sensation;
sense;
reason, understanding;
ի — գալ, to recover, to recover one's senses;
ընդ զգայութեամբ անկանել, to come under the senses;
to stand to reason;
— առնել, տալ, բերել ի-, to inform, to advise;
— առնուլ, ի զգայութեան լինիլ, to perceive, to be sensible of;
—ք, the senses.
ՅԱստուծոյ մեծութիւնն հայելով՝ զգայութիւն առցէ ամենայն տկարութեամբ. (Փիլ. բագն.։)
Ի զգայութեան լինի վատթար գործոց անցեալ ժամանակին, եւ զչարութեան ողբայ զվարս. (Շ. մտթ.։)
Ոչ բերէր առժամայն ի զգայութիւն զգործեցեալ իրականութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Խնդութեամբ յուսոյն վերաստեղծաւ ի զգայութիւն (տպ. զգաստութիւն) առաքինասէր վարուց. (Յճխ. ՟Ի։)
Ի զգայութեան եմք անձանց մերոց. (Դիոն. ածայ.) յն. գիտակից եմք. այսինքն գիտեմք զչափ անձանց։
ԶԳԱՅՈՒԹԻՒՆ. (ի թանձրացեալն). αἵσθησις sensus Զգայարան. գործի եւ կարողութիւն զգալոյ.
Հինգքս զգայութիւնք։ Զգայութեանց աղօտացելոց՝ եւ մարմին ծանրանայ։ Բերէ միտքն պտուղս զիմանալիսն, իսկ զգայութիւն զզգալիսն։ Շարժեալ լինի զգայութիւնն ի ստորակայէն (յառարկայէ), իսկ միտքն ի զգայութենէն. (Փիլ.։)
Մի թէ ուրոյն ուրոյն զգայութի՞ւնք (տպ. զգայարա՞նք) իցեն Աստուծոյ, եւ մին լսէ, եւ միւսն տեսանէ. (Խոսր.։)
sensitive, that has the faculty of feeling;
lively, brisk;
witty, intelligent, judicious;
—ք, the senses.
Զի մի՛ ակամայ, այլ զգայուն խորհրդով՝ կամաւոր բարուք գործիցէ զլաւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զօրութիւն իմն զգայուն լաւութեանց հաստատեցաւ յԱստուծոյ. (Եզնիկ.։)
Միշտ ծաղկեալ առանց զգայուն գունոց անմարմին գեղեցկութեամբն։ Լաբան թարգմանի սպիտակութիւն, լուսոյ զգայնոյ նշանակ։ Զգայուն աշխարհս. (Փիլ.։)
Գլուխ՝ առաջին է մարմնոյ, ոչ դրիւն միայն, այլ կենօք եւ զգայնօք. (Կիւրղ. ծն.։)
belch, eructation, rising (of the stomach).
ԶԳԱՅՌ ἕρευγμα ructus որ գրի եւ ԶԳԵՌ. Ործ. ործալն. զգայռելն. զգայռումն. ործկալն.
Ինչք յորժամ ի փափկութիւնս ծախիցին, ի մեղկութիւն մարմնոյ լինին, ի զգայռ, եւ ի փուք. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Զգայռեմ.
ԶԳԱՅՌԵՄ ԶԳԱՅՌԻՄ, եցայ. ἑρεύγω, -ομαι eructo, ructo, -or գրի եւ ԶԳԵՌԵԼ. (որպէս թէ սաստիկ գայռել. թ. կէյիրմէք ) Ի վեր տալ զկերածն յափրութեամբ անմարս. ի վեր բղխել զյորդութիւն. եւ նմանութեամբ, Ի դուրս տալ զաւելորդ եւ զանպատեհ բանս. ործկալ.
Յաւելուածոյ սրտից իւրեանց զգայռեալք՝ դարձեալ ասեն. (Աթան. ՟Ժ՟Բ։)
Իբրեւ զհուր՝ կայծակունս զգայռէ ի ներքուստ։ Բանս նախատանաց զգայռել. (Լմբ. սղ.։)
belch, zructation;
vomiting;
eruption;
— արձակել, to eruct, to belch.
Ամաչել ասել զչարաչար զգայռութիւնսն (կամ գայռութիւնսն) զառ ի վեր փսխածսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
cf. Զգայռութիւն.
Ամաչել ասել զչարաչար զգայռութիւնսն (կամ գայռութիւնսն) զառ ի վեր փսխածսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
vigilant, discreet;
clever, alert;
sober, moderate;
wise, prudent;
honest;
— առնել, to warn, to admonish, to apprize of, to give notice, cf. Զգաստացուցանեմ;
— լինել, to perceive, cf. Զգամ.
Ծերոց զգաստս լինել, պարկեշտս, ցածունս. (Տիտ. ՟Բ. 2։)
Զպաշտօնեայ կանայս զգաստս. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 50. յն. բարեձեւ։)
Ո՛վ կանայք զգաստք՝ Աստուածասէրք։ Ազդեաց զգաստիցն։ Արտաքնոցն զգաստքն (իմաստունքն, կամ իմաստուն կարծեցեալ բանքն). (Շար.։)
Զարթնուլ եւ զգաստ լինել յոգի հեզութեան աստուածաւանդ քո պատուիրանիդ. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Ոչ ետուն տեղի զգաստութեան ի մարմինս իւրեանց, ոչ տուաւ նոցա յարկի տեղի ի տապանի անդ՝ որ լի է զգաստիւք. (Եփր. ծն.։)
Զգա՛ստ արասցես զխելագարեալս։ Զգա՛ստ արա ընդ ոգւոյս եւ զծանրաբեռն կրիցս դանդաղութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ձ՟Դ։)
Յառաջագոյն զգաստ առնէ զաւերածոյն. (Գէ. ես.։)
ԶԳԱՍՏ ԼԻՆԵԼ. Զգալ. իրազգած լինել.
Զգաստ լինէր Նաբուկոդրոսսորայ զհօրն վախճանէ. (Եւս. քր. ՟Ա.) կարծի իբր՝ ազդ լինէր. բայց յն. զգայր Նաբուկոդոնոսոր զհօրն վախճան. վասն որոյ գուցէ եւ ի հյ. գրելի է, Նաբուկոդոնոսորոս։
to awake, to come to ones senses;
to repent, to reflect;
to restrain one's self;
to correct, to disabuse, to undeceive one's self, to recover one's wits.
Զգաստասցին ամենայն գործաւորք ի ժամ աղօթիցն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
sober, honest, moderate;
philosopher.
Անձն զգաստասէր (կամ ժուժկալի եւ զգաստասիրի) յանապատն խնդրէ փութալ։ Փութայ զերծանել զգեստասէրն ի փորձոյ կանանց։ Յարուցանէ (զտեսօղս) զգեստասէրն ի փառաբանութիւն Աստուծոյ. (Նեղոս.։)
sensation, feeling;
advice
Վաղվաղակի ընդ ահեկին եւ աջոյ զգացումն՝ Աստուածային պարապէր ուսմանց. (Սկեւռ. լմբ.)
to warn, to advise, to notify, to instruct, to inform, to announce.
Որով ճանապարհաւ զգացուցանէր որդւոց մարդկան կրկին զԱստուածագիտութիւնն. (Արշ.։)
to clothe, to dress one's self, to put on one's back, to put on, to wear, to put on clothes;
— հանդերձ սգոյ, to put on mourning;
— հանդերձս ուրախութեան, to put on garments of gladness;
մի զգեցցի այր զգեստ կանացի, man shall not put on the garments of woman;
բարւոք զգենու, he dresses well, with taste;
մարմին —, to incarnate, to take on himself human nature;
— զարգարութիւն, to clothe one's self with justice;
to do good works;
փառս եւ պատիւ —, to clothe one's self with glory and honour;
զօրութիւն —, to clothe one's self with strength, to gather strength;
— զպատկեր ուրուք, to assume the appearance of another person, to resemble;
զգենում բանին զմարմին, cf. Մարմնանամ, cf. Մարդանամ.
ԶԳԵՆՈՒՄ ἑνδύομαι, ἑνδιδύσκομαι , φορέω, φέρω, ἁμφιέννυμι, περιζώννυμι induor, vestior, fero, porto, gero, accingor, circumcingor գրի եւ ՍԳԵՆՈՒԼ. Ագանել. արկանել զիւրեւ. զգածիլ. ունել, կրել յանձին. առնուլ զանձամբ. հագածիլ. զարդարիլ. հագնիլ, հագուիլ.
Զգեցելոց հանդերձս ծիրանիս. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 12։)
Զգենուլ զամօթ, կամ զանէծս, զարդարութիւն, զօրութիւն եւ փառս եւ պատիւ, ցնծութիւն.եւ այլն։
ԶԱստուած զգեցողիս ներքոյ եւ արտաքոյ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ինքն ճշմարիտ Որդին Աստուծոյ զամենեսեան զմեզ զգեցեալ է, զի ամենեքին մեք զմին զգեցցուք զԱստուած. (Աթ. ՟Ա։) cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵԱՑ, ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵՍՏ։
Զայսպիսի պայծառութիւն լուսոյ զգենուլ։ Զմի առաքինութիւն հաւատոյ զգենուլ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ինքն իսկ օդն զգենու զամենայն զգոյնս, եւ զամենայն համ եւ զհոտ. (Եփր. ծն.։)
cf. Զգեցուցանեմ.
Ոչխարն ... այն՝ որ զգեստաւորեաց զմերկութիւն Ադամայ եւ ծննդոց նորա. (Անան. ի յհ. մկ.։)
cf. Զգեցուցանեմ.
Ոչխարն ... այն՝ որ զգեստաւորեաց զմերկութիւն Ադամայ եւ ծննդոց նորա. (Անան. ի յհ. մկ.։)
cf. Զգենում.
Հաւատովք ծնեալ, եւ զգեստաւորեալ զՔրիստոս, լինիմք նորա տաճար եւ օթեւան. (Նիւս. երգ.։)
Որպէս զգեստաւորի մարդ յասուէ ոչխարի, այսպէս առաջին մերկութիւն մեր ի փառացն՝ զգեստաւորի անպատարագելի ոչխարիւն. (Լծ. ածաբ.։)
dressing or robing one's self;
մարմնոյ զգեցմամբ, clothing himself in flesh.
Իւրով յարութեամբն շնորհեաց մարդկան զյարութիւն եւ զյոյս վերստին զգենլոյն մարմին ննջելոցն հոգւոց, զերծեալք հոգիքն անմարմինք եւ յանմարմնաբար զգեցութենէ թշնամոյն. (Ղեւոնդ.։)
buttock, arse, fundament;
հարկանել զ—նս, to flog;
հարուած, գան —նաց, flogging;
հարկանիլ յերաստանն, to be subject to, or afflicted with hemorrhoids.
sometimes, now and then, from time to time;
—, էր —, յ— ժամանակի, once, in days of yore, in byegone times, of old, of yore, already, formerly, in time past;
-..., -..., now …, now ...;
at times ..., at other times...;
some-times..., sometimes..., at one time..., at another;
one while..., onother while;
— այս ինչ՝ — այն ինչ, now one thing, now another.
Յերբեմն ժամու՝ յորում էր ծերն յանապատն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
sometimes, from time to time;
never, at no time;
—, ոչ —, մի —, never, no, not, for ever;
ոչ — իկեսցէ, — ոչ եկեսցէ, he will never come;
մի —, — մի զլանար, do not refuse him;
է՝ էր —, երբէք երբեք, from time to time, now and then, ever and annon;
— ուրեք, sometimes.
Թերեւս երբէք յաջողեսցի ինձ կամօքն աստուծոյ գալ առ ձեզ. (Հռ ՟Ա. 10։)
Նոյն՝ որք վնասակարք կարծին, երբէք երբէք եւ մեզ ի պէտս գտանին. (Վեցօր. ՟Ե։)
Եթէ երբէք ուրեք խորհէի արդեօք զհրամանացն խորտակել զլուծ. (Յհ. իմ. ատ.։)
song-writing;
song, praise.
Գրութիւն չափաբերական գովեստից. բանահիւսութիւն. (Նար. կուս. եւ մծբ։)
to make or compose songs.
Երգագրեաց բանիւ մեծն ի տեսանօղս. (Նար. խչ.։)
to sing together, to accompany.
Ի տօնակցութիւն նոցին անմահն բնութեան զմահկանացու ծնունդս իւր երգակցեաց. (Հ. կիլիկ.։)
song in company, accompaniment.
Միախումբ դասակցութեամբ, միապար երգակցութեամբ՝ ընծայեցուցանես ի քեզ բազմելոյդ մաքուր օրհնաբանս. (Նար. խչ.։)
singing book;
place of songs;
musical instrument;
— տարրաբանական, chemical harmonicon.
Գործի եւ ընդունարան երգոց. այսինքն նուագարան, եւ մատեան երգոց, կամ երգք. եւս եւ որպէս Տեղի երգոց եւ պարուց.
to sing;
to praise;
to play;
— թռչնոց, to warble, to chirp;
— քնարաւ, to play on the lyre.
Երգեաց մովսէս եւ որդիքն իսրայէլի զօրհնութիւնս զայս աստուծոյ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Այր մի՝ որ գիտիցէ երգել քնարաւ։ Երգէին տաւղօք եւ քնարօք եւ ծնծղայիւք։ Երգէին քնարօքն զգոհութիւնս։ Երգեսցէ քնարաւ։ Երգէր ձեռամբ իւրով, կամ ձեռօք իւրովք. (՟Ա. Թագ.։ ՟Ա. Մնաց. եւ այլն։)
Բնութիւն՝ զայն, որ իւր երգելիք եւ ամենաբարի գործքն են, ոչինչ թաքոյց. (Փիլ. բագն.։)
singing.
Ո՞յց են նշանակիչք աստուածայինն երգեցողութիւնք. (Մաքս. եկեղ.։)
organ;
— հարկանել, to play on -.
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ ... ըստ ձեռին շարժողին ընտրութիւն ձայնիցն երեւին, եւ գործին մի է. (Մամբր. ի ղզր.։)
Երգիոնն անուանեալ գործի ձայնից. (Վրդն. երգ.։)
Սաղմոսարանի, երգեհոնի, թմբուկի, եւ ծնծղայից. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Երգեցող.
Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է, ասէ երգողն. (Համամ առակ. ստէպ զդաւթայ։)
cf. Երդմնազանց. — լինել, cf. Երդմնահարիմ.
Երդմնահարն, եւ որ բոլորովին յերդմանէ խոտորի (այսինքն զգուշանայ). (Ածաբ. ի ժղ.։)
cf. Երդմնազանցութիւն.
Զգուշասցուք յերդմնահարութենէ, եւ նախ քան զայս ի գողութենէ, որ է մայր երդմնահարութեան. (Ոսկ. գծ.։)
to swear, to take an oath.
Անիծիւք եւ թշնամանօք, սուտ երդմնելով. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
to make swear;
— զդեւս, to conjure, to adjure, to exorcise.
Երդմնեցոյց զիս։ Երդմնեցուսցէ զնա քահանայն։ Ո՞չ երդմնեցուցի զքեզ ի տէր։ Երդմնեցուցանեմ զքեզ յաստուած կենդանի։ Քաւեալ եմք մեք յերդմանէդ, զոր երդմնեցուցեր զմեզ.եւ այլն։
Երդմնեցուցանի յաբրահամէ ծառայն. (Նիւս. երգ.։)
Առանձին առմամբ յեկեղեցական կարգի՝ է Յանուն աստուծոյ սաստել այսոց պղծոց.
Պանիր իմն երդմնեցուցանեն, եւ տան ծամել. (Կանոն.։)
exorcist.
ἑξορκιστής exorcista Որ երդմնեցուցանէ. մանաւանդ մասնաւոր առմամբ՝ սաստօղ այսոց պղծոց.
Որ երդմնեցուցիչքն էին (այսոց). (Գործ. ՟Ժ՟Թ. 13։) որ է այժմ պաշտօն գլխաւոր ի կղերիկոսս, որ կոսի Երդմնեցուցիչ։
oath;
swearer;
— առնել՝ լինել, to swear, to affirm or ratify by oath.
Պահեցին զերդմնիսն. (Մծբ. ՟Ը։)
to swear, to take an oath;
to curse, to detest;
սուտ —, to swear falsely, to perjure one's self, to take a false oath;
— յանձն իւր, to swear to one's self.
ὁμόω, ὁμνύω, ὅμνυμι juro Տալ զանունն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի հաստատութիւն բանին. երդուիլ, երդուըննալ, երդում ընել
Երդուի՛ր ինձ յաստուած՝ չմեղանչել ինձ։ Յանձն իմ երգուայ, ասէ տէր։ Երդուարո՛ւք ինձ ի տէր աստուած։ Երդնուցուն յանուն տեառն զօրութեանց։ Երդուաւ տէր ի սրբութիւնս իւր։ Երդումն՝ զոր երդուաւ, եւ այլն։ Յո՞ արդեօք երդնու աստուած, եթէ ոչ յինքն. եւ ասի երդնուլ՝ վասն մերոյ տկարութեանս. (Փիլ. լին.։)
Երդուեալ ի դիս, կամ աստուածովքն. (ՃՃ.։)
Աստուածովքն. աստուծով»։
Թագաւորութիւն լութանի, երդնլով յարամազդ եւ եթէ այլ ոմն երբէք իշխանութիւն լուծեալ է, ո՛չ ի ձեռն այլոյ ուրուք, այլ ի ձեռն ինքեանց նոցունց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
cf. Երդնում.
Ո՛չ ծիծաղեցայ, ո՛չ երդուեցայ, ո՛չ խօսեցայ սուտ. (Վրք. հց. ձ։)
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
ὄρκος juramentum ὀρκωμοσία jurejurandum, jusjurandum Կոչումն անուանն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի վկայութիւն. երդնուլն, եւ բանն երդուեալ. երդում.
Երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ. (Զքր. ծործոր.։)
Այլ այժմ իմ երդումն տուեալ քեզ յանմահ դիսն, նախ զդառնացեալ ծերն կոչեա՛ առաջի քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որի՛շ է երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ, եւ որիշ՝ երդումն տալ առաջնորդաց եւ դատաւորաց վասն ճշմարտութեանն հաւատալոյ. (Զքր. ծործոր.։)
cf. Երեկ.
Քառիւք երեկօք արշաւասոյր շարժմանց». այսինքն են տասներկու ժամք աւուր. (Արծր. Ա. 1։)
Ընդ երեակս ծագեաց արեգակն. (Ճ. Թ.։)
three years;
of three years;
—, զ—, յ—, in or during three years, every three years.
Պտուղ նորա զերեամ պիղծ լիցի. (Ղեւտ. ԺԹ. 23։)
Եղիցին նշանք եւ արուեստք զերեամ։ Զերեամ հրամայեաց սքանչելի եւ նորագործ իրացն լինել. (Ոսկ. ես.։)
evening;
ընդ երեկոյս, towards -;
բարի —, good —, good night.
of the evening;
— պաշտօն, vespers.
cf. ԵՐԵԿՈՐԵԱՅ. իբր ածակ. իրիկուան.
evening;
towards evening.
Ակնածեսցուք յերեկորոյն, յորում լուսաւորեաց զմեզ քահանայն». յն. յօրէն։
cf. Երեկորնական.
Ծովն երեկորնեայ. (Վրդն. ծն.։)
eyening;
of the evening;
the evening, about or towards evening.
Եբրայեցիք եւ ասորիք զերեկուն դնեն սկիզբն (աւուր). (Վրդն. ծն.։)
night's lodging;
երեկօթս առնել՝ առնուլ, to take a nights lodging;
to remain, to pass the night in some place.
ԵՐԵԿՕԹՍ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԱՌՆԵԼ, է Ագանիլ. իջեվանիլ. օթագայիլ. իրիկունը մնալ ինջած տեղը
triennial
cf. Երեմեան.
cf. Երեսեմ.
Ասուդ դիւցազնաբար ի դիմի հարեալ, մինչ հանդէպ երեսանալ աղեքսանդրու. (Արծր. ՟Ա. 7։)
of thirty years;
thirty years old.
Զերեսնամեայ մկրտութիւնն ի բարիոք պէտս լուծին. (Լմբ. պտրգ.։)
Պապ կարէ լինել երեսնամենի. (Վրդն. ծն.։)
Երեսնամի էր յովսէփ ի ժամանակի՝ իբրեւ կաց առաջի փարաւոնի. նաեւ դաւիթ երեսնամի օծաւ. սոյնպէս եւ տէր մեր երեսնամի էր ի ժամանակի՝ իբրեւ մկրտեցաւ ի յորդանան գետ. (Եփր. ծն.։)
Այլ հաւատս յերեսնամին, ի չափ յառնեն նախաստեղծին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Երեսնամեայ.
Զերեսնամեայ մկրտութիւնն ի բարիոք պէտս լուծին. (Լմբ. պտրգ.։)
Պապ կարէ լինել երեսնամենի. (Վրդն. ծն.։)
Երեսնամի էր յովսէփ ի ժամանակի՝ իբրեւ կաց առաջի փարաւոնի. նաեւ դաւիթ երեսնամի օծաւ. սոյնպէս եւ տէր մեր երեսնամի էր ի ժամանակի՝ իբրեւ մկրտեցաւ ի յորդանան գետ. (Եփր. ծն.։)
Այլ հաւատս յերեսնամին, ի չափ յառնեն նախաստեղծին. (Յիսուս որդի.։)