղքատալի.
Զխոնջականս քան զհեշտալին. (Գր. տղ. առ տուտ.։)
Զառ ի վերք խոնջականք եւ ծանունք եւ աշխատելիք. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Խոնջութիւն.
Որչափ ջան եդեալ ոչ խոնջանս վարկանել սակս առփելոյն. (Մագ. ՟Է։)
to be tired, weary, fatigued.
ԽՈՆՋԻՄ κάμνω, καματόω fatigor, elaboro, deficio. գրի եւ ԽՈՆՃԻՄ. Յոգնիլ. վաստակաբեկ լինել. որ եւ ասի Վաստակիլ. Աշխատիլ. յոգնիլ.
Ի գործելն նորա սակաւ ինչ խոնջիցիս, եւ վաղվաղակի ուտիցես յարմտեաց նորա. (Սիր. ՟Զ. 20։)
Ծառայքն ի ծառայութիւնն տերանցն անդուլ խոնջին։ Խոնջեալ դուք ի քուն լեալ էիք. (Ագաթ.։)
Ի զուր խոնջել մեզ. (Մագ. ՟Հ։)
Խոնջեալ եւ տուայտեալ։ Զօրն ողջոյն խոնճիցի ի գործն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Յոյժ խոնճեալ՝ տկարացուցեալ էր զոտիցն զօրութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
fatigue, lassitude, weariness.
ԽՈՆՋՈՒԹԻՒՆ ԽՈՆՋՈՒՄՆ. κάματος, πόνος labor, fatigatio. որ եւ ԽՈՆՋ. Խոնջանք. յոգնութիւն. վաստակ. աշխատութիւն. եւ Աշխատասիրութիւն. երկ. յոգնիլը.
Փախուցեալ ի ձմերային խոնջութենէ՝ համարի հանգստեան հանդիպել. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն (յն. յաշխատասիրութիւն) սովոր է ծնանել. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։ Բրս. յուդիտ.։)
Բազում աշխատութեամբ եւ յածաչու խոնջութեամբ տարակուսեսցիս. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ՟Ե. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
cf. Խոնջութիւն.
ԽՈՆՋՈՒԹԻՒՆ ԽՈՆՋՈՒՄՆ. κάματος, πόνος labor, fatigatio. որ եւ ԽՈՆՋ. Խոնջանք. յոգնութիւն. վաստակ. աշխատութիւն. եւ Աշխատասիրութիւն. երկ. յոգնիլը.
Փախուցեալ ի ձմերային խոնջութենէ՝ համարի հանգստեան հանդիպել. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն (յն. յաշխատասիրութիւն) սովոր է ծնանել. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։ Բրս. յուդիտ.։)
Բազում աշխատութեամբ եւ յածաչու խոնջութեամբ տարակուսեսցիս. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ՟Ե. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
noise, murmur.
Ամենեքին զլռութիւն սիրելով՝ ցայնքան ոչ հանէին խոշիւն առ՝ զնոցա գալոյն՝ մտեալ ի մեծ ամուրն ամրաանայ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
tormenting, torturing
Լի խոշտանգանօք. չարաչար տանջանօք.
Մերկս ըմբռնեալ զմեզ՝ խոշտանգալից սատակեսցէ. (Պտմ. աղեքս.։)
torture, torment, punishment, rack, pain.
μάστιξ flagellum βασανισμός tormenta, cruciatus τιμωρία punitio, ultio, exploratio. իբր խիստ տանջանք, կամ գան սաստիկ. հարուած գանից. ձաղկանք. կոշկողանք. տագնապ. բռնութիւն ի տալ խոտովան լինել. ծեծ, քետ.
Ի մեզ է զխոշտանգանսն ի գգուանս դարձուցանել. (Յճխ. ՟Է։)
Սաստիկ խոշտանգանօք եւ չարչարանօք. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ զոք խոշտանգանօք ածել ի քրիստոնէութիւն, այլ հոգեւոր վարդապետութեամբ եւ սիրովն քրիստոսի. (Վրք. սեղբ.։)
առ վտանգի խոշտանգանս արկանէին զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12. յն. տագնապ մահու։)
Եւ այս լինէր, զի դատաւորացն բացմութիւն եւ տիրողացն ցուցցէ զխոշտանգանս ճշմարտութեանն. իմա՛ տանջանք առ ի խոստովան լինել զճշմարիտն։
to pain, to torment, to torture;
to thrash, to beat.
ԽՈՇՏԱՆԳԵՄ κολάζω plecto, castigo, punio μαστιγόω, μαστίζω flagello βασανίζω torqueo ad eruendam veritatem, exploro ἑτάζω examino. որ եւ ԽՈՇՏԱՆԿԵԼ. Խիստ տանջել. հարկանել. տագնապել գանիւք. կտտել. չարչարել. կոշկոճել. պատժել. բռնադատել ի խոստովան լինել. Ծեծել, չարչարկել.
Կախեսցի խոշտանգեսցի։ Պատուհասել եւ խոշտանգել։ Թշնամանօք եւ գանիւք խոշտանգեսցուք զնա. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 32. ՟Ը. 27։ Իմ. ՟Բ. 19։)
Զմիոյ զլեզուն հատեալ ... եւ այլ ոչ իւիք խոշտանգէ. (Խոր. ՟Բ. 13։)
Եւ խոշտանգեալ զդասս հրէից. (Շար.։)
Մի՛ ոք ի ձերոց այտի ոմի՛ խոշտանգեսցէ զմեզ դառնալ ի հաւատոց մերոց. (Ղեւոնդ.։)
Յողբալն (զմերս՝) խոշտանգին եւ յանդիմանին միտքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
to go lame, to hobble.
Իբրու Խիթ որովայնի կամ ցաւ ինչ արջառոց. (Վստկ.։)
impediment to the sight;
— լինել, to put a stop to, to hinder.
σκῶλον Խոչ հանդիպեալ ական կամ աչաց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Խոնդակն եղեր ինձ. (Դտ. ՟Ժ՟Ա. 36։)
Խոչնդակն ինչ լինիցի ի ժամանակի աղօթիցն։ Միշտ խոչընդակն գայթակղակից եղեալ քեզ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Եւագր. ՟Դ։)
obstacle, stop, hinderance, embarrassment;
— լինել, to oppose, to hinder, to clog, to embarrass.
Ի բա՛յ արարէք զամենայն խոչընդոտն եւ զգայթակղութիւն, ի դիւրաւ գնալ մարթասջիք առ ի կեանս յաւիտենից. (Կոչ. ՟Գ։)
cf. Խոչընդոտն.
Եղեւ խոչնդակն եւ խոչոտն երկրինհայոց. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
to leap or frisk about.
Ընդ խոպացողի գազանին (կիտի) կաքաւեցի, եւ ընդ ղուղակին ընթանայի։ Խոպալով (փիղն) եւ ընդվզելով եւ՛ յուղիսն եւ՛ ի զօրուն անըմբռնելի էր. (Փիլ. յովն. եւ լիւս։)
Ի Հին բռ. դնին որպէս փաղանուն,
to become desert, uncultivated;
to lie waste or fallow;
to spoil, to deteriorate, to go to ruin.
χερσόομαι, χέρσος εἱμι desolor, exsiccor, sterilesco. որ եւ ԽԱՓԱՆԻԼ. Խոպան լինել. ամայանալ. կորդանալ. անպիտանանալ. անբեր կամ փչաբեր լինել.
Իբրեւ զայգի այր պակասամիտ. եթէ թողուս ըզնա, խոպանանայ։ Ամենայն տեղի խոպանասցի, եւ իփուչ դարձցի։ Ոյր ի վկայութիւն չարութեանն ծխեալ կայ խոպանացեալ։ Մինչեւ իսպառ խոպանասցին (ամբարիշտք). (Առակ. ՟Ի՟Դ. 31։ Ես. ՟Է. 23։ Իմ. ՟Ժ. 7. եւ ՟Դ. 19։)
Իբրեւ զանապատ անջրդի խոպանացեալ։ Եկեղեցի քրիստոսի խոպանացեալ եղեւ. (Յհ. կթ.։)
Եթող զտունն, ապա եւ ժողովուրդն խոպանացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Խոպանացեալ միտք, կամ սիրտ։ Խոպանացելոցս ի բարեծնութենէ. (Յճխ. ՟Զ։ Նար. ՟Հ՟Գ։ Խոսր.։)
Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յինքն՝ խոպանանայ. (Աթ. ՟Ը.) (իբր ռմկ. խարապ կըլլայ, կաւըրվի։)
to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
ԽՈՊԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՊԱՆԵՄ. χερσόω desero, desolo, incultum relinquo. Խոպան կացուցանել. աւերել. անպիտանացուցանել. Խարապ էթմէք.
Խոպանացուցանել զերկիր հայոց. (ՃՃ.։)
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
Մի՛ երկնչիր ասէ (ի սօղոսէ). խոպանեալ է, եւ աղօթս առնէ. գուցէ խուպանեալ, իբր ռմկ. խպնեալ, պատկառեալ։
cf. Խոպանացուցանեմ.
ԽՈՊԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՊԱՆԵՄ. χερσόω desero, desolo, incultum relinquo. Խոպան կացուցանել. աւերել. անպիտանացուցանել. Խարապ էթմէք.
Խոպանացուցանել զերկիր հայոց. (ՃՃ.։)
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
Մի՛ երկնչիր ասէ (ի սօղոսէ). խոպանեալ է, եւ աղօթս առնէ. գուցէ խուպանեալ, իբր ռմկ. խպնեալ, պատկառեալ։
to curf, to frizz, to put in ringlets, to crisp.
ԽՈՊՈՊԵԼ. Կազմել խոպոպիս. պճնել զհերս.
Ունէր լմայր պճնօղ, որ հանապազ զհերսն խոպոպեալ կազմէր. (ՃՃ.։)
curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.
Գանգուր. հիւսկեն.
Կաղանչանն թէպէտ եւ փոքր է, այլ նման է ձեւով եղեւին ծառոյ. եւ ծայրն խոպոպի է. (Կիւրղ. թագ.։)
ԽՈՊՈՊԻՔ, պեաց. գ. σισόη cincinnus. Հիւսք հերաց. կամ դալարք վարսից. գանգուրք. քեաքիւլ.
Զվարսիցն փետեալ զխոպոպիս՝ հրամայէ քարշել. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ցցունս վարսից, ծամս կամ խոպոպիսմօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)
Մի՛ ապականէքզտես մօրուաց. ծամս առնել, կա խոպոպիս։ Զծամս, խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն. (Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. թուոց.։)
to hollow out, to excavate.
Որպէս թէ խոռոչ առնել. կամ խորել. Բառնալ եւ պակասեցուցանել զմասն մի ամբողջիրի. ծակ եւ ծերպ բանալ. խրամատել.
Որ դիպեալ ի պարիսպն ուժգնակի՝ փլոյց, եւ խոռեաց զնա. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Պատառեաց իբրեւ սուսերաւ զլեարդ իմ ... եղեւ ողջացեալ խոռեալ տեղին վիրացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)