night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
Այն՝ որ զիս եւ զամենայն տիւ լուսաւորէ, եւ զցայգ ղօղեցուցանէ. (Եզնիկ.։)
Զօդոյն՝ որ ցայգ ուռնու ի խոնաւութենէ ջուրց։ Զի ցայգ ի նորա լուսոյն ի լուսնի ամանն լոյս ծագէ։ Յայտ է թէ ուրեք ծածկի ցայգ. (Եզնիկ.։)
nocturn (religious service in the night).
Յայնմ գիշերի ցայգապաշտօն մեծ եղեւ։ Միաբան ի հսկումն ցայգապաշտամանց բերցին զմի գիշեր, որ ի կիւրակէն լուսանայր։ Եւ ամենայն իսկ աւուրս ցայգապաշտամանն յոյժ սրտառուչ գոչմամբ ծածկաբար լինէին աղօթք արքային. (Բուզ. ՟Դ. 15։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Գ.։)
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
Կամի նախ քան զգիշերն ածել ի հաշտութիւն պօղոս, եւ ապա տալ ցայգութեան։ Կարեւոր աղօթից պէտք են, եւ բազում արտասուաց, եւ ցայգութեան եւ ցերեկութեան։ Աղօթից պէտք են, մանաւանդ տռաւօտին աղօթից եւ ցայգութեանց։ Ցայգութենէ եւ զցերեկութենէ, կամ զարեգակնէ եւ զլուսնոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
to leave out at night.
Ցայգ օ՛թ արարեալ անդ՝ հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն աստուծոյ. (Պիտառ.։)
cf. Ցայտեմ.
Գլուխ լցաւ ցօղով, վարս քո (կամ վարսքս) մանր անձրեւով ցայթեաց. (Տաղ.։)
groin.
Եղեւ մահտարաժամ, եւ ուռնոյր ցայլքն։ Ելանէ ելունդ, որպէս ի ցայլքն եւ ի յանթն. (Միխ. ասոր.։ Մխ. բժիշկ.։)
to spout, to cause to gush out, to spirt out;
to shine, to beam, to emit rays;
տիղմ —, to splash, to bespatter.
ῤάντιζω, -ομαι aspergo, -or. Ցնդել, ցօղել. եւ Ծագել. բզխել ջրոյ եւ լուսոյ. որ եւ ՑԱՅԹԵԼ. ցաթկեցնել, ցաթկել, եւ ցաթել.
Ցայտեա՛ այժմ աղաչեմ զքեզ, կրկին շնորհ լուսափայլութեան։ Իմանալի արեգակն է յիմացական աչս ցայտեալ յերկնից. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Առաքինութիւն ցանգականին՝ ողջախոհութիւն եւ ժուժկալութիւն. չարութիւն ցանկականին՝ զեղխութիւն եւ շռայլութիւն. (Արիստ. առաք.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Զցանկութիւն տնանկաց լուար տէր։ Տէր առաջի քո է ամենայն ցանկութիւն իմ։ Զի սկիզբն նորա ճշմարիտ ցանկութիւն խրատու է։ Ցանկութիւն իմաստութեան տանի յարքայութիւն։ Առ ամենայն ցանկութիւն բաւական։ Հաց ցանկութեանց (այսինքն ցանկալի) ոչ կերայ։ Խօսի բանս խաղաղութեան ըստ ցանկութեան (այսինքն հաճոյից) անձին իւրոյ։ Ըստ ամենայն ցանկութեան քում, կամ անձին քոյ՝ զենցես, եւ ուտիցես միս ըստ օրհնութեան տեառն Աստուծոյ քոյ.եւ այլն։
Մեծաւ ցանկութեամբ ճաշակել զանուշակս քաղցրութեանն զբարերարին խնամս։ Ըստ իւրաքանչիւր բարւոյ ցանկութեան սուրբ շնորհօք։ Զայցելութիւնն առնուլ բարեացն ցանկութեամբ. (Յճխ.։)
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
Առողջութիւն ցաւագնելոց։ Ծուլութեամբ իմով ցաւագնեալ։ Ցաւագնելոցն անօրէնութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Մանդ.։)
pain, grief, affliction, tribulation;
condolence, compassion.
Զցաւագնութիւն մեր ցուցանելով, զոր ունիմք վասն ծուլութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
to cut or tear up.
Արարի զառաւելութիւն ջրոյ, զի մի ի ջերմութենէ արեգականն ցաւատեսցի երկիր. (Մխ. երեմ.։)
to be in or to suffer pain or grief;
to be displeased, to regret, to be sorry;
to be afflicted, to grieve;
to compassionate, to pity, to complain;
ցաւէ գլուխ իմ, my head aches, I have a pain in my head, I have the headache;
ցաւեցին ոտք իւր, he suffered from a pain in his foot;
ոչ ումեք ցաւէ ընդ իս, nobody pities me;
ցաւէ ինձ ի վերայ քո, I pity you, I weep for you;
ցաւեաց մեծ վասն իմ, were you sorry for me ? did you feel compassion for me ? աչինչ զաւէր նմա վասն քո, he had no compassion for you.
to have a pain, an ailing;
to be afflicted, chagrined;
to regret;
cf. Ցաւէ.
Ցաւի փորն եւ գլուխն. (ցաւի արմունկն. Ոսկիփոր.։)
patriarch;
chief of a race, tribe or clan.
ἁρχίφυλος, φύλαρχος, φυλάρχης, πατριάρχος princeps sive praefectus tribus, patriarcha. Պետ եւ գլուխ ցեղի. նահապետ ազգի եւ տոհմի.
Գլխաւորք եւ ցեղապետք որոշեալք։ Բազում գլուխ եւ ցեղապետք։ Երկոտասան ցեղապետին՝ ծնեալ որդւոց նահապետին. (Խոր. ՟Ա. 31։ Յհ. իմ. երեւ.։ Յիսուս որդի.։)
cf. Ձետ.
Կապեաց ցետ ընդ ցետ երկուս երկուս. որ մէն մի ջահ լուցեալ եդ ի մէջ ցետոց նոցա. (Եղիշ. դտ.։)
switch, stick, rod, verge;
penis, member, genitals.
Կրել (կիսասարկաւագաց) մոմեղէնս, եւ զխաչագլուխ վարոցսն. (Ուռպ.։)
having a fine head of hair, adorned with tresses;
furnished with rays;
leafy, covered with leaves.
Արմաւեն վարսագեղ բուսեալ. (Երզն. լուս.։)
ornament for the hair, riband, frontlet, diadem.
Վարսակալ եդեալ ի գլուխ իւր։ Վարսակալ ածել մարգարտեայ։ Առանց ոսկւոյ եւ ականց զկրտսեր մարգարիտն երեքտակեան վարսակալ տպազարդութիւնս. (Բուզ. ՟Զ. 8։ Խոր. ՟Ա. 2։ ՟Բ. 7։ Յհ. կթ.։)
comet;
epilepsy.
Փռենիտ ախտ. ի լուսանցս դնի.
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
ՎԱՐՍԱՒՈՐ ՕԴ ասի նմանութեամբ, յորժամ իցէ լուսազարդեալ շողիւք արեգական կամ նշողիւք լուսին.
Ջուրն ովկիանոսի վարսաւոր օդով զօրանայր արեգականանաւութեամբ եւ լուսնանաւութեամբ. (ՃՃ. վկ. եւստաթ.։)
luxurious, profligate, licentious, dissolute, lewd, rakish, libertine, lecherous, obscene.
Փոխանակ անասնական ցանկութեանցն վաւաշ լուծութեան՝ ողջախոհ բաղձանօք վերամբարձցի յաստուծոյ. (Պիտառ.։)
cf. Վաւաշութիւն.
Աւարտ վերջին չարեացն ի գլուխ կապելով զյոյժ անխուզ վաւաշոտութիւն ցուցանէր. (Պիտ.։)
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
Խոստովան եղեւ, զի վաւեր եղեւ նմա փորձն քան զլուր. (Եփր. թագ.։)
sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.
Եթէ վեհքն առ միմեանս մարտուցեալ են, մեք խոնարհագոյնք քան զնոսա զիա՞րդ կարասցուք հաւանել բանից քոց. (Եղիշ. ՟Ը. (այսինքն տարերք, եւ լուսաւորք եւ այլն)։)
superiority, pre-eminence.
ՎԵՀԱԳՈՒՆՈՒԹԻՒՆ βελτίωσις major praestantia τὸ κρείττον optimum, bona pars ἑξαίρετον electum, peculiare ἁμείνον amoenissimum. (գրի եւ ՎԵՀԱԳՈՅՆՈՒԹԻՒՆ). Վեհագոյնն գոլ. գերազանցութիւն. առաւելութիւն. վսեմութիւն. մեծութիւն. բարձրութիւն. լաւութիւն. ընտրականութիւն.
Մեծ քան զնա, եւ ի վեհագունութեան է այս։ Աստուածային գիրք զգալուստն աստուծոյ բանին լինել ասեն առ ի վեհագունութիւն յայսցանէ բանն աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
sovereign.
Պետ եւ գլուխ վեհից. գլխաւոր. մեծ.
cf. Վեհերիմ.
Մի՛ ինչ ի դժնդակացն վեհերել։ Իբրեւ աշխատութիւն իմն՝ վեհերեալ՝ համարիմք զվայելուչ տեսիլ սքանչելեացն. (Բրս. հց.։ Վեցօր. ՟Դ։)
Յօրանջեմք եւ վեհերիմք, թոյլանդամ եւ իբր լուծեալ գտանիմք։ Տագնապին վեհերին, եւ ոչ խնդութեամբ ընթանան։ Ոչ ներեմք լսել, ինչ յասացելոցն, այլ վեհերեմք եւ հեղգամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12. 30։)
endowed with supernatural excellence, most glorious.
Տիրամայր, հուպ երրակին, լոյս գերազանց, լուսոյն արփի վեհինաճեմ (կամ վեհիցնաճեմ). (Նար. տաղ.։)
hood, cowl.
(լծ. լտ. վէ՛լում, վէլա՛մէն ). velum, velamen. այսինքն քօղ. ծածկոյթ. cf. ԿՆԳՈՒՂ.
sixteen.
ἐκκαίδεκα, δεκαέξ sexdecim. (փոխանակ ասելոյ Վեցտասան, որ լինի ծանրալուր). Տասն եւ վեց. տասնըվեց.
of sixteen days.
Գիշերն լուսանայր լի լուոսվ, զի վեշտասանօրեայ էր լուսինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. (յն. վեշտասաներորդ գիշեր էր)։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Կամ Ի վերայ բերումն. գալուստ ի վերայ. յարձակումն սաստիկ.
cf. Վերագլխեմ.
ՎԵՐԱԳԼԽԱՒՈՐԵԼ ՎԵՐԱԳԼԽԵԼ. ἁνακεφαλαιόω capitulatim et summatim repeto, colligo, perficio. Վերածել ի գլուխ. գլխաւորել. բովանդակել.
to conclude, to recapitulate, to sum up, to abridge.
ՎԵՐԱԳԼԽԱՒՈՐԵԼ ՎԵՐԱԳԼԽԵԼ. ἁνακεφαλαιόω capitulatim et summatim repeto, colligo, perficio. Վերածել ի գլուխ. գլխաւորել. բովանդակել.
going, rising up.
Զլուսոյն մասն ինչ ի վեր արձակէին, մանաւանդ թէ զմեծ մասն ի վեր, որչափ վերագնացքն են. (Կիւրղ. ծն.։)
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
Զարդարեալ վերագոյն լուսով ի լոյս աստուածութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Արմատ ամենայն հաւատոյ՝ վերագրեալդ է։ Վերագրեալ ժուժկալութեամբդ. (Գր. հր.։ Շ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Արիստոտելէս զայնոցիկ (կենդանեաց եւ տնկոց) լինելութիւն վերագրէ արեգական եւ կենդանատեսակացն շրջագայութեան. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Բ։)
return.
ἁνατροφή reversio μεταγωγή translatio եւ այլն. Վերստին դարձ. յետս դարձումն. փոխադրութիւն. նորոգութիւն. եւ Կրկնութիւն. յաւելուած.
cf. Վերադիտող.
Առաջինք ի նախահարցն եւ ի վերադիտաց՝ աշխարհիս լուսաւորութեան պատճառք. (Խոր. ՟Գ. 51։)
overseer, inspector;
bishop.
ἑπίσκοπος episcopus, inspector. Է թարգմանութիւն յն. ձայնիս էբի՛սգօբօս. Եպիսկոպոս. Վերադէտ. վերատեսուչ. տեսուչ. այցելու. դիտապետ. հայրապետ. դէտ.
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
ἑπίθεμα quod super imponitur. Ի վերայ կամ ի վեր եդեալ ինչ. որպէս յաւելուած, նուիրական. եւ Բարձր դրիւք.
Ո՛դ վայրապար ասէ՝ կոյս, այլ կոյսն. յաւելուածով վերադրին նշանաւորն իմն եւ միայն զայն այնպէս իմն ակնարկէ։ Յայտնէ վերադրաւն՞ եւ այլն. (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ ՏՈՄԱՐԱԿԱՆ. ἑπαίτος, ἑπακταί, παρεμβολή intercalatus, intercalatio, epacta. Չափ մետասան աւուրց՝ որովք առաւելու արեգակնային տարին քան զլուսնականն. երբ զայս յաւելուած ամ ըստ ամէ հաշուես, եւ ՟լ ՟լ ի բաց թողեալ, գտանես զմնացեալն, այն կոչին եւ է վերադիր տարւոյն։ (Սարկ. տոմար.։ Զքր. կթ.։ Վանակ. տարեմտ. եւ այլն։)
to impose, to put upon, to add, to join.
ἁνατίθημι, ἑπιτίθημι, ὐπερτίθημι superpono, eveho, mpono, refero, adjicio, attribuo. Ի վերայ կամ ի վեր դնել. ի վերայ բերել. յաւելուլ, յարադրել, ընծայել, մատուցանել, վերադրել.
to raise again, to restore, to set up again.
Վերականգնեցեր ի փրկութիւն կենաց։ Որ զտիրական քո պատկեր լուսով ճրագի քո գտեալ վերականգնեցեր. (Մաշտ.։ Շար.։)
Վերականգնեա՛ ահաւոր։ Վերականգնեսցես ի կենդանութիւն իբր զսիրելին յանշնչական մեռելութենէ. (Նար. ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
to accomplish or fulfill totally, perfectly.
ՎԵՐԱԿԱՏԱՐԵԼ. Իսպառ կատարել. գլխւորել. կարգաւ ի գլուխ հանել.
to cry out, to exclaim;
to implore, to invoke.
Զաստուածային այեցլութիւն եւ զօգնականութիւն յամենայն ժամ վերակարդալ. (Յհ. կթ.։)
superintendent, overseer, intendant, inspector, director;
prefect, governor;
protector, defender, guardian.
Իբր հայր վերակացու համարեալ էր։ Զմերոյ լուսաւորութեանցն լուաւոր վերակացուէ ճառելով (զտրդատայ)։ Զօրագլուխ եւ վերակացու կենաց մերոց. (Եղիշ. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 89։ Յհ. իմ. երեւ.։)
to cut off, to retrench.
Զմոլեգնաճառ բանսարկուին զգլուխ ի յուսոցն արմատոց հարեալ վերակտրեցին. (Նար. առաք.։)
to cry or pronounce aloud, to vociferate, to proclaim;
to call, to name.
Վերաձայնէ ի լուր ամենեցուն. (Լմբ. պտրգ.։)