pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.
· Calfa
Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան՝ ոլոռն ոլոռն հեղեալ յերկիր». յն. լոկ՝ վայրիջեալ. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 44։)
ՈԼՈՌՆ կամ ՈԼԵՌՆ. ռմկ. ոլոռ, ոլեռ, ուլեռ. ὅχρος, ὡχρός ervilia, phaselus, cicera λαθύρος cicercula, genus leguminis πίσον, ὅσπρος pisum. իտ. pisello. θερμός lupinus. ըստ այլեւայլ հին գրոց թարգմանելոց. կամ ի սուրբ գիրս κύαμος faba. (իսկ յն. օլիրա է հանճար եւ լտ. օ՛լուս, օ՛լէրիս, է բանջար. ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. օլօս։ Հանրական անուն բոլորշի կամ գնդատեսիլ ընդոց, որք ի մի պարկ կամ պատեան մատնաձեւ՝ եւ եւս բարակ՝ կարգաւ շարին ի բնէ. զորօրինակ է մաշ ընտանի եւ վայրի, եւ որ ինչ նման է նմա. պուրչախ. եւ լովիաս, լուբիաս. ֆասուլ, ֆասուլիա.
sheepy;
sheepskin.
· Calfa
Եբեր նոցա մորթ մի վայրի մեծ ոչխարենի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
yellow flowered;
s. bot. chrysanthemum, cornmarygold.
· Calfa
որ եւ ոսկիծաղիկ. Բոյս՝ որոյ ծաղիկն է ոսկետեսիլ. եւ Անուն ծաղկի՝ որպէս մանեակ ոսկի. իբրու մանուշակ վայրի, եւ նարկիզ, եւ անթեմ. զէրին. χρυσάνθος.
cf. Ոսկիկմբէ.
· Calfa
ՈՍԿԻԿՄԲԵԱՅ ՈՍԿԻԿՄԲԷ. որ եւ ՈՍԿԵԿՄԲԵԱՅ, կամ ՈՍԿԵԿՆԲԵԱՅ. Ունօղ ի միջավայրի զկումբ ոսկի. այն է պորան կամ միջին ուռուցիկն վահանի գմբեթաւորեալ.
having a golden boss.
· Calfa
ՈՍԿԻԿՄԲԵԱՅ ՈՍԿԻԿՄԲԷ. որ եւ ՈՍԿԵԿՄԲԵԱՅ, կամ ՈՍԿԵԿՆԲԵԱՅ. Ունօղ ի միջավայրի զկումբ ոսկի. այն է պորան կամ միջին ուռուցիկն վահանի գմբեթաւորեալ.
terrestrial;
dry, arid, parched, adust, burnt up;
— օձ, land serpent.
· Calfa
Հաց բազմացուցեալ, ջուր յոստին (վայրի) բղխեալ. (Գանձ.։)
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
· Calfa
Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
· Calfa
Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։
cochineal;
kermes;
scarlet.
· Calfa
(առեալ ի սեռականէ բառիս Որդն) κόκκινον coccinum. Ընտիրն ի մէջ կարմիր ներկոց. այն է փոքրիկ եւ կարմրիկ որդն գտեալ ի տերեւս վայրի կաղնոյ, այսինքն բալամուտի. որպէս եւ նիւթն ներկեալ նովին. որ պարզապէս Կարմիր կոչի յոլովակի.
killing or destroying progeny;
bereaved of children;
— նուէրք, the sacrifice of one's own children;
— առնել, to massacre children;
— լինել, to be bereaved of one's children, to have had one's children slain.
· Calfa
Դառնացեալք ոգւով իբրեւ զարջ մի որդեկոտոր ի վայրի։ Զորդեկոտոր նուէրսն։ Զորդեկոտորոն զանողորմս։ Զորօրինակ որդեկոտոր արար սուր քո զկանայս, նոյնպէս որդեկոտոր լիցի ի կանանց մայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 8։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 23։ ՟Ժ՟Բ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 33.)
pomegranate;
նռան ծաղիկ, flower of wild-tree.
· Calfa
ՆՌԱՆ ԾԱՂԻԿ. առ Գաղիանոսի ՝ ըստ յն. βαλαῦστιον որ է ծաղիկն վայրի նռան. կամ անպտուղ ծաղիկ բարդ։
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
· Calfa
ՈՒՐ մ. իբր յարաբերութիւն ներգոյական. (լծ. յն. ո՛ւ, որ է Ուր, եւ ոյր) կամ օ՛բու. լտ. ո՛ւպի. οὗ, ὄπου ubi. Ի տեղւոջ՝ յորում. յորում վայրի. ուր, ուր որ. ...
ՈՒՐ ՈՒՐԵՔ. մ. ὄπου, ὦπου ἅν, οugr-SmCi;
ἑάν ubicumque. Ո՛ւր եւ. յորո՛ւմ վայրի եւ իցէ. ցորչափ. ե՛րբ եւ.
where;
— եւ կամիցիս, where you like, wherever you please.
· Calfa
οugr-SmCi;
, ποῦ, ὄπου ubi, quo. Ուր. յորում վայրի. եւ Յո՛. ուր որ.
cf. Պտուղ մրտենւոյ.
· Calfa
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
cf. Մրտենի.
· Calfa
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
· Calfa
Լինի հարթ եւ բութ ձայն. ((իբր վայրիջեալ, կամ թաւ). Երզն. քեր.։)
even with the ground, plaid, flat, on the same floor, on a level, levelled;
— առնել, to pull down or raze to the ground, to level with the ground, to raze;
to level, to make even.
· Calfa
Դադարեալ էր ի հովիտս հարթայատակ վայրի միոջ առ ստորոտով լերինն. (Յհ. կթ.։)
s. bot. heath.
· Calfa
Բոյս նման մրտի, յորմէ կազմի աւել. եւ սերմն նորա լինի միրգ հաւուց, այսինքն ուտելի ամենայն թռչնոց։ Մխ. առակ.։ Եւ լայնաբար՝ Ամենայն տունկ վայրի, որոց ունդն է կուր թռչնոց, կամ այլոց կենդանեաց։ Գաղիան. իբր յն. βαλανηρά եւ այլն.
fraudulent;
deceitful, false, illusory, insidious, sophistical.
· Calfa
Դիտէր զարքայն դավիթ՝ թէ յորում վայրի անկցի՝ ի վերա նորա խաբեպատիր գեղովն իւրով. (Եփր. թագ.։)
s. mus. note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
· Calfa
Ի խաղսն անդամաբեկք։ Եւ եւս Գիծն ստորոտի նետից, կամ միջավայրի կամարի աղեղան՝ յոր նետն յենու. crena. եւ առ այս բերէ Լեհ. զտաղն.
thorny shrub.
· Calfa
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.
· Calfa
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
s. zool. roe-buck.
· Calfa
cf. ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ. (զի պ. խառ ՝ է էշ, եւ բիւզ կամ բուզ, այծեամն, այծ վայրի)
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
· Calfa
Յայսմ վայրի ճառեցից զվայրենամիտ ազգին զխստասիրտ դառնութիւնն ի գլուխ ելեալ. (Ղեւոնդ.։)
cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.
· Calfa
στιγμή, στίγμα punctum, -tus. Նիշ որոշեալ. Նշանակ սահմանեալ. մասնիկ կամ վայրիկ գիտեալ. (յորմէ Կիտուած. Քըթթել. եւ այլն։)
cuckoo.
· Calfa
κόκκυξ coccyx, cuculus, avis clamans κόκκυ cuccu. Թռչուն՝ որպէս ազգ ինչ կաքաւու, նման հաւփալի, այսինքն վայրի աղաւնոյ. ռմկ. կուկու. պրս. քիւքիւ, կիւկիւ. թ. էօկյիք. կամ գուգու գուչի, էօյկէ. զի ստէպ ձայնէ կու՛ կու. կամ գու՛ գու՛ գու՛, այլ եթէ ոք տացէ զայս ձայն, ինքն փոխէ զձայնն, եւ ասէ, բի՛ բի՛ բի՛, կամ պի՛ պի՛ պի. ուստի կոչի թուրքերէն նաեւ իպիպիկ.
elm;
—ք, — plantation, grove of elms.
· Calfa
πτελέα (լծ. պտեղ, պտղի). ulmus. Ծառ վայրի, է որ բարձր, եւ է որ ցած, բազմաճղի, խժաբեր, բոյն մժղկանց. Գարա աղաճ.
cf. Կոխ.
s. adj. — առնել, դնել, to tread, to tread upon, to trample or tread under foot;
— լինել, կալ, to be trodden, trampled under foot;
— տալ, cf. Տալ ի կոխ.
· Calfa
Եղեն իբրեւ զխոտ վայրի ... եւ կոխան առաջի հասելոց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 26։)
cf. Մակաղեցուցանեմ.
· Calfa
Մակաղել ի հրաւիրեցելումն զմեզ վայրի. (Յհ. իմ. ատ.։)
to fold or pen sheep.
· Calfa
Մակաղել ի հրաւիրեցելումն զմեզ վայրի. (Յհ. իմ. ատ.։)
s. bot. sloe-bush, bullace-tree, wild plum-tree.
· Calfa
Թուփ, որոյ պտուղ կոչի մամուխ. այն է շլոր վայրի՝ մանր, թթու, կամ անոյշ.
mother, mamma;
matrix, mould;
mother, author, cause, source, spring, rise;
cf. Մայրագիր;
— անասնոց, dam, mother;
— թռչնոց, mother, ben;
մեծ —, grand-mother;
— հասարակաց, our common mother, earth;
— եկեղեցի, եկեղեցեաց, mother church;
cathedral, basilic;
— լեզու, mother tongue;
— քաղաքաց, metropolis, capital;
— արեւու, the west, sun-set;
— վանից, մարց պետ, abbess, prioress;
— գեղեցիկ, nurse, wet nurse;
foster-mother;
անգործութիւնն է — ամենային ախտից, idleness is the mother of all vice;
ազնիւ, գորովագութ —, good, tender mother;
անպիտան, չար —, bad, ill-natured mother;
— լինել, to be a mother;
կորուսանել զ— իւր, to lose one's mother;
ի — դարձուցանել, to put out, to extinguish or blow out;
թաղիլ ի —ն ամենեցուն, to return to mother earth;
արեգակն ի —ն դառնայր or մտանէր, the sun was setting.
· Calfa
ՄԱՅՐ. որպէս πεύκη pinus, abies եւ πεύκινος pineus, abiegnus. թեղօշ. փստըղենի վայրի.
cedar;
pine-tree;
cedrine, made of cedar.
· Calfa
ՄԱՅՐ. որպէս πεύκη pinus, abies եւ πεύκινος pineus, abiegnus. թեղօշ. փստըղենի վայրի.
cf. Հրակերպեան.
· Calfa
Հրակերպ դասուք վայրիջեալ։ Հրատեսիլ հրակերպիցն։ Դասք հրակերպից. (Շար.։ Նար. ՟Ձ՟Ա։ Գանձ.։)
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
· Calfa
Ի ՀԵՌԱՍՏԱՆԷ. մ. μακρόθεν, ἁπὸ μακρόθεν, πόρρωθεν procul, longe, a longinquo, eminus. Ի հեռուստ. ի բացուստ. ի հեռաստան վայրէ. ի բացեայ. հեռի. ի հեռաստան վայրի. հեռուանց, հեռու.
s. bot. hipposelinum, bastard stone-parsley.
· Calfa
ՁԻԱԼԱԽՈՒՐ կամ ՁԻԼԱԽՈՒՐ. ἰπποσέλινον hipposelinum, olusatrum. Լախուր ձիոյ, այսինքն վայրի քէրէվիզ կամ մաղտանոս ՝ խոշոր քան զընտանին. սեւ բանջար. (իբր ձի բանջար։) (Գաղիան.։)
s. bot. panic-grass, panickle.
· Calfa
ἕλυμος panicum. Ազգ կորեկի՝ ընտանի եւ վայրի, կերակուր ձիոց. ձիու կորեկ։ (Բժշկարան.։)
olive-tree, olive;
— վայրենի, wild -;
ծաղիկք —նւոյ, olive-blossom;
լեառն —նեաց, Mount of olives.
· Calfa
ՁԻԹԵՆԻ ՎԱՅՐԵՆԻ. ἁγριέλαια oleaster, agrestis oliva. (վայրի ձիթենի) (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 7. 24։)
snow-ball-tree.
· Calfa
ՁԻՒՆԱԾԱՂԻԿ կամ ՁԻՒՆԾԱՂԻԿ. ռմկ. ձունծաղիկ, ձնծաղիկ, ձնածաղիկ .... որ է Փոքրիկ ծաղիկ վայրի՝ անհոտ՝ սպիտակ՝ դեղին եւ կապոյտ, իսկ եւ իսկ զկնի անցանելոյ ձեան ի վեր երեւեալ ի սոխոյ իւրմէ։ Է եւ այլ տեսակ անուշահոտ՝ նոյնպէս զկնի հալելոյ ձեանց վերաբուսեալ.
attention, application, care, heed, heedfulness.
· Calfa
Յայսմ վայրի ե՛ղբարք մտադրութեամբ վաստակեսցուք, զօրէն առաքինի մշակաց ի խոր հերկեսցուք. (Եղիշ. մատն. տն.։)
fault;
sin.
· Calfa
Եւ պարգեւա՛ զըղջումն անձին՝ եւ թողութիւն անցեալ յանցին։ Արդ եթէ նա վասըն յանցին՝ տուժիւք պատժեալ յօրինակին։ Ի հարցանելն ըզքեզ (կամ ընդ քեզ) վիմին՝ քանից թողուլ եղբօրն յանցին։ Այլ լե՛ր քաւիչ իմոյ յանցին, որպպէս նոցա յանյոյս վայրին։ Իւրաքանչիւր ոք զարժանին՝ առցեն ի քէն չափով յանցին. (Յիսուս որդի.։)
to insolate, to expose to the sun or to the open air;
to hang.
· Calfa
ἑξηλιάζω, αἱθριάζω soli expono, ad solem exsicco, sub dio expono. Առաջի արեգի դնել. պարզել յարեւու. տարածել կախմամբ յանդիման արեգական, եւ ի բացօթեայ վայրի. (գուցէ՝ որպէս ձօնելով. որով լինի եւ արմատ բառիս Պատարագել)
cf. Մերկանամ.
· Calfa
Մերկացուցանէ զբանն։ Յայսմ վայրի մերկացոյց զբանն. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
s. bot. squill, sea-onion, scilla;
գինի — ի, wine of squills, vinum scilliticum.
· Calfa
ՄԿՆԱՍՈԽ կամ ՄԿԸՆՍՈԽ. σκίλλα scilla, squilla, herba bulbum insignem habens. Սոխ կամ պրաս վայրի. ... ա՛յլ է եւ մանրիկ սոխն. ռմկ. կէլինճիկ.
s. bot. daffodil, daffadown-dilly.
· Calfa
ՄԿՆԱՍՈԽ կամ ՄԿԸՆՍՈԽ. Սոխ կամ պրաս վայրի. ա՛յլ է եւ մանրիկ սոխն. ռմկ. կէլինճիկ.