whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
Համօրէն ծնունդք ադամայ, կամ մարդիկ, ժողովուրդ, հաւատացեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ այլն։)
Ոչ առանձին առնէր զվարդապետութիւնն, այլ համօրէն։ Ոչ համօրէն վճիռ ետ, այլ ի վերայ ոմանց ասացաւ. (Ոսկ. յհ.։)
cf. Հայկազն.
Իսկ վասակն՝ որ ազգաւ հայազին (թերեւս՝ հայածին). (Գանձ.։)
the Armenians.
Հայաստանեայցս պահպանութեան մերձաւորագոյն. (Նար. մծբ.։)
Շրջապատեալ զբոլոր հայաստանեօք, իբրեւ զպարիսպ պղնձի՝ անմերձենալի պահէր յերկիւղէ. (Արծր. ՟Ե. 11։ Իսկ Խոր. ՟Բ. 82.)
look, sight, view.
Պայծառ հայեցիւք տեսցուք։ Զնոյն առցէ (յառ) ի լոյսն հայեցից։ Յարեւելս կոյս դարձուցանէ յաստուածայնոյն լուսոյ կայս, եւ հայեացս. (Դիոն. եկեղ.։)
looking-glass, mirror, speculum;
—ք, eyes;
visible, observable;
— կիզիչ, burning glass.
Արար զաւազանն պղնձի, եւ զխարիսխս նորա պղնձի ի հայելեաց կանանց ուխտաւորաց. (Ել. ՟Լ՟Ը. 8։)
Ասեն, եթէ հայելի ի պղնձոյ եւ յանագոյ լինի. (Եփր. աւետար.։)
contemplator.
Օձն պղնձի ոչ ունէր զհայեցողսն իւր զօրութեամբն բժշկել. (Լմբ. իմ.։)
contemplation;
speculation;
theorem.
Դարձցին ի ճշմարիտ լուսոյն հայեցողութիւն. (Երզն. մտթ.։)
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
Ի վեր կամ ի խոնարհ ունել զհայեցուածս։ Զհայեցուածսն գեղեցկացուցանել։ Յայրատ հայեցուածոց։ Յստակ հայեցուածովք. (Լմբ. սղ.։ Նեղոս.։ Ոսկ. յհ.։ Անյաղթ բարձր.։)
Հայեցուածն միայն ի զարմացումն ածէ։ Ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 39։)
Մերձակայքն՝ որք բամբասէին զհայեցուածս նորա՝ մատուցեալ հարցանէին. (Գր. հր.։)
to cause to see, to view;
to incline, to dispose to wards;
to apply;
յինքն — զոք, to attract, to draw another's eye on oneself.
Տալ հայել. նայեցուցանել. յօժարեցուցանել զսիրտ, շրջել զմիտս, ձկտեցուցանել զաչս հոգւոյ կամ մարմնոյ.
Ընդ ո՛ր կոյս կամի հայեցուցանել՝ դարձուսցէ զնա. (Առակ. ՟Ի՟Ա։) որ եւ ակնարկել։ Ի վեր հայեցուցելով զմիտս նորա։ Հայեցոյց զնա ի կարծիս սնոտիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հայեցուցանէ առ մահ ձեւ սորա. (Անյաղթ բարձր.։)
Հայեցուցանել յինքն զկոչօղսն, կամ զմիտ մեր յերկինս, կամ ի մարմնոյն հանգիստ, կամ ի բարձրութիւն եւ այլն. (Խոսր.։ Վեցօր. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
to set one's wits to work, to tax one's ingenuity, to contrive.
Դարձեալ հայթայթամտեալ ասէր, եթէ հնար ինչ էր զնա հանել յանկիւն տաճարին. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Հայթհայթանք.
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
ՀԱՅԻՄ (արմատն է Ակն. աչք. այց) որ եւ ՆԱՅԻՄ. βλέπω, ὀράω, θεωρέω, εἵδω aspicio, intueor, video եւ այլն. Յականել. աչել. ուղղել զաչս ի տեսանել. ձգել. ձգտել զտեսութիւն աչաց եւ մտաց. նայիլ.
Հայեցաւ ի նա։ Ամենեքեան հայէին ի նա։ Աչք ամենեցուն ի նա հայէին։ Բնաւ հայէի իսկ ի քեզ։ Հայեցաւ նա ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ։ Մարդ հայի յերեսս, եւ աստուած ի սիրտս։ Հայեսցո՛ւք ի զօրագլուխն հաւատոց։ Հայեա՛ց յաղքատութիւն իմ, կամ յօգնել ինձ։ Հայեցեալ յերեսս ձեր։ Ոչ հայեցան յիս մերձաւորք իմ։ Ոչ հայեսցի յիս ակն տեսողի։ Հայեցան առ նա ի խոնարհ։ Հայեցար յերկիր։ Հայել ընդ պատուհանն, ընդ վանդակապատն, ընդ նա, ընդ իս, ընդ երեսս սոդոմացւոց. այր ընդ ընկեր իւր, եւ այլն։
Հայեա՛ց աչօք քովք, եւ տե՛ս։ Հայեա՛ց ընդ երկինս կամ յերկինս։ Կո՛յրք հայեցարուք տեսանել։ Հայեցայ ի բարձունս։ Ի վեր հայել, կամ հայել ի վեր.եւ այլն։
Ի խորհուրդս ամբարշտաց հայեցար։ Հայեա՛ց տէր յիրաւունս իմ։ Եղիցին ականջք քո հայել յաղօթս ծառայից քո։ Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Հայեցարո՛ւք ի հրամանս օրինացն։ Ոչ հայեցան յօրէնս քո։ Հայեա՛ց յանձն քո, կամ հայեցարո՛ւք յանձինս ձեր, գուցէ եւ այլն։ Պա՛րտ եւ արժան է խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Հայի բանս եւ ի նորս իսրայէլ։ Ի խաչիս հայելով խորհուրդ ասի. (Շ. բարձր.։)
Եւ ἑπιβλέπω respicio. Բերիլ, որպէս միտել. յօժարիլ. ձկտիլ. ետեւէ ինկնալ, աչք տնկել.
Որ ի սնափառութիւնս հայի՝ եթէ պահէ կամ աղօթէ կամ ողորմութիւնս առնէ, կորուսանէ զամենայն վարձս իւր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Հայիմ զդէմս ձեր. (Լմբ. ատ.։)
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Եթէ չառնուլ նախատինս ի մերձաւորաց օրէնք են, ապա ի տեսողէն հայել զայսոսիկ՝ արեան տաժանմունք. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. կ.։)
like Haig, valorously, courageously.
Առեալ հայկաբար զութ արձանս ի վերայ ուսոց. (Ագաթ.։)
cf. Հայկազուն.
Բարձ չորեքհարիւրեքինս հայկազնեօք (կամ հայկազնիւք). (Մեսր. երէց.։)
cf. Հայկազուն.
Բարձ չորեքհարիւրեքինս հայկազնեօք (կամ հայկազնիւք). (Մեսր. երէց.։)
Haiganian, Armenian.
Ի ձեռն յակովբայ հայկազնոյ մարզպանի. (Ճ. ՟Ժ.։)
gigantic.
Ունօղ զչափ հասակի հայկայ. հսկայաձեւ. վիթխարի.
blasphemous;
— բան, blasphemy.
Հայհոյական բանիւ, կամ ձայնս, բարս. (Գր. հր.։ Պրպմ. ՟Ծ՟Դ։ Արծր. ՟Ա. 1։)
to curse and swear, to blaspheme;
to talk scandal;
to revile, to abuse, to slander, to traduce, to defame, to speak ill of.
(ի ձայնէս Հա՛յ հո՛ւյ, յա՛յ յո՛ւ. պրս. հայահույ, հայահայ. իբր ղավղա. կագ) βλασφημέω blasphemo. իբր կագ) Թշնամանել, անարժան բանիւք անարգել, նախատել զաստուած, կամ զմարդիկ. որ եւ Անիծանել. յիշոցնատու լինել. ասի եւ եբր. ոճով Օրհնել. քֆրել, գէշ բան զուրցել.
Հայհոյեցին զիս։ Զո՞ նախատեցեր եւ հայհոյեցեր։ Հայհոյէին զնա, եւ ասէին. վա՛հ եւ այլն։ Վասն ձեր անուն իմ հանապազ հայհոյի ի մէջ հեթանոսաց. եւ այլն։
blasphemy, swearing;
abuse, slander, scandal, backbiting, defamation.
Խօսել հայհոյութիւն զատուծոյ, կամ առ աստուած։ Հայհոյութեամբ զտեղին լնոյր։ Փառք են առն խոտորել ի հայհոյութեանց։ Ամենայն դառնութիւն եւ հայհոյութիւն բարձցի ի ձէնջ։ Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
the Armenians, the Armenian nobility.
Հանդերձ եւ այլ ապստամբօք հայորերով։ Լսել ամենայն հայորերոյն զպատվամն նիխորոյ. (Փարպ.։)
proceeded from the Father.
Որ զցօղն հայրաբուղխ անձրեւեցեր ի բանական երկիր. (Շար.։)
willed by the Father.
Զամենայն հայրակամ տնօրինութիւնս քո. (Պտրգ. (այլ ըստ բազում ձեռ. հայրական, նովին մտօք).)
paternal, belonging to the father.
Հայրական ծոց, աջ, խնամք, գթութիւն, ձայն, բարբառ։ Հայրական ծոցածին ծաղիկ, կամ լոյս (որդի). (Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։ Գր. տղ.։ Շար.։ Նար.։ Դիոն.։)
parricidal.
Կորիւնք (օձից) ծակեն զկողս մօրն իւրեանց եւ ելանեն. եւ այնպէս հայրակերք եւ մայրասպանք են. (Եպիփ. բարոյ.։)
to name after the father.
ՀԱՅՐԱԿՈՉ ԼԻՆԵԼ. Կոչել կամ ձայնել զհայր իւր.
ՀԱՅՐԱԿՈՉ ԼԻՆԵԼ. եդաւ ըստ տպ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) ուր ձձ. ունին.
patronymic.
Հայրանունական է, որ ի հօրէ իսկ ձեւացեալ է. իսկ պիտակապէս՝ որ ի նախնեացն։ Ըստ կանանց պճնէ հոմերոս զհայրանունական տեսակս. (Թր. քեր.։)
patriarch, pontiff.
Է թարգմանութիւն յն. ձայնիս Պատրիարգ, կամ պատրիարք. πατριάρχης patriarcha. որ ըստ որում ծագի ի ձայնէս բադրի՛ա, այսինքն հայրենի գաւառ, նահանգ, նշանակէ Նահապետ, ազգապետ, ցեղապետ. նախահայր. իսկ ըստ որում ի ձայնէս բադի՛ր, այսինքն հայր, է Հայր հարանց, եպիսկոպոս, արքեպիսկոպոս, կաթողիկոս, պապ, քահանայապետ. pontifex։
Ետես հայրապետն յակովբ ի ձեռն սանդղոյ. (Զքր. կթ.։)
cf. Հայրապետարան.
Կամեցայ ի հայրապետանոցի աստ արձանացուցանել. (Յհ. իմ. յիշ. կանոն.։)
patriarchate, pontificate.
Մերձաւորագոյնք իցեն աստուծոյ իբրեւ զնախածանօթ հայրապետութիւնսն. (Նար. հ։)
Արտաքս համբարձեալ քան զամենայն հայրապետութիւն եւ որդեպետութիւն. իմա՛ նախահայրութիւն կամ երեւելի եւ հին հայրութիւն նահապետական։
Զձեւ հայրապետութեան հանդերձին. (Ճ. ՟Բ.։)
paternal;
patrimonial;
— ստացուացք, patrimony, inheritance.
Հայրենական խնամք, առաքինութիւնք, փառք, բարեպաշտութիւն, բարետոհմութիւն, գթութիւն, կրօնք, չաստուածք, կռապաշտութիւն. (Յճխ. ՟Ժ։ Դիոն. երկն.։ Խոր. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 79։ Բրսղ. մրկ.։ Պրպմ.։ Կիւրղ. գանձ. եւ ղկ։ Ագաթ.։ Ճ. ՟Բ.։)
fond of one' country, patriotic;
patriot;
ճշմարիտ, անձնանուէր —, a genuine, devoted patriot.
left by a father, transmitted from the ancients;
paternal, ancestral.
Ի ձերոց ունայնութեան հայրենատուր գնացիցն. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 18։)
Զգեցաք զպատմուճան հայրենատուր. (Գանձ.։)
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
Առի ես ինձ կին ի զաւակէ հայրենի իմոյ. իմա՛, հայրենւոյ իմոյ (այսինքն գաւառի, որպէս դնի ի յն)։
native country, native-land, country, birth place, home;
parentage;
patrimony, paternal property, fortune;
հող —նեաց, fatherland;
սէր, յիշատակ —նեաց, patriotism;
remembrance of one's native land;
անձուկ, կարօտ —նեաց, longing for home;
home-sickness, nostalgia;
վտարել զոք ի —նեաց, to expatriate;
ելանել ի —նեաց, to go abroad, to leave one's native land;
թողուլ զ —նիս, to quit one's country;
երթալ, դարձ առնել ի —նիս, to return to one's country;
մտանել ի —նիս, to return home, to regain one's native land;
արժանի լինել —նեաց, to deserve well of one's country;
ծառայել —նեաց, to serve one's country;
նուիրել զանձն —նեաց, զանձն դնել ի վերայ —նեաց, to devote oneself to the service of one's country, to consecrate oneself to one's country's welfare.
demand, request;
ընդ — անկանիլ, — եւ խնդիր լինել, to ask, to demand, to request, to be in search of, to look for.
Արմատ Հայցելոյ. Խնդիր. հարց եւ փորձ. քննութիւն, եւ Քննօղ. (լծ. Այց)
the article required, thing asked for;
առնել զ—ն, to hear, to hearken to the prayer of;
ընդունել զ—ն, to obtain by dint of entreaty.
Որպէս զի վասն ի տեսողացն զփառս գովութեան յինքն ձգելոյ՝ արասցէ զհայցելին. (Շ. մտթ.։)
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
αἱτέω peto. Խնդրել որպէս աղաչելով. աղերսել՝ կամելով առնուլ ինչ. մաղթել, ժտել, թախանձել. պաղատիլ. աղաչելով ուզել.
request, solicitation, entreaty, humble demand, prayer.
Խնդրեցից ի ձէնջ հայցուածս ինչ. (Դատ. ՟Ը. 24։)
the asking;
exaction;
proof.
Տացէ ձեր աստուած ջուր ըստ հայցման ձերոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՀԱՅՑՈՒՄՆ. որպէս Պահանջումն, կամ այցելութիւն անաչառ քննութեան. հարց եւ փորձ.
Հայցումն հանդերձից առ ձմեռն եւ առ ամառն. (Բրս. թղթ.։)
mineral;
ore, mineral;
— բիւրեղական, երիկամնաձեւ, հատաձեւ, հողային, ձուաքարային, crystallized, kidney-shaped, globular or granular, earthy or earth-coloured, oolithic or lenticular ore.
to be driven or cast away.
Հանելով հանիմ, ի դուրս հանեալ լինիմ. ի դուրս կամ ի բաց ձգիլ, ելանել. որպէս յն. ἑξαντλάομαι emergor ἑξωθέομαι dejicior διασπάομαι avellor.
always wearing.
Հանապազ յանձին կրօղ, կրելով, կրեալ.
Եւ ոչ հանապազակիր զնոյն նմանութիւն յանձին պահելով (անմարմնոց). (Ագաթ.։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիրս ի պատրաստութիւն (այսինքն ի զգուշութիւն) գազանացն. (Արծր. ՟Բ. 7։)
always extended.
Համբարձեալ զբազուկսն կամ զձեռս իւր հանապազատարած յերկինս. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Մեսր. երէց.։)
Զաղաղակն հանապազատարած բարձրացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
quotidian, daily;
continual;
assiduous, frequent;
cf. Հանապազ;
— պատարագ, perpetual sacrifice.
Պատմեցից ձեզ զհանապազորդ լինելոցսն. (Առակ. ՟Ը. 21։)
Երանեմ լեռնակեցացն հանապազորդաց՝ որք հրաժարեալ են յաշխարհէ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Հանապազորդ.
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ՝ զհանապազորդեանն. (Խոսր.։)
cf. Հանապազորդ.
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ՝ զհանապազորդեանն. (Խոսր.։)
to continue, to persevere, to last, to endure;
to frequent;
ոչ —, to discontinue, to interrupt, to cease;
— յաղօթս, to continue instant in prayer.
ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԼ իլ. ն.կ.ձ. ἑνδιατρίβω frequentius utor διατελέω continuo. Անընդհատ առնել, եւ լինել. յերկարել, իլ.
Նոյն խորհուրդ զենման միշտ հանապազորդիլ մինչ ի միւսանգամ նորայն յայտնութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
assiduity, perseverance, persistence.
Հանապազորդութիւն ընձեռնլոյ, կամ ուսման. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15. 18։)