how many times.
Հաւատա՛, որքանի՛ կարեմ, ոչ ծուլամ. (Վրք. հց. ձ։)
having eight steps or stairs;
of eight degrees or orders.
Որոյ են ութ աշտիճանք, կամ դասակարգութիւնք. (որպէս թուեն ոմանք ի հրեշտակս, ի բաց առեալ զանունն Զօրութիւնք՝ որպէս հասարակ անուն ամենայն երկնային զօրաց)
eighth;
eighthly;
octant;
— ձայն, octave.
ὅγδοος, -ον octavus, -um. Վերջինն ի կարգի ութ թուոց. լրումն ութից. ութերորդը.
eighteenth.
ὁκτωκαιδέκατος decimus octavus. Վերջինն ի կարգի ութուտասն թուոց. տասնըութերորդը.
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
ἱσχυρός, κραταιός fortis, robustus σφοδρός , σφοδρότερος vehemens, -ntior;
gravis, nimius πολύς multus συχνός, πυκνός creber, frequens. Ուր կայցէ ոյժ իմն պնդութեան, եւ առաւելութիւն յիմիք կարգի. զօրաւոր սաստիկ. յոյժ մեծ. շատ եւ բո՛ւռն. պնդագոյն. տոկուն. ամեհի. խիստ. պինտ, կտրուկ, ծանտր.
ՈՒԺԳԻՆ. ՈՒԺԳԻՆՍ մ. κραταιῶς, εὑτόνως, ἑπι πολύ, μάλα, σφοδρῶς fortiter, vehementer, intense, frequenter, valde, nimis. Յոյժ. սաստի՛կ. կարի՛. բռնի. քա՛ջ. մեծապէս. սաստկութեամբ. ուժով, եւ իժով, սաստկութենով, զօռով.
cf. Ուժգին.
cf. Ուժգին.
Ուժգնապէս զի նմանէ եդեալ որոգայթն խզեաց։ Այն ուժգնապէս գանէր զնոսա։ Զինքեանն իսկ գլուխ ծեծէր ուժգնապէս։ Իբրեւ զկարծր վէմ, որ ուժգնապէս զնորա զատամունսն բեկանէ. (Փիլ. սամփս.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12. եւ Ոսկ. համբ. եւ Ոսկ. ի չրչրնս.։)
bound tightly.
Ուժգին պրկեալ. կարկամ. պինդ. կարծր. սաստիկ պիրկ.
to corroborate, to strengthen, to fortify;
to give more intenseness, to augment, to increase;
to render violent, impetuous.
Երկիր պագցեն քեզ իշխանք. ուժգնացուցանէ եւ յերկարէ արուեստականագոյն բան։ Լե՛ր տէր եղբօր քում. ե՛ւս առաւել ուժգնացուցանէ՝ մերձենալով եւ ի վեր ելանելով առ սակաւ սակաւ. (Փիլ. լին.։)
vehemence, impetuosity, fury, violence, heat, ardour, intensity;
force, strength, energy, vigour;
efficacy, efficaciousness.
Է եւ ուժգնութիւն ձայնի, եւ չափաւորութիւն բանի, եւ ժամանակի հանդիպութիւն ընտանի եւ օգտակար բարեպաշտիցն. (Բրս. հց.։)
strong, robust, vigorous;
valorous;
powerful.
δυνατός, εὑσθενής potens, robustus. Ուժաւոր. զօրաւոր. քաջ. կորովի. կարօղ. տոկուն. անպարտելի.
to have strength, to be able, to resist;
to oppose.
Եթէ զնա ի ձեռն կնոջն կարացի կործանել, թերեւս եւ ո՛չ սա կարասցէ ուժել՝ մարտնչելով ընդ սմա կնոջն։ Տեսանե՞ս, ո՛րչափ են վիշտք, ո՛րչափ ուժեն ախտք. (Իսիւք.։)
Ոյժ եւ ժոյժ ունել. զօրել, կարել, բաւել, իշխել, տեւել, տոկալ. կրնալ, դիմանալ.
kid-skin.
Մորթօք այծենեօք ընդ Եղիայի այր թաւրծի ի կարմեղոս լերինդ անապատացեալ ուլենեաւ գշտի. (Արշ.։)
that has made a vow;
allied;
Nazarite;
professed (monk or nun);
pilgrim.
Իսկ ձեր ուխտաւորքն, ասեն, ընդէ՞ր են մսահատք։ Մեր ուխտաւորքն կարճեն զանձինս ի կերակրոց, զի սրբութիւնն դիւրաւ պահիցեն. (Եզնիկ.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
իլք, ուղեղ, ոսկր, ատամն։ Յոսկեր կառուցեալ՝ կարծրանայ, եւ յուղղի կակղանայ. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կազմ.։)
to make a present, to present, to offer, to give;
to address;
to push forth, to produce;
to attract, to win with gifts, to seduce;
to persuade, to induce.
extension.
Կամակար մտօք զբազուկն անարատ՝ բեւեռօք սեւեռեալ ի տերեւասաղարթ տնկոյն տեսակ՝ ամրափակ ուղերձմամբ. (Նար. խչ.։)
to set out on a journey, to start, to go to travel, to travel, to take a journey, to journey.
Իսրայէլ ուղեւորեցաւ ի պարգեւաց երկիրն։ Ուղեւորեցաք առ տէր կարօտութեամբ գթոց ի տեսութիւն. (Արշ.։)
right, straight, direct, vertical, upright;
correct, accurate;
right, just, honest, loyal, equitable;
directly, straightly, vertically;
uprightly, rightly, justly, well;
— գիծ, right line;
— անկիւն, right angle;
— սիրտ, honest, loyal heart;
— միտք, upright mind, just judgment;
— առնել, to smooth, to prepare;
to make ready the way;
cf. Ուղղեմ;
— գնալ ի նպատակն, to come to the point, to aim at;
— վարդապետել, to indoctrinate, to instruct in sound principles;
— դատեցար, thou hast rightly judged.
Որոց ոչ են ուղիղ շաւիղքն, ոչ կարեն տանել ի յինքեանս զուղիղն քրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Ուղեղ.
Որոց ոչ են ուղիղ շաւիղքն, ոչ կարեն տանել ի յինքեանս զուղիղն քրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
torrent-water;
—ք, torrents;
— հեղեղատ, a flooded or swollen torrent.
Իբրու ուղխաջուրք յարուցեալ պղտորէին։ Ուխաջուրս կոչէ, զի յանկարծ հաւաքեցան, եւ յարեան ի վերայ։ Եւ տէրն զփորձութիւնն ի յուխաջուրսն առակէ. (Վրդն. սղ.։)
having small torrents.
Յատակեաց սպիտակ կճասալ յատակօք, զի ուխաւորք յատակացն դիւրագոյնս կարգեսցեն առ ոչինչ վնասել քաղաքացն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
rushing like a torrent;
torrential.
Ջուր մանուածոյ՝ ծիծաղ ծաւալ՝ կարկաջահոս ուխինահոս. (Նար. տաղ մկրտ.։)
well-doing, just;
upright.
Ժամանակաւն յոլովէ ուղղագործն։ Թէ ուղղագործացն չհրամայէ դառնագոյնս քննել զայլոց զմեղս, ո՛րչափ եւս առաւել յանցաւորացն։ Եթէ ուղղագործացն կարեւոր են նեղութիւնք, ո՞րզափ եւս առաւել մեղուցելոցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. 10. 13։)
cf. Ողջամիտ.
Ի նկարու զսրբոցն տեսանել պատկեր՝ օգտէ զմիտս հանճարեղս եւ ուղղախոհս. (Սարկ. պատկ.։)
to speak correctly or properly.
Զդաստակերտն՝ զոր շինեաց յանուն իւր մշակ կողմնապետն արամայ, անուանէին հինք աշխարհին մաժաք, որպէս ոչ կարելով ուղղախօսել։ Կոչիւր աւագ այր. զայս ոչ կարելով ուղղախօսել յունաց եւ ասորւոց՝ կոչեցին աբգարիոս. (Խոր. ՟Բ. 13. 25։)
orthology.
Եւ ոչ յայնցանէ՝ զոր առեալ է բան (կարկատելով), ուղղախօսութիւն գտցես, եւ ոչ բան։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախօսութիւն սերմանել. (Մագ. ՟Ե. եւ Մագ. քեր.։)
whose marrow is dried up;
— առնել, to consume or suck the marrow;
— առնել ցաւոց զոսկերս, to torment, to excruciate, to torture.
Դառնակսկիծ սառնամանեօք, մարմնադող, ուղղածուծ, եւ ատամնակարկաջս տանջին. (Տօնակ.։)
right, direct;
nominative.
εὑθείος, ὅρθιος rectus. Ուղիղ, ի կարգի բնութեան կամ բարոյից կամ շարժման.
right;
rightly, directly;
correctly.
Զի եւ ոչ կարողութիւն իսկ է ճանաչել գեղեցկապէս զվախճանն, ոչ զսկիզբն ուղղակի գիտելով. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
correct pronunciation.
in a direct line, direct, straight, vertical, perpendicular, upright.
Ուղղաձիգք, եւ հանդարտաքայլք։ Լարեա՛ ուղղեա՛. քանզի ոչ ոք ուղղաձիգ կարաց ի մարգարէիցն լինել. (Նար. առաք.։ Մագ. ՟Ե։)
Սարդ, է՛ որ ուղղաձիգս, եւ է՛ որ կողմնաւոր պրկեալս՝ կարի քաջ ի դէպ զթելսն ոստայնագործէ. (Փիլ. լիւս.։)
right, rightly, well.
Ոչ ուղղապէս զմտաւ ածելով։ Ուղղապէս եւ մեք խոստովանեսցուք։ Ուղղապէս ճշմարտախոհ լինել։ Ուղղապէս եւ ազատաբար բերիմք ի կրկին տեսութիւնս բանից։ Որք անգոսնեն զուղղապէս զխորհել։ Ուղղապէս բանս յարմարի ընդ նախակարգեալդ. (Ածաբ. ի կիպր.։ Մագ. ՟Ե։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ժղ.։)
cf. Ուղղեմ.
ՈՒՂՂԱՒՈՐԵՄ ՈՒՂՂԱՒՈՐԻՄ. Ուղղել. կարգել. առաջնորդել. իլ.
cf. Ուղղափառհաւատ.
ὁρθόδοξος cujus recta est sententia de religione, orthodoxus, sanus, -a, -um. (իբր ուղղավարկ, կամ որում փառք է ուղիղն, ըստ կրկին նշ. յն. օրթօ՛տօքսոս. այն՝ որ ունի զուղիղ կարծիս) Ուղղադաւան. ուղղահաւատ. ողջամիտ. եւ ողջմտական. տե՛ս եւ ՈՐԹՈԴՈՔՍ.
orthodoxy , catholicism.
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
Այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեացն, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել. (Բուզ. ՟Ե. 30։)
Ո՛չ զայն ասէ, թէ զամենայն ինչ՝ որ առաջի դնիցեն, ուղղեսցեն, այսինքն զոր ի մտի դիցեն՝ կարասցեն առնել. (Կիւրղ. ծն.։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Ուղղորդ ի ներքուստ ի վեր բերեալ լինի։ Լեառն՝ ուղղո՛րդ ի յերկրէ բուսեալ։ Որք ուղղորդ ընդ արեւելս հայիցին։ Ստուերն ուղղո՛րդ յարեւելս անկանի։ Ոչ կարէին զնա ուղղո՛րդ տանել՝ վասն ի քարշ անկանելոյն. (Նիւս. կուս.։ Խոր. ՟Ա. 11։ Շիր.։ Ճ. ՟Գ.։)
direction;
regularity;
rectitude, uprightness, integrity, justice, equity;
correction, rectification, adjustment, amendment;
redress, reformation;
direction, tendency;
— վարուց, moral tendency, conduct, morality, morals;
— բարուց, correction of morals;
գիրք ուղղութեանց, the Book of Jasher;
ածել յ—, to reclaim, to correct;
յ— գալ, to be reclaimed, corrected, to repent.
εὑθύτης, κατόρθωσις, διόρθωσις rectitudo, directio. Ուղիղն գոլ՝ յոր եւ իցէ կարգի, նիւթապէս կամ բարոյապէս. շիտակութիւն, շըտկութիւն.
pine-thistle or golden-thistle.
ՈՒՂՏԱՓՈՒՇ կամ ԸՂՏԱՓՈՒՇ. Փուշ անապատի՝ որպէս ակքան կամ ոքոզ, եւ այլն. յիշի ի Բժշկարանի, եւ մեկնի՝ շատծըլվի (բազմաճիւղ)։
useless, worthless, futile, flimsy;
whatever, whatsoever;
uselessly.
Ումպէտ կարդաս նոցա (դից՝) արարիչ. (Ագաթ.։)
having, taking, hold;
cf. Ոյն.
Ունք նախամօրն տկարացեալ օձին դաւաճանութեամբ. (Գանձ.։)
to habituate, to accustom oneself.
Միով բարի եւ օգտակար ներգործեցան, միւսովն չար ուապականիչ ունակացան (տարերք). (Շ. իմ. եղակ.։)
to habituate, to accustom.
Ընդերկարութեամբ ժամանակի ունակացուցեալ անփոփոխ կամօք զառաքինութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
holding, taking.
Որ կարաց բարբառով միայն զունելիսն զարկուցանել զգետնի. (անդ։)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
Զայսպիսի կարգ եւ զբնութիւն ունելով հոգւոյն առ որդին, որպէս ունի որդի առ հայր. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
Ոչ ինչ ունի առ յոբ (բանս՝) որ ի կարգիս կայ. (Վանակ. յոբ.։)
ear;
ունկունք, handle;
cf. Ականջ;
— դնել, մատուցանել, to give one's ear to, to lend an ear to, to listen, to hearken, to be attentive;
խօսել յունկանէ, to speak in one's ear;
to whisper;
— արկանել, to obey;
չդնել յունկան, to disobey;
զոր լուայք յունկանէ, what has been confided to your year;
եհաս յ— նորա, it reached even his ears;
— դիք, listen! attention !
cf. Թմբուկ.
entering by the ear;
earwig, forked-tailed insect.
որ եւ ԱԿԱՆՋԱՄՈՒՏ. Ճճի վնասակար բուսոց՝ երկճղի տաամբ իբր մկրատաւ. որ եւ կարէ մտանել ընդ ականջս. անկաճմտուք. ... իտ. forfecchia.
listening;
audience;
auscultation;
obedience.
ՈՒՆԿՆԴՐՈՒԹԻՒՆ. Վիճակ ապաշխարողաց ի կարգի երախայացելոց.
to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.
Եթէ տրտմութիւն հասանիցէ, այնպէս ուշաբերեսջիր, որպէս եւ քրիստոսին։ Վաղվաղակի ի լոկ բանէն ուշաբերեալ կազդուրեաց։ Զիա՞րդ կարիցեմք ուշաբերել, յորժամ այնչափ սահեալ ալիք զմեօք ծփիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։ եւ ՟Բ. 8։)
Ահաբեկ լեալ՝ ուշաբերել (կամ յուշաբերիլ) ոչ կարէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)