to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
cf. Խոպանացուցանեմ.
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.
Զվարսիցն փետեալ զխոպոպիս՝ հրամայէ քարշել. (Խոր. ՟Բ. 60։)
promise
Խոստումն բանիւ կամ գրով. եւ Նախայիշատակութիւն կամ յառաջաբանութիւն ճառելի բանից.
Յուշ լիցի քեզ սպառնալիք եւ խոստաբանութիւնք փրկչին. (Ճ. ՟Ա.։)
confessedly, avowedly;
in confession.
Ոմանք աներկբայաբար ունին զգոյութիւնն. որպէս՝ մարդ, ձի, արծուի, որք խոստովանաբար գոն։ Բժիշկն առնու խոստովանաբար, եթէ ի չորից տարերց բաղկացեալ գոյմարմին. (Սահմ. ՟Ա. ՟Է։)
confessor, director of one's conscience.
Թողութեան իշխանութիւն եւ այլն ... ո՛չ օտար ոք խոստովանահայր. (Շ. ընդհ.։)
to confess, to hear confession.
cf. Խոստովանիմ.
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Դաւանել զճշմարտութիւն հաւատոյ, կամ զստուգութիւն իրաց. հաստատել, ընդունել.
Խոստովանեսցեսբերանով քո տէր յիսուս, եւ հաւաստասցես ի սրտի քում։ Զի սրտիւ հաւատայք յարդարութիւն, եւ բերանով խոստովանիք ի փրկութիւն։ Հեծեծութեամբ խոստովանել, զի նա միայն է աստուած։ Ամենայն որ խոստովանեսցի յիս առաջի մարդկան, խոստովանեցից եւ ես զնմանէ առաջի հօր իմոյ։ Եթէ ոքխոստովանեցէզնա քրիստոս, ի բաց կացցէ ի ժողովրդենէն։ Խոստովանեցայց զանուն նորա ցին զերկոսեան։ Զպտուղ շրթանց խոստովանելոց յանուն նորա.եւ այլն։
Խոստովանէ զճշմարտութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
Որ խոստովանի ի հայր, խոստովանի եւ յորդի։ Խոստովանէին ի սուրբ աւետարանն. (Կոչ. ՟Է։ Եղիշ. ՟Գ։)
Երկոքին կողմանքն զպարտւթիւն խոստովանէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. որ եւ ԽՈՍՏՈՎԱՆ ԼԻՆԵԼ. Պատմել զմեղս անձին բեկեալ սրտիւ. կատարել զխորհուրդ ապաշխարութեան.
confessor to the faith.
որ խոստովանի զճշմարտութիւն.
Խոստովանօղ քրստոսի ճշմարիտ վկայ՝ բազմաչարչար նահատակ։ Մեծ խոստովանօղն քրիստոսի. (եւ այլն. Շար.։)
Խոստովանօղ քրիստոսի գտեալ, եւ վկայ ճշմարտութեանն։ Իբրեւխոստովանողիքրիստոսի. (Ագաթ.։)
Այս են խոստովանօղքն հայոց կատարեալք. որ զխեղութիւնս եւ զչարչարանս խնդութեամբ ընկալան. (Եղիշ. ՟Ը։)
confession, avowal, acknowledgment, declaration;
երթալ ի —, to go to confession.
ὀμολογία, ἑξομολόγησις confessio. Խոստովան լինելն. որպէս Դաւանութիւն հաւատոյ եւ ճշմարտութեան.
Ուղղափառ, կամ ճշմարիտ խոստովանութեամբ. (Յճխ.։ Շար. եւ այլն։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹԻՒՆ. Յայտնութիւն մեղաց անձին, կամ ամբաստանութիւն զանձանէ կամաւոր զղջմամբ. որ եւ խորհուրդ ապաշխարութեան.
Դարձելոց յապաշխարութիւն խոստովանութեամբ. (Յճխ. ՟Բ։)
Աստուած իմանալի գոլով եւ պարզ ոչ է կարօտ զգալի զգեստուց, այլ զգենու նա խոստովանութիւն գոհութեան։ Սուրբ տեղի խոստովանութեան կոչէ, այսինքն գոհութեան. ասէ՝ թէ վասն զքէն գոհանալոյ սա շինեալ է. (Ի գիրս խոսր.։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹԻՒՆ. Հանդէս նահատակութեան կամ խոստովանողական. (որ հայի ի ՟ա նշ)
promise, engagement, obligation;
word, word of honour, good faith;
offer, tender;
protestation, declaration;
profession;
— տալ, to give one's word, to promise;
պահել զ—, կալ ի խոստման, to keep one's word or promise;
չպատել զ—, չկալ ի խոստմանն, to break one's promise, to fail to keep one's word;
մեծամեծ խոստմունս առնել, to promise mountains of gold, wonders;
սնոտի խոստմունք, vain or empty promises, fair words only;
սնոտի խոստմամբք պարարել, to nourish with vain promises
Զխոստմունսն յիշէր զպարգեւացն։ Խոստմամբք բարեաց յորդորէ զմեզ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ա։)
Որ թուին թէ զնոյն ընտանութիւն ունիցի, եւ զնոյն խոստումն աստուած պաշտութեան. (Սեբեր. ՟Գ։)
ԽՈՍՏՈՒՄՆ. Հարսնախօսութիւն. նշանւիլը.
an Armenian note.
Ըստ խոսրովային թուոյ հայկազանցս հինգ հարիւրերորդի քսաներորդի հինգերորդի. (Գր. վկ. յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն ի թուին հյ. ՟Շ՟Ի՟Ե. յամի տեառն 1076.)
որպէս եւ (Կիր. յիշ.) ոսկ. յհ. ասէ.
ԽՈՍՐՈՎԱՅԻՆ. գ. որպէս թէ նմանեալ սրոյ քաջին խոսրովու մեծի հայոց արքայի՝ Խազ երաժշտական (Ոսկիփոր.։)
կամ թէ որպէս գիւտ քաջի ուրումն երաժշտի խոսրով անուն. յորմէ եւ Ոճ խոսրովային՝ է որպէս կատարեալ եղանակ երաժշտութեան.
Կամ թերեւս նողն ընդ պ. խուսրեւանի, որ է թագաւորական, եւ ազնիւ. եւս եւ անուն երաժշտական եղանակի.
Կայր պատանեակ մի խարտիշուկ ... խոսրովային առնոյր թմբուկ. (Շ. առակք.։)
fed on grass;
living on herbs.
Խոտաբուտ կենօք իբրեւ զվայրենիս ընդունէին զկերակուրս։ Ի Խոտաբուտ կեանս եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. կթ.։)
Համբուրէին խոտաբուտ կարակրոցն. (Եղիշ. ՟Է։)
Խոտաբուտ ճարակօք շատացեալ. (Յհ. կթ.։)
eating vegetables, vegetarian.
Ո՞ եհան զայնպիսի երկրաւոր անուանս զգիշակեր եւ խոտակերս յերկինս. (Եզնիկ.։)
abject, vile, base, mean, worthless, despicable;
—աւ, meanly, basely, shamefully;
in excess;
— առնել, cf. Խոտեմ.
(որպէս թէ իբրու խոտ անպիտան համարելի) ἁπόβλητος rejectaneus ἁπόβλημα reliquum ἁποδεδοκιμασμένος reprobus φαῦλος pravus σαπρός malus. Խոտելի. Ընկեցիկ. անարգ. յոռի. անպիտան. բանի չեկօղ, գեշ.
Արծաթ խոտան կոչեցէ՛ք զնոսա, զի խոտեաց զնոսա տէր։ Որ ինչ ի նոցանէ անպիտան եւ խոտան էր։ Այլ ուրեմն խոտան են բարք ճշմարտ։ Ժողովեցին զբարի բարին յամանս, եւ զխոտանն ի բաց ընկեցին։ Ամենայն արարածք աստուծոյ բարի են, եւ չիք ինչ ի նոսա խոտան.եւ այլն։
ԽՈՏԱՆԱՒ մ. ἑπισφαλῶς lubrice. Խոտան օրինակաւ. թշուառաբար. չարաչար.
grassy;
made of grass;
herbage, vegetables.
Կամ Հիւսեալն ի խոտոյ եւ ի պրտուոյ. փսիաթ. պարիխ. խշտիք ի խոտոյ. խոտէ անկողին, խըսիր. հասըր.
Յատակք անպաճոյճ, շատացեալ խոտեղէն անկողնօք. (Եղիշ. Ը. եւ միանձ։)
Ի քունն շատացեալ լինէր խոտեղինօք, եւ բազում անգամ յերկիր անկանէր. (Աթ. անտ։)
to despise, to contemn, to scorn, to slight, to disdain;
to undervalue, to depreciate.
Խոտեցան հրեայքն ի շնորհեաց անտի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
կնիք շնորհեաց խոտելոյս. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
to turn aside, to mislead, to lead astray;
to divert, to distract;
to twist, to contort, to bend, to make awry;
to lead astray, to cause to err, to delude, to unsettle.
ԽՈՏՈՐԵՄ ԽՈՏՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑκκλίνω, ἁποκλίνω declino, incino πλαγιάζω obliquo, diverto διαστρέφω, ἑκστρέφω perverto, everto πλανάω seduco. Հանել արտաքոյ ուղւոյ. իմի կողմն տանել. դարձուցանել. շեղել. մէկ դի տանիլ, քաշիլ, դարձընիլ.
Խոտորեա՛ զոտն քո ի շաւղաց նոցա. (Առակ. ՟Ա. 15։)
Կամ թիւրել. յեղաշրջել. ստերիւրել. ծռել.
cf. Խոտորեմ.
ԽՈՏՈՐԵՄ ԽՈՏՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑκκλίνω, ἁποκλίνω declino, incino πλαγιάζω obliquo, diverto διαστρέφω, ἑκστρέφω perverto, everto πλανάω seduco. Հանել արտաքոյ ուղւոյ. իմի կողմն տանել. դարձուցանել. շեղել. մէկ դի տանիլ, քաշիլ, դարձընիլ.
Խոտորեա՛ զոտն քո ի շաւղաց նոցա. (Առակ. ՟Ա. 15։)
Կամ թիւրել. յեղաշրջել. ստերիւրել. ծռել.
to turn aside, to deviate, to swerve;
to go astray, to lose the way;
to decline, to shrink from;
to slope, to slant;
to go astray, to err, to be perverted, to abandon oneself to;
to avoid, to shun.
ἑκκλίνω, ἁποκλίνω, ἑκνεύω declino, diverto διαστρέφομαι pervertor πλανῶμαι erro, vagor. Զարտուղիլ. շեղիլ յուղւոյ. դառնալ եւ գնալ կամ գալ ընդ այլ կողմն. մերձենալ. մէկ դի ծռիլ, դառնալ, մօտիլ.
Խոտորեցաւ ի նոցա օրէնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԽՈՏՈՐԻԼ. Խորշիլ. երեսս դարձուցանել՝ խոտելով. օտարանալ. կէրի տուրմագ։
Խոտորեցաւ յաղեքսանդրէ, եւ յայտնեաց զթշնամութիւն իւր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
oblique, crooked, aslant, aslope, athwart, across, transverse;
out of the way, indirect;
ill-turned, ill-made;
bad, perverse, wicked, froward;
cross beam, traverse;
—, —ս, obliquely, crossly, transversely.
σκολιός perversus πλάγιος obliquus, transversus. Խոտորեալ կամ շեղեալ յուղղութենէ. թիւր. եւ Խեղաթիւր. նիւթապէս, կամ բարոյապէս ծուռ.
obliquely, transversely;
at random;
confusedly.
Մեղերբ զհեշտութիւնն մարմնական մեզ խոտորնակի նշանակէ. (Մեկն. ղեւտ.։)
to slant, to slope;
to turn aside, to go astray.
ԽՈՏՈՐՆԱԿԵԼ կամ ԽՈՏՈՐՆԱԿԻԼ. περιφέρομαι jactor. Խոտորնակի շրջիլ, տարուբերիլ.
cf. Խոտորութիւն.
Խոստումն ի ճշմարիտ ճանապարհէ. (Պիտ.։)
Այլ եւ բազմապատիկ եւս բանիւք խոտորումն, զոր ընդ աշխարհս սերմանեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զգո՛յշ լինիցիմք մեք վասն այսր անդր խոտորմանց՝ յանաստուած հերեսիովտացն. (Կոչ. ՟Թ։)
mysterious, arcane;
penetrating, acute.
Խորախորհուր աշտանակակիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
profound, difficult;
enigmatical, obscure;
jabbering, talking gibberish.
Բազմագէտ, եւ շատահանճար, եւ խորախօս. (Վրդն. քրղ։ Տօնակ.։)
Եւ Որ ի խորոց հագագին խօսի. կամ որոյ խօսք են դժուարիմաց՝ առ խորութեան շրթանց. ըստ յն. խորաշուրթն. βαθύχειλος profunda labia habens.
deep valley;
profound, difficult, rugged, scabrous.
Զխորաձորս մաքսաւորութեամբառլցեալս, եւ զգիճութեամբ հեղեղեալս վերաբերէր ի զգաստութիւն պարզութեան. Զի դիւրագնաց շինի (կամ լինի) ճանապարհ թագաւորին քրիստոսի. (Անան. ի յհ. մկ.։)
cunning, sly, crafty, knavish, wily, roguish, artful;
fraudulent, deceitful, rascally, villanous;
malicious;
— կեղծաւորութիւն, profound hypocrisy.
Զգո՛յշ լեր ի խորամանկէ, ի չարիս նիւթէ. (Սիր. ՟Ժ՟Ա։)
Խորամանկ թռչունն գիշերասէր. (Պիտ.։)
Խորամանկ խաբեութեամբ. (Եղիշ. ՟Դ։)
to chicane, to quirk, to quibble, to use stratagem and artifice, to deceive, to cheat;
to be cunning, artful, fraudulent, knavish.
Զի մի՛ ճշմարտութիւնն կերպարանօք խորամանկեսցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Յայսր ամենայնի վերայ այլ եւսչարութիւն խորամանկեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Խորամանկեմ.
Գաբաւոնացիք խորամանկեցան պաշարաւն եւ խաբեպատիր զգեստիւք։ Այն որ զգուշութեամբ սրբութեամբ տարածանել ընդ աշխարհս ամենայն հանդերձեալ էր, որդին դաւթի (սողոմոն) սիրովն բազում կանանց խորամանկեցաւ առնել զնա. (Եփր. յես. եւ Եփր. թագ.։)
cunning, artifice, craft, chicane, quibble;
cheat, deceit, fraud, base stratagem;
knavery, roguery;
malice.
Այպն առնելով երկիր պագանէին նմա, եւ բազում խորամանկութիւնս ցուցանէին։ Ի միտս եւ ի խորհուրդս մեր բերցուք զպսակն փշեղէն, զթուքն, եւ զխորամանկութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 38։)
deep & spacious in the center;
concave.
որոյ մէջն կամ միջոցնէ խոր. իշի տէրին.
penetrating, acute, piercing;
profound, deep;
— լինել, to penetrate, to fathom, to dive into, to enter deeply;
— լինել ի ցաւս, to be swallowed up by, to be plunged in grief;
— ի ներքս խաղալ, to enter too far, to plunge in too deeply;
— դրոշմել, to inculcate, to impress deeply on the mind.
cf. Խորամուխ.
Պօղոս խորամուտ եղեալ տնտեսութեանն փառաւորէ զնա ճշմարտութեամբ. (Վրդն. քրզ.։)
dwelling in the same paviliou or tent.
Ի յերկրի խորանակիցք մարդկան, եւ ի յերկինս դասակիցք հրեշտակաց. (Երզն. լս.։)
Ո՛վ ապաշխարութիւն՝ դաշին խաղաղութեան եւ բարեկարգութեան խորանակից. (Բրս. ապաշխ.։)
tent-shaped or bell-shaped.
Ի վերայ խորանաձեւ ծածկութեանն նշան տէրունական խաչին. (Փարպ.։)
Եւ բոցն խորանաձեւ ցոլանայր շուրջ զնոքօք։ Հուր հնոցին խորանաձեւ կամարանման պատեալ. (Հարցնափառ.։)
to become hollow or deep;
to dive into, to go to the bottom of.
Զհոսանս, յորոց զմին ծոցն մեծ կոչեն, եւ զմիւսն՝ փոքր. Վասն զի երկաքանչիւրկողմանխն ոչ նմանապէս խորանան. (Արիստ. աշխ.։)
pitching a tent.
Որ յարէ յարմարէ կամ յարուցանէ կառուցանէ զխորան. մրպէս շինօղ տաճարի.
Ղամբարափայլ շինեաց տաճար՝ այս սողովմոն խորանայար. (Շ. յիշատ. առակ.։)
vaulted, cupolatent or bell-shaped.
travelling with tents, camping.
Առ ի յիշատակխորանաչու ընթացիցն՝ որ ի սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
vaulted;
cubical, cubic, hexahedral;
cube;
— երկնից, vault of heaven.
(Տաճարն կամ եկեղեցին) գմբեթաձեւ խորանաարդ բարձրացեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։) առ կրկին նշանակութիւնս բերին եւ հետագայ վկայութիւնք. (զի ահագին մեծութիւն երկնից անխտիր է բոլորակ վրանաձեւ, եւ քառակուսի միաչափ կիվոս ըստ գրոց)
tent-Curtain.
Զի ոչ այնքան մնաց տեղի շէն զի խորանն իմ դնիցեմ, եւ զխորանափեղկսն պարզիցեմ. (Մխ. երեմ.։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
cf. Խորասոյզ առնեմ.
Խորասուզեալ մանկանցն ի յուխ. (Շ. յիշատ. առակ.։)
to make deeper;
to make abstruse, obscure, unintelligible.
Առ թումայի զփորուած տիգին ցուցանէ խորացուցեալ ըստ աշտէին մտոյ. (Շ. բարձր.։)
Գետ բանաւոր արուեստիցն իմացուած շնչական, եւ տոյտ՝ զի շրջադարձեալ խորացուցանէին զասացուածս իւրեանց. (Վանակ. յոբ.։)
cavity, hollow, cave, cavern, excavation;
—ս հատանել, to excavate, to hollow.
Լի՛ց զձոր խորափտիդ որ շուրջ զքաղաքաւդ, ջրով. (Լմբ. նաւում.։)
Ճաճանչքն, բոցքն, նիգքն, եւ խորափիտքն (կամ խորափիթքն), եւ գիսաւոր ասացեալքն. (Արիստ. աշխ.։)
to snore;
to snort, to rattle in the throat;
to roar, to bluster (sea).
ῤέγχω ronchisso, sterto. իտ. russo. Հնչել ձայն խոշորընդ հագագ փողի եւ ընդ քիթն ի քուն. իբր ի խորոց ձայնել. կամ հանել զձայն խորդոյ. խռկալ, խռալ, ֆշալ.
Քնով դանդաչեալ խորդամք առօրհնութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ որ եւ է նշանակ յետինծուլութեան։)
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
Որ շինէ զշինուած իւր ի վերայ ապառաժ վիմի, խորիցէ եւ դիցէ զհիմն նորա. (Մծբ.։)
Ոչ գանձել յերկրի՝ ոչ միայն զթաղելն եւ զխորելննշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
Խորթքն ընտրեալ լինէին ի ճշմարիտ րդւոց. (Նոննոս.։ տե՛ս եւ Կանոն.։)
Որպէս յոռեգոյնք կանանցն, որք զխորթսնառաջի արկանեն։ Դիմեցին այժմ հարազատաբար խորթք շուրջ զմեօք. (Բրս. թղթ.։)
Որդւոց բարձրացելոց անարգելով զծնօղսն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն. (Խոր. ՟Գ. 68։) (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
Խորթ շարագրածութիւնք (որ չեն նորա զոյրանունն կրեն). (Անյաղթ պորփ.։)
Յիշեցուցանէ զնոցա գործս խորթ իմաստութեանն։ Խորթ է աստուածային եւ երկնաւոր վարդապետութեան. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ ՟Ա. 7. ՟Ը։)
Սա (նիւթն առջին) է առանց զգայութեան շօշափելի, խորթմտածութեամբ հազիւ հաւանելի. (Պղատ. տիմ.) (այսինքն անհանճարից անհաւատալի։)
Մի՛ լինիր խորթ սովորութեամբ։ Փութա՛ ոչ շփոթել զերգս սաղմոսաց քոց խորթ խորհրդով. (Կլիմաք.։)
to be degenerated, estranged, spoiled.
Ի ստացօղ դարձի՞ն յուսացայց, յորմէ խորթացայ։ Զաբրահամ ոչ էր յիշել, զի խորթացեալ էր ի նմանէ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ծ՟Ա։)
Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. (Յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն հարթել զանհարթ ոճն։)