beggar, mendicant, supplicator;
begged, borrowed;
— շրջել, to go begging, to mump;
cf. Մուրանամ.
ՄՈՒՐԱՑԻԿ որ եւ ՄՈՒՐԻԿ, ՄՈՒՐԱԿԱՆ. Մուրօղ. դրանկ աղքատ. մուրացկան.
Մուրացիկ էր։ Կոյր՝ նստէր մուրացիկ. (Յհ. ՟Թ. 8։ Մրկ. ՟Ժ. 46։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 36։)
Ոչ էր տեսանել մուրացիկ ի ժամանակին. (Սոկր. ՟Է. 22։)
Զարտաքին եկեալսն մուրացիկս. (Բրս. հց. ՟Ճ՟Ժ՟Թ։)
Իբր մ. Մուրողաբար. մուրողութեամբ.
Մուրացիկ շրջեսցին, կամ շրջէր. (Յոբ. ՟Ի՟Է. 14։ Յհ. կթ.։)
Մուրացիկ շրջեսցին, կամ շրջէր. (Յոբ. ՟Ի՟Է. 14։ Յհ. կթ.։)
Քանզի մարդ արար զնոսա, եւ ոգի մուրացիկ ստեղծ զնոսա. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 16։)
Ոչ կարօտանային մուրացիկ իմն առնլոյ յայլոց ազգաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Մուրական.
Իբր Ռամկականն վերնոյն.
Տեսանե՞ս զհամարձակութիւն մուրացկանի առ արս դպիրս եւ փարիսեցիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
cf. Մուրացիկ.
• «մրշի, tamarix». նորագիւտ բառ, որ յիշում է Ալիշան, Վստկ. 254։
• = Յն. μυρίϰη «մոշի»։
• Ուղիղ մեկնեց Ալիշան, անդ։
Նոյն ընդ Մուրացիկ. մուրացկան.
Մուրիկն կոյրն։ Յամենայն աւուր մուրիկ լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12. 14։)
roasted wheat.
• , ի-ա հլ. «ցորենի հատիկ, ա-ղանձ» Ղևտ. բ. 14, 16, իգ. 14. Մեկն. ղևտ. Փիլ. Մխ. երեմ. արդի գրականի և գաւառա-կանների մէջ այս արմատից ունինք մրկել, մրկիլ, մրկած «խանձել, խանձիլ, խանձած»։ Հմշ. մուրկ «լազուտի փուչ հասկ»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smug-ro-ձևից, որ կազմուած է smug-«քիչ կրակով այրել ծխել» արմատից՝ -ro-մասնիկով. այս ար-մատի մի այլ ձայնդարձն է smuqh-, որից ունինք հյ. մուխ (տե՛ս այս բառը)։ Հայե-րէնի մէջ smugro-շրջմամբ տուել է ոստ օրինի smurgo->մուրկ։
• Հիւնք. հանում է մկրտել բայից։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, 267, որ դնում է նաև Pokorny 2, 688։ Պատահական նմանութիւն ունին լիթ. mirgčti, լեթթ. mirgt «կայծկըլ-տալ», հհիւս. myrkr, անգսք. mierce, հսաքս. mirki «խաւար, մութ», հհիւս miorkue, mуrkue «մթութիւն» (Boisacq 646, 1094, Trautmann 190)։
(յորմէ ռմկ. էրել մրկել ). χίδρον (որ է Հասկ. որպէս դնի եւ ի Հին բռ. ). arista, spica, far. Ինչ մի մրկեալ՝ խանձեալ՝ խորովեալ՝ յարեգակնէ կամ ի հրոյ. մանաւանդ հասկ նորահաս եւ հասուն, կամ հատ ցորենոյ. հատիկ. տե՛ս եւ ԵՂԻ։
Մուրկ նոր փխրեալ եւ մաքրեալ։ Հանցէ քահանայն զառ յիշատակէ նորա ի մրկէ անտի (կամ ի մրկաց)։ Զամենայն մուրկ փխրեալ. (Ղեւտ. ՟Բ. 14. 16։ ՟Ի՟Գ. 14։)
Մուրկ է, յորժամ ի հասեալ հասկիցն առեալ փխրեսցէ ձեռօք եւ աղացասցէ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Եթէ մուրկ ոք բերիցէ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 92։)
Տեառն է սկիզբն արմտեաց. զառաջին զմուրըն մատուցանել հրամայէր քահանայիցն. (Մխ. երեմ.։)
cf. Մոյր.
Ընթերցի՛ր, կամ իմա՛ Մուրական. իբր Մուրացիկ. ա. մ.
Գայցէ դարման կենաց իւրեանց առանց մուրկան շրջելոյ. (Վեցօր. ՟Զ.)
Առանց մուրակ շրջելոյ. իբր մուրկան կամ մուրական։
obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.
• , ի-ա հլ. «պարտքի կամ դա-շինքի համար ստորագրուած կամ կնքուած թուղթ» ՍԳր. Եւս. քր. Սեբեր. որից մուրհա-կագիր Գնձ. պարտամուրհակ (արդի գրա-կանում)։
• = Պհլ. *muhrak ձևից. հմմտ. պհլ. mսhր, պրս. [arabic word] muhr, սանս. [other alphabet] mudrá- [other alphabet] mudrikā-«կնիք»։ (Weber SBAW 1887 սանս. mudrá-համարում է հպրս. mud-rāya- [other alphabet] «Եգիպտոս, եգիպտացի, եգիպտական» բառի։ փոխառեալ. իսկ Zimmern սումեր. mu+sar «անունը գրել», ասուր. ❇ [other alphabet] mu-saὶ կամ [other alphabet] mu-sa-ru-u «արձանագրութիւն» ձևից (Delitzsch, Assy-risches Handwörterbuch 421, Strassmaier, Alphabetisches Verzeich. 679. Autran, Տu-mér. et ind. էջ 157)։ Իրանեանից փոխառ-եալ են նաև քաղդ. և թալմ. [hebrew word] muh-raq, արաբ. [arabic word] muhrāq «կնիք», [arabic word] muharraq «գիր գրելու յատուկ թերթ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 68), քրդ. mor, məhr, օսս. miγur, թրք. möhr. möhūr «կնիք». որից ռմկ. մօհրել «կնքել» (Horn § 1001)։ -Հիւբշ. 197։
• ՆՀԲ մուր բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուին Böttich. Rudim. 36, 61, ZDMG 1850, 358, 174, Lag. Urgesch. II19. Muller SWAW 38, 583։
συγγραφή syngrapha, conscriptio βιβλίον lbellus χάρτης chart. Թուղթ մրով գրեալ կամ կնքեալ. տոմս. յետկար. գիի վաւերական՝ իւրով ձեռամբ գրեալ կամ ստորագրեալ. գիր պարտեաց կամ առնլեաց, դաշանց, առքունի դրան, եւ այլն.
Հաստատէր մուրհակօք, եւ կնքէր։ Յանուն նորա կնքիցին ամենայն մուրհակք աշխարհի։ Մուրհակ՝ զոր ունէի զումեքէ, ո՞չ պատառէի զայն։ Զամենայն մուրհակս անիրաւութեան պատառեա՛։ Գրեցի մուրհակս, եւ կնքեցի։ Առի զմուրհակ ստացուածոյն զկնքեալն եւ զարձակն.եւ այլն։
Թողին (զպարտսն), եւ զմուրհակսն այրեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յորժամ թագաւորն ձեռն արկանիցէ (ի գիր աղերսանաց), պարգեւաց մուրհակն անուանի. (Սեբեր. ՟Գ։ տե՛ս եւ Խոր. ՟Գ. 43. 58։ Նար. ՟Դ. ՟Խ՟Ը։)
chirographer;
memorial-writer, memorialist.
Գրօղ զմուրհակ. նամակագիր. գրօղ զմուրհակ ամբաստանութեան.
Պատառմամբ սրտին՝ մուրհակագիր ոգւոյն՝ ոգին չարութեան փախստական լինէր. (Գանձ.։)
hammer;
— քարահատաց, stone-cutter's pick;
կտցաւոր —, pick-axe, mattock.
• , ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «մուրճ, չաքուճ» ՍԳր. Խոր. որից մրճաւոր Եփր. վև արև. 66. Զենոբ 46. գրուած է մուրջ Սոկր. 267։
• Հիւնք. մուրկ բառից։ Patrubany Հև 1906, 347 ասում է թէ կապ չունի լտ. marcus «կռան», martulus «մուրճ». հաւ. mlatù, ռուս. молотъ «մուրճ» բա-ռերի հետ, այլ իբր բնիկ հայ կապւում է սանս. mr-náti «մանրել», mūrna-«մանրած, փշրած», յն. μαρϰίνω «ջըն-ջել», հիսլ. merja, marδa «ծեծել, ման-րել», հբգ. morsāri «սանդ» ևն բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Մշ. մուրջ։
Իբրեւ զմուրճ, որ հատանէ զվէմ։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա։ Փայտատօք եւ մրճովք կործանեցին զնա. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 29։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 7։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 6։)
Եհար մրճօք փորել զհիմունսն. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Եհար մրճովն ի վերայ գագաթանն, եւ գոգեաց զսաղաւարտն ... տեղի տայր սաղաւարտն մրճին սմբատայ. (Մամիկ.։)
Ո՛րչափ մուրճս մանրեաց մի վէմն. (Իսիւք.։)
Հատու իբրեւ զմուրճ. (Մխ. երեմ.։)
Մրճօք խորտակեցին զմարմինն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի.։)
Հրամայեաց կապարեալ մրճօք հարկանել՝ զկուրս նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
mendicant.
(ի Մուրալոյ. որպէս եւ ի Մուրանալոյ՝ Մուրացօղ) Մուրացիկ. մուրիկ. ἑπαίτος, προσαίτης, ἑπαιτέων mendicus, mendicans.
Որդիք նորա մուրօղք եղիցին. (Սղ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Տառապեալ եւ մուրող լինի. (Վեցօր. ՟Ժ։)
Դեղօք, եւ ոչ վիրօք կարօտ է մուրօղն, ողորմութեան, եւ ոչ սրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Զգեցեալ հանդերձ մուրողի՝ եկն ի գեօղն իւր. (Վրք. հց. ձ։)
Հաղիկ ողորմել եւ տալ մուրողին. (Ոսկ. մտթ.։)
Ելանեն յայլ մուրողացն վիճակաց՝ առնուն զմուրողին։ (Կանոն.։)
like a beggar, in a precarious manner.
mendacity.
ἑπαίτησις endicatio, mendicitas. Մուրողն գոլ. մուրանալն. մուրացութիւն. մուրացկանութիւն.
Ո՛րդեակ զկեանս մուրողութեան մի՛ կեար. լա՛ւ է մեռանել, քան զմուրանալ. (Սիր. խ. 29։)
Սիրով յանձն առցուք զաղքատութիւն եւ զմուրողութթիւն։ Թէ մուրողութեամբ իցէ, եւ թէ օտարութեամբ, նովաւ եւեթ կեցցուք։ Կամ թէ յօտարութեան մուրողութեան եւ վախճան. (Փարպ.։)
Պանդխտութեամբ շրջել յաշխարհի, եւ մուրողութեամբ կենցաղավարել ի կեանս. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
ՄՕՐՈՒՔ կամ ՄՈՐՈՒՔ, ՄՈՒՐՈՒՔ. գտանի եւ եզ. ՄՕՐՈՒ 2. ռմկ. մօրուք, մօրուս, միրուք . (լծ. եւ յն. մի՛րաքս ). μείραξ, πώγων barba ἵουλος lanugo. ասի եւ γένειον , γένυς gena, barba. Հերք արանց ի կզակս՝ սկսեալ ի ծամելեաց, պատելով զծնոտս ողջոյն, ի հասանելն յարբունս. ... (իսկ յն. մի՛րաքս, միրա՛քիօն, է յարբունս հասեալ, պատանի, երիտասարդ)
Առն կամ կնոջ եթէ լինիցի արած բորոտութեան ի գլուխ կամ ի մօրուս։ Մի՛ ապականիցէք զտեսիլ մօրուաց ձերոց։ Կալաւ զմօրուացն ամեսայայ։ Ամենայն մորուք խզեսցին։ Որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մորուսն ահարոնի. ի մորուացն իջանէ, եւ այլն։
Գերծցէ զմօրուսն ... զմօրուք ... Յետին անարագանաց ցոյցք է՝ զգլուխն մօրուօք գերծուլ. (Գէ. ես.։)
Նախ քան զմօրուսդ վարդապետես ծերոց. (Ածաբ. յայտն.։)
Հերքն սպիտակ են, եւ մուրուքն սեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 56։)
Էր կարճահասակ, եւ մօրուսն երկայն մինչւե ի ծունկսն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի.։)
Ի մօրուս քօշից. (Խոր. աշխարհ.։)
Չես նման թագաւորի, այլ քօշի ունիս պարանոց եւ մօրուս. (Պտմ. վր.։)
Զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)
Գերծումն ըստ մուրուաց, որ է նշանակ առն, ի բաց եդեալ զմեղս. (Մեկն. ծն.։)
Կատակէին ի վերայ նորա, եւ փետէին զմուրուսն նորա. (Ճ. ՟Ժ.։)
Մօրուք զհանճարեղս եւ զիմաստունս ասէ. զի մօրուք կատարելութեան է պատկեր. (Գէ. ես. տե՛ս եւ ԱԼԻՔ։)
Այն ինչ մօրուօք ծնօտքն դալարացեալ էին։ Չեւ մօրուացն ի խոր աճեցեալ էր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
myrtletree, myrtleberry.
• . ո հլ. «մի տեսակ բոյս և նրա պտուղը. լտ. myrtus, տճկ. մէրսին աղաճը» Նեեմ. ը. 15, Ես. խա. 19, Ծե. 13. Վեցօր. 92. որից մրտենի Գէ. ես. Յայսմ. Գնձ. Վստկ. 157. մրտի Մխ. առակ. մուրտաստան «մրտենիների պարտէզ» Դատ. ա. 35։
• = Պհլ. mūrt «մուրտ» ձևից, որի հետ նոյն են պրս. [arabic word] mūrd, յն. μύρτος, կապադովկ. μοῦρτο, լտ. myrtus, գերմ. Myrte, ռուս. миртъ ևն. բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Հայերէնը կարող էր ծագել թէ՛ յունականից և թէ իրանեանից. բայց որովհետև առաջին պարագային սպասելի էր *միւրտ ձևը, ուս-տի փոխառութիւնը իրանականից է։-Հիւբշ. 197։
• Նախ ԳԴ պրս. միւրտ, մուրտ։ ՆՀԲ պրս. և թրք. ձևերն է դնում։ Lag. Arա.
• St. § 1531 «կարող է գալ թէ՛ յոյնից և թէ պարսկից»։ Բոյսի պատմութիւնը տե՛ս Hehn, Kulturpflanzen' 231-233, 573։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է մուրտ Զթ. «մաթուզ».-Սվեդ. մըրդի՛նա (արաբական ε հնչումով)։
μύρτος, μυρτίς, μυρσίνη myrtus. Ծառ, որ կոչի նաեւ ՄՐՏԵՆԻ, ՄՐՏԻ. եւ Պտուղ նորա. μύρτον bacca, sive fructus myrti. պ. միւրտ, միրսիյն. թ. մէրսին աղաճը . Տունկ կամ թուփ մանրատերեւ մշտականաչ անուշահոտ. որոյ պտուղն է իբրեւ համեմ կծու՝ ախորժելի ստէպ ճաշակողացն, այլ անախորժ անսովորից.
Տերեւս մրտոց խնկենեաց։ Զտոսախն, զմուրտն, եւ զնոճն։ Փոխանակ դժնկին՝ մուրտ ելցէ. (Նեեմ. ը՝. 15։ Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ ՟Ծ՟Ե. 13։)
Ծառք պտղաբերք, ընդ նոսին եւ մուրտ, եւ այլ բազում անուշահոտ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Ի մուրտն այլ հոտոյ զօրութիւն տայ, ի մանիշակն այլ. (Լմբ. պտրգ.։)
Մտեալ ի ներքոյ թաւ թփոյ ծաղկոցն, որ էր մուրտ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Անուշահոտեալք նման մրտի. (Մխ. առակ.։)
myrtle-grove.
fist;
— առնել ընդ միմեանս, to box, to cuff, to fight with fists.
• «կռուփ, բռունցք, բռնամարտու-թիւն» Պտմ. առ լեհ. Դրնղ. 346. որից ան-մուրց «ըմբշամարտութեան մէջ անվարժ» Իրեն. հերձ. էջ 182 (ՀԱ 1910, 2821 մուր. ցացի «բռնցի, կռփելով զարնելով» Մխ. ա-նեց. 35. Երզն. նչ. և Թր. քեր. Յհ. կթ. մրցիլ «կռուիլ, մենամարտիլ» Ա. կոր. թ. 26. Եւս. քր. մրցութիւն Եւս. քր. Ոսկ. Եզն. մրցա-մարտք Ոսև. եփես. ժգ. մրզանակ Ագաթ. մրցարան Յհ. կթ. մերկամրցանակ Նար. մը-սամրցութիւն Դիոն. թղթ. յոգնամրցիկ Մագ. անմրցելի, մրցանակաբաշխութիւն (նոր բա-ռեր)։
• Brosset JAs. 1834. 369 և Չուբինով վրաց. ბრძოლა բրձոլա «կռիւ, պատե-րազմ» բառի հետ են դնում։ ՆՀԲ «որ-պէս պրս. mušt «բռունցք»։ Peterm 63 մարտնչել բայից։ Müller SWAW 42, 255, որից Justi, Zendsp. 228 զնդ. ma-rənc «սպանել», պհլ. marōcinitan։ Հիւբշ. KZ 23, 29 աւելացնում է նաև յն. μάρναται «կռուիլ» և սանս. mrnāti «փշրել»։ Lag. Arm. Stud. § 1536 թերևս նոյն է բռունցք բառի հետ։ Հիւնք. 295 մարզել բայից։ Bugge, Lуk. Stud 1, 55 լիկ. mrbbene?
Արմատ Մրցելոյ. որպէս պ. միւշտ. ռմկ. մուշտա, էումրուգ. այսինքն Կռուփ. բուռն. եւ Բռնամարտութիւն.
Մուրց առնէին ընդ միմեանս. (Պտմ. առ լեհ.։)
with the fists, with fisticuffs.
Մրցելով. բռնամարտութեամբ. բռնցի. կռփահարութեամբ.
Մուրցացի, մրցելն. հարկանելն չարաչար, կամ մուրցաց (մօրուաց) ըմբռնել եւ հարկանել. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Մուրցացի տանջել զպարանոց նորա եւ զկզակս։ Կոյս մի ընդ միւսոյ կուսի (այսինքն կողմն ընդ կողման) մուրցացի ընդհարեալ. (Յհ. կթ.։)
mist, darkness, obscurity;
shadow, shade;
foggy, obscure, dark, dusk;
shady, woody.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «մութ, նսեմ, խաւարին» Ա թագ. իգ. 14, 15, 19. Եւագր. «մթութիւն, խաւար, մշուշ» Ա. թագ. իզ. I. Վեցօր. 115. Շիր. 60. Նար. «աչքի բիժ» Եփր. վկ. արև. 42 (թէ Եզնիկի մէջ էլ մթարք բառը պէտք է ուղղել մռայլ՝ տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1928, էջ 533-535). որից մռայլեցուցանել Փարպ. մռայլութիւն ԱԲ. նոյն բառի զանազան ձե-ւերն են՝ մառայլ ԱԲ, շրջմամբ՝ մլար Ճառ-ընտ. Վստկ. 12. Սարգ. բ. պետր. դ. (էջ 586), Անկ. գիրք առաք. 65. Կոստ. երզն. 93, 133. Անան. գիտ. 6։
• ՆՀԲ կցում է մառն, մառախուղ բա-ռերի՞ն։ Տէրվ. Նախալ. 99 հյ. մառն, մայր, մուր, մրուր, մրրիկ, յն. μέλας «սև», սանս. malina «մութ» բառերի հետ՝ հնխ. mar «մարիլ, սևանալ» ար-մատից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 սղուած մառախուղ բառից։ Petersson LuA 1916, 40 (առ Pokorny 2, 280) դնելով *մուռայլ (-այլ մասնիկով)՝ *մուռ-համարում է հնխ. mor-so-, որ է աճած -so-ով mor-«սև գոյնով, սևաց-նել» արմատից. հմմտ. յն. μόρνον, μօρ-τός, μόρυχος, μεμορυχμένος, ռուս. mará-ǰu ևն։
• ԳՒՌ.-Լ. մլար «աչքի մշուշ», Ակն. մլար «մթութիւն, յատկապէս գինի խմելուց աչքը պատած մութը», Հմշ. մռէլ «ամպ», Խտջ. մռալ «մառախուղ», Մշ. մլալ «մռայլ».-բա-յական ձևով Սեբ. մլարիլ «մթնել», Սվեդ մլարիլ «աչքը շաղուիլ»։-Այստե՛ղ է պատ. կանում մլլկիլ Խրբ. «ամպոտիլ»։
ὀμίχλη nebula αὑχμός aestus, siccitas եւ այլն. Մառ. մառախուղ. մէգ. շամանդաղ. մութ. նսեմութիւն. մլար, մռէճ, գոլ, մշուշ.
Զլոյսս ի մռայլ շրջեալ։ Իբր դոյզն մռայլ ի տապ արեւու։ Զտեալ զմռայլս։ Փարատի մռայլն։ Ի մռայլ մտաւորական կուրութեան գնացի. (Նար. ստէպ։)
Թարգմանեալ՝ մռայլ առեալ է ի հայ լեզու. (Նար. երգ.։)
ՄՌԱՅԼ. ա. αὑχμώδης aestuosus. Նսեմ. մթին. միգապատ. գոլը՝ գոլոշտիքը շատ, մթնշաղ.
Ի մռայլ լերինն՝ ի մթին երկրին. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Գ. 14. 15։)
Ել վախթանգ (ի պատերազմ) ի մռայլ աւուր. (Պտմ. վր.։)
Իբրեւ զամպս մռայլս. (Եւագր. չ։)
Մառնամուտ, այսինքն է մթին, մռայլ առձայնի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Որ ինձ մռայլն է, քեզ ճառագայթ է. լինի ածակ. եւ գոյակ։
to darken, to obscure, to offuscate.
Մռայլ արկանել. նսեմացուցանել.
Որոյ տեսութիւն սաստկութեան լուսոյն մռայլեցուցեալ ծածկէր զարեգականն զլոյս. (Փարպ.։)
darkness.
to devour, to gobble up, to eat like a hog, to swallow or gulp down, to stuff oneself.
ἑμφορέω, -ομαι repleor, ingurgitor. Մռմռալ իբրեւ զգայլ եւ զխոզ եւ զայլ գազանս յուտել անդ. ուտել անյագաբար. խճողել զորովայն. շուայտիլ յուտելիս եւ յըմպելիս. զեղխիլ. տխել, կուլ տալ.
Ո՞չ փափկանաս, եւ ո՞չ մռզգայլիս (կամ մռսգայլիս) կերակրովք ամենեքումբք, գինւով առաւել եւս լցեալ. (Ածաբ. ժղ.։)
Անյագաբար մռզգայլին յառաջիկայիցն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Մռզգայլին յուտել եւ յըմպել։ Փոխանակ միշտ արբեցողութեամբն մռզգայլելոյն՝ ուտելովն ըստ բաւականի եւ ըմպելովն շատացի՛ր. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. տնտես.։)
Շուայտեալ կենօք մռզգայլին ոմանք. (Երզն. մտթ.։)
Շուայտելն զարբեցութիւն ասէ, յորժամ զգայռի եւ մռզգայլի մարդն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Մռմռեմ.
ՄՌՄՌԱՄ ՄՌՄՌԵՄ. βρενθύομαι, ψιθυρίζω murmuro, murmurillo ἑμβριμάομαι fremo, rugio. որ եւ ՄՐՄՌԱԼ, ՄՐՄՌԵԼ. (լտ. մու՛ռմուռօ. թ. մըռըլտամաք ). Մռնչել. գազանաբար կամ սպառնալեօք ձայն հանել. շչել. շշնջել. շնչել.
Իբրեւ մռմռալովն (կամ մռմռելով) եւ մռնչելով հարցանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Հեծէին մռմռային մռնչէին ի նմանութիւն կորեանց առիւծուց. (Կանոն.։)
Մռմռայր վայրագն տիրել տիեզերաց. (Սամ. երէց.։)
Պարանոցիդ վերայ շողան (սուսերք), ըմպել զարիւնըդ մըռմըռան (կամ մըրմըռան)։ Հողմով հանդերձ սաստիւ հնչեն (գետք հրեղէնք), եւ միգախառըն մռըմըռին (կամ մըրմըռին). (Շ. եդես.։ Յիսուս որդի.։)
Փարիսեցի ուսմամբն մռմռէր. (Երզն. մտթ.։)
Իբրեւ զգազան մռմռեալ (կամ մրմռեալ). (ՃՃ.։)
to murmur, to grumble, to mutter, to growl;
— ընդ միմեանս, to fall one upon another furiously or ferociously, tooth and nail, to be cruelly and obstinately bent against one another, to be mutually enraged;
միմռեալ ալիք, angry billows, surging waves.
ՄՌՄՌԱՄ ՄՌՄՌԵՄ. βρενθύομαι, ψιθυρίζω murmuro, murmurillo ἑμβριμάομαι fremo, rugio. որ եւ ՄՐՄՌԱԼ, ՄՐՄՌԵԼ. (լտ. մու՛ռմուռօ. թ. մըռըլտամաք ). Մռնչել. գազանաբար կամ սպառնալեօք ձայն հանել. շչել. շշնջել. շնչել.
Իբրեւ մռմռալովն (կամ մռմռելով) եւ մռնչելով հարցանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Հեծէին մռմռային մռնչէին ի նմանութիւն կորեանց առիւծուց. (Կանոն.։)
Մռմռայր վայրագն տիրել տիեզերաց. (Սամ. երէց.։)
Պարանոցիդ վերայ շողան (սուսերք), ըմպել զարիւնըդ մըռմըռան (կամ մըրմըռան)։ Հողմով հանդերձ սաստիւ հնչեն (գետք հրեղէնք), եւ միգախառըն մռըմըռին (կամ մըրմըռին). (Շ. եդես.։ Յիսուս որդի.։)
Փարիսեցի ուսմամբն մռմռէր. (Երզն. մտթ.։)
Իբրեւ զգազան մռմռեալ (կամ մրմռեալ). (ՃՃ.։)
murmuring, grumbling.
murmur, growl.
ՄՌՄՌՈՒՄՆ որ եւ ՄՐՄՌՈՒՄՆ. Մռմռալյն. մռնչիւն. ... լտ. մու՛ռմուռ.
Ծանուցաւ մեզ մռմռումն եւ սպառնութիւնն։ Մռմռումն սպառնութեան. (Յհ. կթ.։)
roaring;
cf. Մռմռող.
Մռնչօղ, եւ մռնչողական.
Ի գազանաց՝ ինձ եւ առիւծ մըռընչական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Շարժմանց չորք հողմք են, յորոց մին մռնչական կոչի. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Մռնչեմ.
cf. ՄՌՆՉԵՄ. յն. շնչել կամ փչել.
Յորժամ հաղորդիմք մարմնոյ նորա, իբրեւ առիւծ՝ որ հուր շնչէ եւ բոց մռնչայ, այնպէս երեւիմք ահաւոր սատանայի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
μυκάω, -ομαι, ὡρύομαι, ἑρεύγομαι , ἑμβριμάομαι mugio, fremo, increpo, rugio, eructo. Մռմռալով գոչել կամ ձայն հանել գազանաց, բոռալ. գոռալ. ուժգին հեծել. մնչել զայրագին. շնչել փչել. սպառնալ. ահեղ բարբառիլ.
Մռնչել առիւծու, կամ կորեանց առիւծու։ Մռնչէի առ հեծութեան սրտոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Է. 8։)
Ի մռնչել բարկութեան իւրոյ. (Ողբ. ՟Բ. 6։)
Մռնչեաց ասորեստան երկիր, եւ ձայնն յունանու մռնչեաց ի նա. (Եփր. նին.։)
Տեսեալ զնոսա զի լային, մռնչեաց (յիսուս) հոգւովն. զի՞նչ է մռնչեաց հոգւովն. իմա՛ զայրացաւ յոգի իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ մռնչէր ամենազդեցիկ փողդ մեծութեան. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Ի ծանրութենէն մռնչեաց ողորմագին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
cf. Մռնչումն.
ՄՌՆՉԻՒՆ ՄՌՆՉՈՒՄՆ. ὡρύωμα, βρυγμός, ἑμβρίμημα, μύκημα, μύκησις rugitus, fremitus, mugitus, sonus Մռնչելն. գոչիւն զայրագին. մնչիւն կամ հեծութիւն. շչիւն. ձայն ահեղ. մռըլտոց.
Ի մռնչիւն լալոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։)
Լսել զմնչիւն խոցելոցն, զմռնչ բեկելոցն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
roar, roaring;
bellowing, lowing, whining, shuddering.
ՄՌՆՉԻՒՆ ՄՌՆՉՈՒՄՆ. ὡρύωμα, βρυγμός, ἑμβρίμημα, μύκημα, μύκησις rugitus, fremitus, mugitus, sonus Մռնչելն. գոչիւն զայրագին. մնչիւն կամ հեծութիւն. շչիւն. ձայն ահեղ. մռըլտոց.
Ի մռնչիւն լալոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։)
Լսել զմնչիւն խոցելոցն, զմռնչ բեկելոցն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
roaring;
bellowing.
noisy, clamorous, resounding.
Ուր իցէ մռնչիւն. մռնչական.
Այլեւ լեալ լինին մռնչողական շարժմունք՝ շարժելով զերկիր ժահահոտութեամբ. (Արիստ. աշխ.։)
Է՛ զի մռնչումն եւեթ գործէ (սասանութիւնն). զոր մռընչողական կոչեն. (Սարկ. շարժ.։)
dog-muzzled;
dog-faced.
ՄՌՈՒՂ կամ ՄՌՈՒՏ. Որպէս թէ նմանակ մռմռալոյ շանց՝ ի ձեւ ամփոփ ուռուցիկ կզակի.
Աչքն (թաթարաց) էր նեղ իբրեւ զձագու, քիթն կարճ իբրեւ զկատուի, դունչն մռուղ իբրեւ զշան. (Մաղաք. աբեղ.։)
surly, cantankerous, crabbed.
• . անյայտ իմաստով մի բառ՝ որ իբրև մակդիր տրուած է Սահակ անուն ան. ձին. (Ասող. Գ. բ. Վրդ. պտմ. խդ. Կիր. 45. Գիրք թղ. ձա)։
• ՆՀԲ նոյն ընդ մռուղ (իբր ձեռ. տար-բերութիւն) կամ մռմռացող «քրթմնջող. թիթիզ» և կամ մռտել «ապստամբիլ» բայից։ ԱԲ մեկնում է միայն երկրորդ ձևով։ Կայ նաև վրաց. მრუდი մրուդի [other alphabet]
Թուի Մռուղ. այսինքն իբր մռմռացող, մականուն ուրումն սահակայ՝ մռուտն կոչեցելոյ, առ Ասողկայ։ Տե՛ս եւ զյաջորդ բառս։
rebellion, revolt.
Իբրու Մռուտն կամ մռուղն գոլ. մռմռումն. աղմուկ. ապստամբութիւն.
Օգոստոս կայսր զլուսիտանիա կղզի քակեաց, եւ սկսաւ զմի մի կղզեաց քակել. քանզի գտաւ մռտութիւն ի կղզիսն. (Միխ. ասոր.։)
cf. Մսեղէն.
fed with flesh;
— ճանճ, flesh-fly, meat-fly, blue-bottle.
butcher.
Ո՞ արար զիս փողահար, զի ես հանա՛պազ մսագործ էի. (Վրդն. առակ.։)
butchery.
Գործ մսավաճառաց ...։ (Ոսկիփոր.։)
heap of corpses, slaughter.
Դէզ մսոյ. կոյտ մարմնց ի վերայ միմեանց.
Եւ այնչափ զմսադէզն բարձրացուցանեն, որ յանկանելն (ի վերայ՝) այլ ոչ մեռանէին. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Ե.։)
carneous, fleshy;
corporeal, earthly.
Ոյր զանգուածն է ի մսոյ. մարմնեղէն. հողեղէն.
Զաննմանն նմանեաց մսազանգուած ազգի մարդկութեանս. (Նար. կուս.։)
cf. Մսալից.
Լի մսով. գէր մարմնով. մսոտ.
Անդամունքն (ձիոյ) մեծ, եւ մսալի բոլոր. (Վստկ. ՟Յ՟Զ։)
cf. Մսալից.
fleshy, brawny.
caruncle.
flesh-eating, living upon flesh;
carnivorous.
κρεωφάγος carnes edens, qui carnibus vescitur. Կերօղ՝ ճաշակօղ զմիս.
Լինիմք հրապարակաւ մսակեր. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Յորոց ուրախացեալ բերկրին ձկնակերացն եւ մսակերացն անձինք. (Փարպ.։)
Հայրն մսակեր է, մայրն հընդակեր է. (Ոսկիփոր.։)
Իսկ յասելն (Ասող. ՟Բ. 2. եւ Վրդն. պտմ.)
Աշոտ որդի նորա, որ մսակերն կոչիւր. իմա՛, կա՛մ շատակեր, կամ քաջ ի մարտի, կամ յաղթամարմին։
Եթէ ոք գարշեսցի ի մսակերաց, նզովեալ լիցի. (իմա՛ կա՛մ ի կերողաց զմիս, կամ ի մսակերութենէ։)
flesh-food;
excess, debauch.
κρεωφαγία carnium esus, victus a carnibus եւ κραιπάλη crapula. Սովորութիւն ուտելոյ զմիս՝ չափով, կամ յանչափս. որ եւ ասի Մսամրցութիւն, որպէս շուայտութիւն.
Ոմանք ասեն, ի ձեռն այնր՝ իբրու զսանջար խոտոյ ետու ձեզ ամենայն, մսակերութիւն հրաման տալ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 58։)
Ոչ էր ի դրախտին գինի, ոչ կենդանեաց զենմունք, ո՛չ մսակերութիւն։ Որո՞ց անկան ոսկերքն յանապատի անդ, եթէ ոչ մսակերութեան տենչողացն. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Արբեցութիւնք եւ մսակերութիւնք։ Մսակերութիւն եւ քինախնդրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Ցանկան մսակերութեան յաւուրս տօնից. (Եւագր. ՟Ի։)
Յաղագս երից նաւակատեաց, յորում մսակերութիւն ոչ գոյ. (Կանոն.։ Տօնակ.։)
Զմսակերութիւն պիղծ համարէին։ Կանոն.։
Զամուսնութիւն եւ զմսակերութիւն խոտեն (մարկիոնիտք)։ Որք մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք ի մսակերութենէ եւ յամուսնութենէ. եւ ապա լուծանեն զուխտն. (Եզնիկ.։)
Յադամայ մինչեւ ի վախճան ջրհեղեղին ոչ գոյր հրաման մսակերութեան (ըստ կարծեաց ոմանց). (Մխ. ապար.։)
flesh-fork, flesh-hook.
Գործի հանելոյ զմիսն ի կատսայէ. մեծ պատառաքաղ. մսի չաթալ.
Զտաշտսն, եւ զմսահանսն։ Երեքժանի մսահան ի ձեռին իւրում։ Զմսահանացն եւ նուիրանոցացն. (Ել. ՟Ի՟Է. 3։ ՟Լ՟Ը. 3։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 17։)
abstaining from flesh.
ՄՍԱՀԱՏ ԼԻՆԵԼ. ՄՍԱՀԱՏԻԼ. Հատանիլ ի մսոյ. այսինքն հրաժարել ի մսակերութենէ.
Ձեր ուխտաւորքն՝ ասեն՝ ընդէ՞ր են մսահատք. (Եզնիկ.։)
Եթէ ոք մսահատ լիցի (կամ մսահատի) վասն պղծութեան, նզովեա՛լ լիցի. (Կանոն.։)
cf. Մսահատիմ.
to abstain from meat.
ՄՍԱՀԱՏ ԼԻՆԵԼ. ՄՍԱՀԱՏԻԼ. Հատանիլ ի մսոյ. այսինքն հրաժարել ի մսակերութենէ.
Ձեր ուխտաւորքն՝ ասեն՝ ընդէ՞ր են մսահատք. (Եզնիկ.։)
Եթէ ոք մսահատ լիցի (կամ մսահատի) վասն պղծութեան, նզովեա՛լ լիցի. (Կանոն.։)
incest.
Ազգապղծութիւնն՝ հանապազ պոռնկութիւն է, եւ ոչ ամուսնութիւն. (Կիր. ՟ը. խորհ.։ Կանոնք.։)
loving his country or nation, patriotic.
Որք ազգասէրք եւս էին, եւ համբուրասէրք։ Ճոռոմաբանեն ազգասէր ծնկոտքն. (Պիտ.։ Կանոնք.։)
attachment to his country or nation, patriotism.
Սէր ազգի, կամ ազգականաց։ (Ճառընտ. ՟Գ։)
cf. Ազգովիմբ.
advising, monitorial;
penetrative, energetic, efficacious.
ἑνεργός, efficax Ազդողական, ազդոյ, ներգործական. ազդեցող. զօրաւոր. հատու. ահաւոր. խորունկ իմացնող, կտրուկ. գէսկին, միւթէֆի
Եւ ունող ազդումն ինչ կամ զօրութիւն ազդելոյ.
Զի թէպէտ են յանկենդանեաց նոքա ու անբան, սակայն շարժմամբ անձանց ունին ինչ ազդական. (Շ. իմ. եղ.։)
place where a public notice is proclaimed;
instrument with which notice is given, horn, trumpet.
Ընդունարան՝ գործարան եւ գործի ազդմանց. զգայարան.
monitorial, advising;
monitor, adviser.
Ազդարարն ժամահար։ Ազդարար փող։ Նախ քան զհարկանել ժամուն ազդարարի. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Մամիկ.։ Կիր. պատ.։)
advice, admonition, counsel;
warning, summons;
notice, information.
Ազդ առնելն. նշանակելն. ձայնատուութիւն, եւ պատգամաւորութիւն. խապէր
Ազդարարութիւն ժամահարին զգաբրիէլեան փողոյն ունի զօրինակ։ Ազդարարութիւն ժամուց. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Ճառընտ.։)
Հրեշտակ կոչի վասն ազդարարութեանն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
sensible;
sensitive.
Ազդելի եւ սահմանելի տարերցս։ Ազդելի աշխարհ. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Բ։)
Ի մարմինս ազդելիս։ Շնչաւորս եւ ազդելիս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Վեցօր. ՟Գ։)
cf. Ազդեցիկ.
Ազդեցող. ազդական, ազդողական ի բնէ. զգացուցիչ կամ զգացօղ.
Որպէս ի զգայութիւնս է զուգատեսութիւն տեսանելեաց, եւ ձայն ազդեցականին ընդունօղ առ բերումն մտաց. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
efficacious, energetic.
Ի մարդկեղէն կերպարանաց զԱստուծոյ ազդեցիկ զօրութիւնն դրոշմէ։ Գալուստ զազդեցիկ զօրութիւնն կոչէ. (Ոսկ. ես. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
notice, warning, admonition;
perception, instinct;
inspiration;
suggestion, instigation;
efficacy, force, power;
emphasis, energy.
Գիտել զազդեցութիւն բնութեանց։ Հայելի անարատ Աստուծոյ ազդեցութեանն։ Յաղթեաց՝ ո՛չ զօրութեամբ մարմնոյ, եւ ոչ զինուց ազդեցութեամբ։ Հաւատովք Աստուծոյ ազդեցութեանն։ Որոյ գալուստն ըստ ազդեցութեան սատանայի է. ազդեցութիւն մոլորութեան. եւ այլն։
Պահք կատարեալ հաւատոց ճշմարտութեան ազդեցութիւն։ Լուան զազդեցութիւն չարին ի մէջ նոցա. (Յճխ. ՟Թ։ Ճառընտ. ՟Ա։)
Եւ ազդարարութիւն. նշանակումն. ազդ. լուր. նշանակ. խապէր
Ըստ թուոյ ամացն յետ ազդեցութեանն ստասցի յընկերէ իւրմէ։ Հարջիք փող ազդեցութեան։ Զերկրորդ փողն ազդեցութեան։ Եւ փողքն ազդեցութեան ի ձեռս նոցա։ Ազդեցութեամբ ազդ եղեւ մեզ։ Թողութեան ազդեցութիւն է այն. (Ղեւտ.։ Թուոց.։ Յես.։)
Եւ ներքին շարժութիւն. գրգումն. թելադրութիւն. իլհամ
Հոգեւորն խորհի սրբութիւն ի Սրբոյ Հոգւոյն ազդեցութենէ։ Ոչ ի մարդկեղէն մտաց, այլ ի յազդեցութենէ Հօրն լուսոյ։ Վերին ազդեցութեամբ լուցեր զտաճար կռոց նոցա։ Որ յիս բնակեալ է, եւ ո՛չ որ յիս ազդեցութիւնս գործէ։ Այս ամենայն ազդեցութիւնք՝ բնական են յանասունսն, եւ ոչ խորհրդականք. (Յճխ. ՟Ժ։ Սարգ. յկ. ՟Դ։ Ժմ.։ Սեբեր. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
efficacious, energetic;
adviser.
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ պարարիչ ... ի մեռային նախ ջուրն ազդիչ. (Շ. ոտ. բարձր.։)
efficaciously, energetically.
Ազդող կամ ազդոյ բանիւ. սերտիւ. խստիւ.
Թէ զքեզ խրատէ ազդողաբար, մի՛ երկնչիր անյուսաբար. (Կրպտ.։)
efficacious, energetic.
Ոչ ձեռն (ունէի) ձգողական, որ համերցն է ազդողական։ Տեսեալ զազդողականացն գործի ապաձայն. (Նար ՟Ժ՟Ե. ՟Կ՟Զ։)
Միայն մարդ բնաւորեցաւ ընդունել ըստ ազդողականին զգիտութիւն։ Երկաւորութեամբ ազդողական շնչոյս զօրացեալ։ Մասունս չափոց զազդողականաց հինգ զգայութեանց. (Սահմ. ՟Դ։ Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Խ՟Զ. եւ ՟Ղ՟Գ։)
Աներեւոյթ սրով՝ հրամանաւ բարձրելոյն, որ ազդողական զօրութեամբն թափանցական է քան զամենայն սուր երկսայրի. (Ղեւոնդ.։)
cf. Ազդեցութիւն.
Զանճառ պարգեւսն յայտ առնէր, եւ զանբաւ զազդողութիւնն։ Ի ձեռն ազդողութեան գլխոյն կարող է զգալ։ Ճաշակելիքն զգայ իւրաքանչիւր համադամացն զազդողութիւնս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։ Լմբ. պտրգ.։ Գր. հրահանգ.։)
Եւ ներքին շարժութիւն. թելադրութիւն. եւ ներգործութիւն դիւին կամ ախտին.
Ետես զազդողութիւն ախտին որպէս զծուխ վերացեալ. (Լմբ. սղ. ՟Ծ՟Բ։)
efficacious, strong, energetic, penetrative;
pathetic, expressive, emphatic, significative;
active, vehement, spirituous, violent.
(որ առ յետինս առաւել գրի Ազդու) καίριος, κυριώτατος, temoestivus, opportunus Ազդող, եւ Աստոյ. Ներգործօղ զօրութեամբ եւ հաստատութեամբ. կարի դիպող. կարեւոր. զօրաւոր տիրապէս. սաստիկ յարմար, կտրուկ. փէսկին, փէք էքրար, քէար էտէր, ամէլլի
Բազում բանջարս առնուն, եւ մի դեղ կազմեն. եւ ի բազմացն մին կարի է ազդոյ. սոյնպէս եւ յապաշխարութեանն այս բանջար (ողորմածութիւն) ազդոյ է քան յամենայն. (Ոսկ. եբր.։)
Ողորմութիւնն է կարեւոր եւ ազդոյ քան զամենայն առաքինութիւնս առ ի զմեղս քաւելոյ։ Առաւել եւս ազդոյ է առ ի ցաւոցն փարատումն։ Ազդոյ (կամ աստոյ կամ ազդու) եւ օգտակար եւ կարեւոր են պահոց պնդութիւն։ Ազդոյ պատասխանի. (Մանդ.։ Եփր.։ Խոսրովիկ.։)
Վարդին արմատն ազդոյ է, եւ բուրէ առաւել քան զայլոցն. (Ոսկիփոր.։)
Հաստ աղեղնն ազդո՛յ ձգէ զնետն ի թշնամին։ Յազդոյ եւ անաչառապէս հարկանէ. (Լմբ. սղ.։)
Թէ եւ նման չէ այս ազդոյ, զի երկոքեանն են ի նիւթոյ. (Շ. խոստ.։)
վէրք, կամ հարուած, կամ ախտ. Կարեվէր. մահառիթ. չարաչար վէրք, ցաւք. մուսիպէթլի, մաթէմլի
Զայնպիսի ազդոյ վէրս առեալ ի սատանայէ, եւս ազդոյ վէրս եդ՝ քան զոր էառն։ Ազդոյ (կամ ազդու) վէրս դնէ լսողացն վասն անհաւատութեան նոցա. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Զի մի՛ զազդոյ վէրն ի հոգիս մեր ընդունիցիմք։ Գէր ցուլն կարի ազդոյ ունի զախտն։ Առաւել պատշաճ մանկան՝ մարմնոյն հարուածք քան մտացն, զի այս ազդո՛յ է։ Դուք զազդոյ վէրս (այս ինքն կարեվէր) ի զօրութիւն նիզակի հարջիք զնա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։ Արծր. ՟Դ. 2։)
thigh;
back.
cf. ԱՍՏՐ. μηρός, μηρίον, σκέλος, femur, crus, ilium Մասն կենդանւոյ ի միջաց եւ ի վայր՝ մինչեւ ի ծունկս եւ ցոլոգս. զիստ. երանք. բարձք. պուտ, ույլուգ, պալտըր, ինճիք, խալլա, պէլ
Դիցես ի դմա զանդամաթիւնդ, զազդր եւ զերի քանցեալ յոսկերաց. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ 4։)
Դի՛ք իւրաքանչիւր զսուր իւր յազդեր իւրում։ Եդ յաջոյ ազդեր իւրում ... Առ զսուրն յաջոյ ազդերէ իւրմէ։ Այր իւրաքանչիւր սուր յազդեր. (Ել.։ Դտ.։ Երգ.։)
Գազանք զազդերաց ոտսն ընդ պորտիւն ամփոփեն իբրեւ զչգազանս, եւ զառաջին թաթս ոչ նոյնպէս. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
ԱԶԴՐ, դերի, րաց Նմանութեամբ երանաց եւ բարձից՝ մերթ Իրանք ուսոց, եւ բարձք թիկանց ի վերայ թիակաց. ուլն, եւ ողն. կամ անձն. շալակ, կռնակ. օմուզ, սըրթ, արգա
Ի յուս կենսունակ աստուածեղէնն ազդերի ամբարձեալ։ Ի պարանոց ազդերի ձերում ամբարձօղ։ Մի՛ ստուար ծանրութիւն բեռանցս մեղաց՝ տիրեսցէ թիկանցս ազդերաց. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք. եւ Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Առեալ յազդերս զմին լուծն, եւ զթեթեւ բեռն։ Ագահութիւնն իբրեւ զբեռն ի վերայ ազդերիս ծանրանայ։ Զայսպիսի ծանր բեռն փոքր ինչ յազդերէ մերմէ թօթափել ջանասցուք. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ. ՟Բ։)
Զահ եւ զերկիւղ քո սոսկալին դի՛ր ի վերայ ազդեր նոցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
fine, good, exquisite, excellent, precious, rare, choice, worthy;
noble, great;
genteel, civil;
well ! very well ! bravo !
εὑγενής, ἁγαθός, καλός, generosus, nobilis, bonus, probus Որ է ի լաւ ազնէ. ազնուատոհմ. պատուաւոր. քաջազարմ. լաւ ազգէ. էզրէֆ, շէլէպի, ասըլզատէ
Որդիք ազնուացն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 9։)
Աբգարիոս այր ազնիւ, ի բնութենէ արեաց, յազգէ ազնուաց։ Հարսն ազնիւ։ Յաղագս ազնուի, կամ ազնուից. (Եւս. քր. ՟Բ։ Նար. խչ.։ Շ. տաղ.։ Դիոն.։)
Մանաւանդ՝ Պատուականն յամենայն ազգս իրաց. բարի. լաւ ընտիր. գեղեցիկ. անոյշ. աղէկ, ըռինտ, սիրուն, պտիուական, սօյ, ալէ, կիւզէլ, գըյմէթլի.
Ոսկի երկրին այնորիկ ազնիւ։ Զպատմուճանն ազնիւ։ Էր Յովսէփ ազնիւ երեսօք։ Իբրեւ զգինի ազնիւ։ Ազնիւ փայտակերտ, փայտ, ծառ, ձիթենի, անդեայք։ Իւղոյ նարդեան ազնուի մեծագնոյ. եւ այլն։
Մարթի եւ այսպիսի հանդերձիւք ընդողնել ե՛ւս չար՝ քան ազնուօք։ Վասն ազնիւ ապաշխարութեան նինուէացւոց խնայեաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Եւ սրբազան. նուիրական. մեհենական. շէրիֆ, էշրէֆ.
εὗ, εὕγε, bene, euge Քա՛ջ. բարւո՛ք. վա՛շ. կեցցե՛ս. աղէկ, շա՛տ աղէկ, շա՛տ ապրիս. փէք էյի, աֆերիմ.
Զիա՞րդ կան որդիքն իմ. ասէ, ազնի՛ւ։ Ազնի՛ւ ասացեր, այդ այդպէս է։ Ազնի՛ւ լուա՛ եղբա՛յր Աղեքսանդր, վասն չի կտաւ է. (Ճառընտ. ՟Ա։ Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
Ազնի՜ւ, ծառա՛յ բարի եւ հաւատարիմ. (Մտթ. ՟Ի՟Ե. 21. 29։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 17։)
ի մասնէ ինչ զայդ ազնիւ ասես. (Աթ. ՟Ը։)
genteelly, civilly;
nobly, generously.
benign, clement, kind, merciful, humane.
εὕσπλαγχνος, bona viscera habens, misericors Բարեգութ. քաղցրագութ. անուշ սիրտ, հատկըսկիծ. մերհամէթլի.
Համամիտք իցէք, ազնուագութք, խոնարհք. (Ա. Պետ. ՟Գ. 8։)
Ազնուագութ է եւ ողորմած տէր մեր. (Ճ. ՟Ա.։)
civil, genteel, noble, generous;
gentleman.
εὑγενής, εὕπατρις, nobilis, patricius Որ է յազնիւ զարմէ. ազնիւ եւ ազատ. քաջատոհմիկ. ասըլզատէ, սօյզատէ, չէլէպի, էշրէֆ.
Էր այրն այն ազնուական քան զամենայն արեւելեայսն։ Այր ոմն ազնուական։ Ոչ բազում իմաստունք ըստ մարմնոյ, եւ ոչ բազում ազնուականք։ Ի բարի եւ յազնուական յազգէ... Յարմատոյ եւ յազգէ մեծամեծաց. եւ այլն։
Եւ պատշաճեալն ազնուատոհմ ազատաց.
Յազնուական պատուոյն գարշեցուցանէին անարգեալ։ Զազնուական բարուցն յինքեան բերելով մտերմութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։ Պիտ.։)
Հանդերձս ծիրանիս ազնուականս։ Մուտ ազնուական յուսոյն։ Նա աւանիկ ազնուականի իմն ցանկացեալ են, այս ինքն է երկնաւորին. եւ այլն։
Եթէ զճշմարիտն Աստուած ոք պաշտիցէ, գործ ազնուական գործէ։ Ազնուական եւ նոր օրինօքն։ Եւ այս յայտնագոյն է յազնուական գրոց. (Եզնիկ.։ Ոսկ. մտթ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Իւղս անոյշս, զբաղասամովնն ազնուական. (Ոսկ. եբր.։)
nobility, birth, gentility;
civility, genteelness;
generosity, nobleness.
εὑγένεια, nobiitas, generositas Պատուականութիւն կամ պայծառութիւն ազգի. բարետոհմութիւն ազատ. սօյզատէլիք, շէրէֆ.
Զազնուականութիւն փառաւորէ, (կամ ըստ ազնուականութեան փառաւոր է). (Իմ. ՟Ը. 3։)
Որոյ ազնուականութիւնքն յամենայն Աստուածաշունչ գրոց պատմի։ Ոչ ըստ մարմնոյ միայն հաղորդեալք նորին ազնուականութեանն, այլեւ հոգեւորապէս. (Կորիւն.։ Շ. ատեն.։)
Ազատական առատաձեռնութիւն. մարդասիրութիւն. բարութիւն. ճէօմերտլիք, քէրամէթ.
Քանզի բարերար էութիւն է Աստուած, ոչ կամեցաւ զազնուականութիւնն իւր ծածկել։ Ծանուցեալ զազնուականութիւնն Կիւրոսի ... Եթէ արձակելոց է զգերիս. (Եզնիկ.։)
Ձիթենին ի բոլոր գոյացութենէ ծառոց ի վեր համբարձեալն առաւելեալն ազնուականութեամբ. (Պիտ.։)
Ի յոռութենէ յազնուականութիւն փոխելոց էր. (Շ. մտթ.։)
pious, religious devout.
Արդար կոչեցաւ՝ վասն որ առ Աստուած ազնուապաշտօն լինելոյ, եւ առ ազգակիցսն խնամակալ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
fineness, goodness, costliness, excellence, rarity;
genteelness, civility;
dignity, nobility.
Առցուք զհամ ազնուութեան ազգատոհմին վայելել կամիցիմք. (Ոսկ. յհ.։)
Գտանի յումպէտս գրեալ եւ Ազնութիւն։
Որոշումն ամենալաւութեանն դնէ զանձին զազնութիւն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
chair-maker.
Է՛ որ աթոռագործ. կամ՝ Է՛ որ աթոռագործէ. (Երզն. եւ Քերթ. քեր.։)
possessor, successor to any place or dignity.
Ժառանգ կամ ունօղ աթոռոյ իշխանութեան. աթոռակալ. փոխանորդ.
Սուրբ թագաւորիդ քրիստոսեան աթոռաժառանգ աւանդապահի. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
stool;
foot-stool.
Աթոռ փոքրիկ. նստարան եւ նեցուկ սայլի, եւ սանի կամ պուտան.
vicar;
vice-president;
successor.
Խնդրեցին ի Վռամայ ա՛յլ աթոռակալ։ Կանայք աթոռակալացն սրբոց։ Այս աթոռակալ խնդրելի՝ այսմ վեհագունի։ Ժառանգք եւ աթոռակալք։ Աթոռակալն եւ արեանառուն մեծի Լուսաւորչին. (Խոր. ՟Գ. 64։ Յհ. կթ.։ Նար. մծբ.։ Շ. ատ. եւ Շ. ընդհ.։)
Ոչ պակասեցին աթոռակալք եւ գահակալք մինչեւ ցՀերովդէս այլազգի. (Տօնակ.։)
vicarship, vicarage;
possession of a chair, succession to a dignity.
Ունելն զիշխանութիւն իրիք աթոռոյ. գահակալութիւն. եւ Յաջորդութիւն, կամ փոխանորդութիւն.
Յաղագս աթոռակալութեանն Սահակայ։ Յեօթներորդում ամի աթոռակալութեան սորա. (Խոր. ՟Գ. 32։ Յհ. կթ.։)
Հանդերձեալ էք զանուանակցութիւնդ եւ զաթոռակալութիւնդ (ճշմարտին Էմմանուէլի) ոչ միայն օրինակաւ կոչել, այլ եւ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ. (Շ. թղթ.։ ՟Յոքն. Աթոռակալք, գահակալք.)
colleague or companion in the same dignity, or on the same throne.
παρακαθήμενος, συγκαθήμενος, σύνεδρος assidens, consedens, una solium obtinens Առընթեր գլխաւորին նստեալն յաթոռ. բարձակից. հարազատ. ընտանի. համապատիւ. պիլէ օթուրուճու, հէմսէր.
Որք էին մերձաւորք եւ աթոռակիցք արքային. (Եսթ. ՟Ա. 14։)
Աթոռակից լինել քեզ խոստացար։ Աղօթիւք սորա եւ աթոռակցացս ամենեցունց։ Հանդերձ աթոռակցաւ մերով։ Եղբօր սիրելւոյ եւ աթոռակցի. (Շար.։ Ոսկ. ապաշխ.։ Խոր. ՟Գ. 19. 57։)
Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր։ Ընդ անզգամ կին, ընդ աթոռակից ժանտն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Զոր Կիւրեղ կարգեաց նորին (Յակոբայ) աթոռակից. (Կամրջ.։)
Գտեալն ի նմին ժողովի. մերձակայ. առաջիկայ.
Սուրբ հարքն ի նիկիացւոց քաղաքի ժողովեալքն, որոց աթոռակից էր Քրիստոս։ Աթոռակից նոցա ինքն Քրիստոս էր, որ ասաց, ուր երկու եւ երեք իցեն ժողովեալ եւ այլն. (Կիւրղ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Աթոռակից հօր (որդի), եւ նմին պատուի, ի նոյն մեծարանս. Զաթոռակիցն նորա եւ զպատուակից բանն։ Աթոռակիցն հօր. (Սեբ. ՟Բ։ Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
(Ամբարտաւանն) ամենակալ համբաւէր զինքն, եւ Աստուծոյ աթոռակից. (Լաստ. ՟Ծ՟Զ։)
company on the same throne.
Արժանի լեալ երկրորդ աթոռակցութեան իմոյ համան. (Եսթ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Առնես անուսմանցն բանաւորացն յոլով աթոռակցութիւնս։ Արանց բարետոհմից աթոռակցութիւն։ Ընդգրկեմ զնոյն որպէս զՔրիստոսի աթոռակցութիւն։ Ընդ Պետրոսեան աթոռակցութեանցն վերապատուիլ. (Առ որս. ՟Ա. ՟Ը։ Լմբ. առ լեւոն.։ Մաշտ.։)
elements, letters, characters, alphabet.
իբր Աթ եւ աթ, աթերք. այս ինքն Յօդք եւ զօդք տառից եւ վանկից. կապք կամ տարերք փաղառութեանց ըստ կանոնաց առոգանութեան. զի աթ կամ հադ, ըստ եբր. քաղդ. եւ ասոր. է Յօդ, մասնիկ. նիշ. նշան. որ եւ յն. լտ. ἅρθρον articulus իսկ ասոր. աթութա է տառ, նշանախեց.
Երանելին Մաշթոց հանդիպեցուցանէր զհայերէն աթութայսն ըստ կարգման սալովբայիցն յունաց, ստէպ հարցմամբ եւ ուսանելով ի սուրբ կաթողիկոսէն Իսահակայ զաթութայիցն գաղափար ըստ անսայթաքութեան յունին. (Փարպ.։)
cheap, cheaply;
— գնել, to buy cheaply.
յաժան. մ. առաւել ռմկ. այս ինքն Դիւրագին. դիւրագնի. ուճուզ.
Զմանկունս եբրայեցիս գնէին յաժան. (Լմբ. յովէլ.։)
value, price.
Արժէք. արժողութիւն. յարդ եւ դին իրաց. պահա, գըյմէթ.
Տուեալ նմա տեղիս, որ յոյժ պակաս էր ըստ աժէիցն անւոյ։ Առնու զաժէքն՝ մինչ նոր էր. (Լաստ. ՟Ժ։ Մխ. դտ.։)
cf. Ալեւորութիւն.
γήρα senectus Ալեւորութիւն. աւագոյթ ծերութեան. հալւորութիւն. գօճալըգ. փիրլիք. քեմալիյէթ.
gray-haired;
old man.
πολιός canus Ալիս ունղ ի մօրուսն. սպիտակացեալ մօրուօք եւ հերովք. հասեալ ի խոր ծերութիւն. ծեր. հին աւուրց. հալւոր, ճերմակ մօրուք. գօճաման, ագսագալլը, իխթիյար.
Ճշմարիտն ալեւորաց՝ ո՛չ մարմնով, այլ մտօք։ Ալեւոր հերովք, ալեւոր եւ խորհրդովք։ Ալեւոր հերով։ Ալեւորք հերօք. (Փիլ. լին.։ Ածաբ. մակաբ.։ Պտմ. աղեքս.։ Յհ. կթ.։)
Գարշելի ալեւոր։ Ի մեծամեծաց եւ յալեւորաց իսկ զոք ի մէջ ածցուք։ Միթէ զերիցա՞նց պատուոյ ասիցէ. ո՛չ, այլ զալեւորաց։ Այր ալեւոր իբրեւ հին աւուրց, եւ լի իմաստութեամբ ... Ասեն՝ ո՛չ զսովորական ձայնն, թէ ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ, այլ թէ մեք եւ ալեւորս մեր. (Խոր. ՟Բ. 85։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Արշար.։)
old age, the state of being gray-haired.
Տարօքն միջավայր լինի ընդ մանկութիւն եւ ընդ ալեւորութիւն. (Մխ. բժիշկ.։)
Նմանութեամբ Կատարելութիւն. քեմալիյոթ.
Ալեւորութիւն գիտութեան. (Լմբ. սղ.։)
hallelujah.
կամ ԱԼԷԼՈՒԻԱՅ. որ եւ ԱԼԷԼՈՒ. ἁλληλοώια alleluja բառ եբր. հալելու իահ Օրհնեցէ՛ք զԱստուած, կամ գովեցէ՛ք զՏէր. երգ փառաբանութեան.
Լուայ ձայն մեծ բազմութեան յերկինս՝ ասելով, ալէլուիա։ Եւ կրկին անգամ օրհնեցին եւ ասացին, ալէլուիա. (Յայտ. ՟Ժ՟Թ։)
Ալէլուիա, որպէս նախագոյն թարգմանեցին, գովեցէ՛ք զՏէր է. եւ արդ նշանակէ ալէլու՝ գովեցէ՛ք. իսկ իա՝ զՏէր կամ զԷն. (Եպիփ. սղ.։)
gray, gray-haired.
Ոյր մօրուքն խառն են ալեօք կամ սպիտակութեամբ. գըռ սագալլը.
Սուրբն Մարկոս էր ալէխառն։ Յերրորդ մասն հասակի խառնին ալիք, եւ լինի մարդն ալէխառն. (Հ=Յ.։ ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։)
subject to tempests, tempest-beaten, floating, agitated, troubled;
— առնեմ cf. Ալէկոծեմ;
— լինիմ, cf. Ալէկոծիմ.
agitation of the sea, storm, tempest;
trouble, agitation.
κύμανσις fluctuatio, κλύδων, χειμών tempestas, aestus Կոծումն ալեօք. ծփումն. տատանումն. եւ Ծուփք. խռովութիւն. յոյզք. փորձանք. արկածք. թէմէվվիւճ. ֆուռթունա. հարեքէթ.
Նաւապետես, զնաւդ զերծո՛ յալէկոծութենէ։ Զծովային մրրկացն ալէկոծութիւն լուծանել ... Յաշխարհականս ալէկոծութենէ ... Ալէկոծութեամբ սահուն եղեալ կենցաղս։ Ալէկոծութիւն ծփանացս։ Պատմեաց զնեղչացն դաւաճանութիւն, եւ զազգի ազգի ալէկոծութիւնն։ Համօրէն աշխարհի ալէկոծութիւնն (յերեսաց ջրհեղեղի). (Մանդ. ՟Գ։ Պիտ.։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Շ. մտթ.։)
floating, swelling, rough.
Ալեօք տանջօղ, ալիս յարուցանօղ. ամբոխիչ, եւ ամբոխեալ.
Ի ծուփս բազմավտանգս ալէտանջ հողմոց։ Յալէտանջ նոցին (կանանցն) ծփմանց զերծեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
Ծով միշտ հանապազ ի ծուփ է, եւ յալէտանջ լինել. (Լմբ. սղ.։)
having large waves, swelling, stormy;
subject to tempests.
Ուր իցէ սաստ կամ սաստկութիւն ալեաց. ալէկոծ. ալէտանջ. ֆուրթուալը. տալղալը.
wave, billow, surge, swell of the sea;
gray hairs, old age;
ծաղկիլ ալեաց, խոնարհիլ յալիս, to grow gray-haired, to get old;
ալիս յարուցանել, to agitate the waves;
հերձանել՝ պատառել գալիս, to cleave the waves.
Κύμα, ϰλύδων. Unda, fluctus. Կոհակք. մրրկեալ եւ փրփրեալ ջուր ծովու կամ գետոց. տալղա, գում, թալաս, մէվճ.
Որ խռովեմ զծով, եւ գոչեցուցանեմ զալիս նորա։ Ընդ ամեհի ալի կամիցի ճանապարհորդել։ Անսաստ ալիք ծովու։ Իբրեւ զծով ալեօք կուտակեալ։ Այդրէն ի քեզ խորտակեսցին ալիք քո։ Այն ինչ կամէր ի վերայ ալեաց ծովու սաստել. եւ այլն։
Ցնդմամբ ալեացն՝ ծովն զձուկն արտաքս ընկենլով։ Բարկացայտ ալիքն կուտակին։ Ոչ լուծական ալեօք կոծեցեալ։ Զալեաց ծովու բերէր զնմանութիւն։ (Յհ. կթ։ Ագաթ։ նար մծբ։ Լաստ. Ժ)
Նմանութեամբ՝ Յոյզք կրից. խռովութիւն. հարէքէթ, իզդիրապ.
Πολιἁ. Canities. Πολιαί, Cani capilli. Սպիտակացեալ հերք ծնօտի արանց. մօրուք փրփրացեալ իբրեւ զալիս ծովու. ճերմակ կամ ճերմկած մօրուք. աղարմըզ՝ ագ սագալ.
Փառք ծերոց ալիք։ Ալիք՝ իմաստութիւն մարդոյ են. (այս ինքն բուն ալիք մարդոյ՝ իմաստութիւն իւր է)։ Մի՛ խորշեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ծաղկեցին ալիք նորա, եւ նա ոչ զգաց։ Յառաջ քան զժամանակն ածեն ալիս հոգք։ (Առակ։ Իմ։ Ովս։ Սիր. լ. 26։)
Բան իմաստնոյն, որ ալիս զիմաստութիւնն կոչէ. (Յիզատ. ի շմբ։)
Անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն արգամայ։ Ծաղկեալ ալեօք մօրուսն։ Խայտայր ալեօքն ծերունին. (Խոր. Բ. 48։ Յհ. կթ։ Շար։)
Ոչ զուր տարապարտուց եկին ալիքս իմ. (Եւս. պ. Բ. 24։)
Եւ Սպիտակ հերք զլխոյ կանանց. ճերմկած մազեր. ազարմըշ սաշ.
Զստինսն ցուցանէր, եւ առաջի կարկառէր զալիսն։ Եբաց զգլուխ իւր տեկուսա, եցոյց զալիսն։ Առեալ ի պարկեշտ պառաւուն ալեացն մասն ինչ. (Ածաբ. մակաբ. Հ = Յ։ ՃՃ։)
Նմանութեամբ՝ ծերութիւն. ալեւորութիւն. իխթիյարշըգ. եւ որպէս թանձրացեալ՝ Ծերք. ալեւորք.
Ոչ իջուսցես զալիս նորա խաղաղութեամբ ի դժոխս։ Իբրեւ զի գեղեցիկ է ալեաց՝ առնել դատ. (Գ. թգ. Բ. 6։ Սիր. ԻԵ. 6։)
Ուսումն՝ ալեաց արժանի. (Փիլ. իմաստն։)
Բարեկեցութիւն... տարաժամ ալիս ածէ. (Ոսկ. Մ. Բ. 19։)
Առաջի ալեաց յարիցես։ Տանէին զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (Ղեւտ. ԺԹ. 37. Գ. մկ. Դ. 5։)
hollow, cavity, inside;
hollow, interior, deep.
Օդ ի վերուստ ձգտեալ մինչեւ ի ստորինս երկրի ի բուն յալուցս ... Այնք՝ որք ի ներքին յալուցսն են, անտեսանելիք են։ Ոչ էր հնար յալցի ուրեք կալ թագուցեալ. (Փիլ. քհ. ՟Բ։ Փիլ. ել. ՟Բ։)
Եզինն ձմերանի ընդ ալուց կողմն նստելոյ, եւ մօտ ի գարունն ընդ դրաց կողմնն դառնալոյ. (Եզնիկ.։)
alphabet.
կամ ԱՂՓԱՓԵՏՔ. Այբուբենք. այբ եւ բենք. յն. ալֆա վիտա կամ պիդա. եբր. եւ ար. ալէֆ պէթ կամ էլիֆպէ.
Առանց ալփափետաց ուսուցանէ։ Նշանագիրս աղփաբետաց հայերէն լեզուին։ Աղփափետացն զառաջինն եւ զանուանսն անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել։ Ըստ գծագրացն գումարութեան, որ յալփափետաց անտի վերաթուի։ Մեսրովպ եգիտ նշանագիր դպրութեան հայերէն լեզուին՝ վարելոյ ալփափետացն հանգամանս։ Զի՞նչ ինչ թեթեւ քան զալփափետսն ուսանել կայցէ.(յն զտառս στοιχεῖα) (Մամբր.։ Կորիւն.։ Մանդ. ՟Բ։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Եզնիկ երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Որպէս եւ գիրն ալփափետաց յուսումն դպրութեանն։ Լուծանիլ ի տղայական ալփափետացն, եւ կապել ընդ Հոգւոյն Սրբոյ. (Տօնակ.։)
cf. Ալփաբետք.
Սուրբ գիրն է ըստ ալփավիտացն համարոյ. (Վրդն. պտմ.։)
highwayman;
indocile, ferocious.
Բնակիչք Տաւրոս լերինն ըստ ախատրոյզ իւրեանց բարուցն։ Զախատրոյզ բնակիչսն Գուգարաց. բազում ախատրոյզ շփոթմունս զնոքօք զեղեալ. (Յհ. կթ.։)
dregs.
կամ ԱԽԺԻՔ. Աղտք ստորիջեալք. մրուրք. դիրտ. տօրթու.
Ուր առաւել լինի ծծումբ եւ ժիպակ եւ մրրկանք եւ ախժիք, եղեւ պղինձ, որ է մրուր արծաթոյ. (Ոսկիփոր.։)
Ամենայն ախժինքն ի յատակն նստի. (Վստկ. ՟Ճ՟Ծ՟Ա։)