Definitions containing the research գան : 3047 results

Ապաւարտակ

adj.

dirty, unclean.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «արգանդ». մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տիմոթ. կուզ, էջ 160 «Քանզի որպէս ի կուսական ապաւարտակացն յառաջ եկեալ մարդ ոչինչ նհատ Աստուած ի ձեռն ճահագործութեանն ճանաչիւր, այսպէս և մարմնով մեռեալ յարոյց զսա...»։ Տեղից և գործածութիւնից յայտնի է, որ ապաւարտակ «արգանդ» նշա-նակութիւնն ունի. յոգնակի գործածութիւնը համապատասխան է համք հոմանիշին, որ նոյնպէս անեզական է. հմմտ. Փիլ. այլաբ. էջ 108, Տիմոթ. կուզ. էջ 292 ևն։ Նոյն բա-ռը եզակիով ունի Օրբ. հկճռ. գ. էջ 32 և զ. էջ 79 «Նախ մարմինն գոյանալ յապաւարտակի և յետ տեսականալոյ անդամոցն ի կերպս ձևոցն, ապա առնու շունչ և տպաւորի ի նը-մա կենդանութիւնն» (մի քիչ ցած՝ պարտ է գոյանալ մարմնոյն յարգանդի մօրն). «Սերմ առն և արիւն կնոջ ի միասին խառնեալ յա-պաւարտակի՝ լինի մարմին և գոյանայ մա-նուկն»։


Արդ

conj. adv. now;
accordingly;
at present, now, presently, recently, lately;
— իսկ, just now;
directly, newly, very lately.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

kla համարելով սանս. kara «շինող» բառը։ Զարդ բառը Justi. Zenden. 11а համեմատում է զնդ. zairita «ոսկեգոյն դեղին» բառի հետ, իսկ Lag. Arm. stud. § 758 հետևելով ՆՀԲ-ի, բաժանում է զ+արդ և համեմատում սանս. samid-dha բառի հետ, միայն sam մասնիկի տեղ՝ դնելով uz մասնիկը (=զ)։ Տէրվ, Նախալ. 117 ունի զնդ. anarata, սանս. anrta=հյ. անարդար։ Նոյն, Նախալ. 62 և Մասիս 1881 մայիս 11՝ տե՛ս առնել։ Հիւնք. արդ «ձև» հանում է ա՛րդ մակ-բայից. արդարև, արդեօք, յարդարել, զիարդ, զարդ, անարդիլ՝ արդ-ից. ար-դար թէ՛ արդ բառից, թէ՛ յն. ἀρτιος-ից և թէ պրս. dādār ձևից։ Bugge KZ 32, 3 իրարից զանազանում է արդ «ձև» (որից զարդ) =յն. ἀρτύς և արդ «ուղ-ղութիւն» (որից արդար, արդեօք, ար-ղարև) =սանս. rtā-։ Գրեթէ նոյնպիսի ռաժանում անում է նաև Հիւբշ. 423-4, միևնոյն ժամանակ չի ընդունում արդեօք և զիարդ բառերը միացնել նա-խորդներին։ Սակայն այսպիսի մի բա-ժանում անտեղի է, որովհետև արդէն յն. ἀρτύς, սանս. rta-, լտ. ars ևն պատկանում են միևնոյն art-արմատին։ Սրանց ծագման, արդ «հիմայ» բառի հետ հին ցեղակցութեան, ինչպէս և հնագոյն պարզական ar=առնել արմատից ծառե-լու մասին տե՛ս Walde, էջ 61-63։ Թի-ռեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 32 պհլ. arastan «յարդարել» բայից է դնում արդ և յարդարել։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] ︎ zatt «զարդարել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 303)։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 107 արդակ «ուղիղ» պրս. ardar բառից և կամ օսս. urdig «ուղիղ»։ + ԱՐԴ «հիմայ» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. «հիմիկուայ, արդի, այժմուայ» Եփր. հռ. 40 (յարդ ժամանակս). գործածւում է նաև իբր անցման ձև՝ խօսքի սկիզբը, իբրև նախորդ-նեռի հետևութիւնը, «ուրեմն, հետևաբար, ֆրանս. or» նշանակութեամբ. ՍԳր. Ագաթ. (նոր գրականում դործածական է միայն այս նշանակութեամբ)։ Ունինք ցանացան ձևե-րով. ինչ. արդ ևս, և արդ, իսկ արդ, բայց արդ։ Նոյն արմատից են՝ արդի «այժմեան, հիմիկուայ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. արդէն. ար-դէն իսկ «առաջուց, հիմի էլ» ՍԳր. արդածին «նորածին» Կիւրղ. գանձ. արդատունկ «նո-րատունկ» Եփր. աւէտ. արդեան «այժմեան» Փիլ. Խոր. Պիտ. արդային «հիմիկվայ» Ճառ-ընտ. արդեօք «հիմակուհիմայ» Մագ. Վրք. հց. «արդ, ուրեմն» Յայտ. գ. 3. Ոսկ. յհ. ա-29, 38. զարդիս Գծ. ե. 35. ցարդ, ցարդ ևտ ՍԳր. արդիական (նոր բառ)։


Առաւօտ, ուց, իւ

s.

morning;
ածջոյն —, forenoon;
ընդ —ն, ընդ —ս, the —, cf. Առաւօտու;
ընդ —ս ընդ —ս, every -;
յառնել ընդ —ն, վաղքաջ ընդ —ն, — առնել, to rise early or betimes;
յ—է մինչեւ ցերեկոյ, from till evening.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. առավօտ (բայց նաև Երև. առավօդը), Ջղ. առավոտէնց, Մկ. m-ռmւոտուն, Շմ. առօօտ, Մրղ. Սլմ. առատուն (սեռ. Մրղ. առատվա), Ոզմ. առավտօն, Ննխ. առավդուն, առադուն, Սչ. առվադու, Վն. ա-ռատուն, առավտուն, առատման. Սեռ առ-դըվանց, Զթ. առդըվօնց, Մշ. յառդու, Պլ. Ռ. առդու, առդըվան, Ասլ. առդիւ, Ակն առդօնց, առդիւ, Ղրբ. ըռութա՛նա, Գոր. ըո-վըտա՛նա, Տփ. արուտեհան, արուտիան, ա-րուտնիրը, արուտվա, Մժ. ըռվօտ «առաւօտ». րովօտաց «առաւօտեան», իսկ Ագլ. գործած. ւում է քշm՛րmվ, Տիգ. գանուխ, սրանց մօտ առաւօտ բառը գոյութիւն չունի։ Նոր գաւա-ո սկան բառեր են՝ առաւօտադէմ, առաւօ-տականչ, առաւօտախառն, առաւօտահան, առաւօտահով, առաւօտմեց, առաւօտատեղ ևն։


Առլեզ

cf. Յարալէզ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

նակ հազիւ թէ պիտի դոյութիւն ունե-նար. մինչղեռ ընդհակառակը աւս նա-հապետի ժամանակ շատ տարածուած է. ուստի ծագում է «յար լիզող» ձեւից։ Böttich, Arica 30, 5 և Lag. Gesam Abhd. 170 «թերևս կապ ունենայ ասուր. Aral «դժոխք» բառի հետ»։ Sayce, The cun. inser. of van, էջ 415 հանում է ռա-բել. Arali բառից, որ է «սանդարամետ, ստորերկրեայ աշխարհ, մահու երկիրը, ուր իջաւ Թամմուզը»։ Տէրվիշ. Լեզու 1887, 115 լիզել բայից։ Առլէզների վրայ վեց առանձին յօդուած ունին Հմայեակ Նաւեան, Եղիշե վրդ. Դուրեան, Կ. 3. Պասմաճեան, Դ. Խաչկոնց և Դ. Շառա-րեան (տե՛ս Ծաղիկ 1895, էջ 550-556 և 601-616)։ Դուրեանի կարծիքն այն է, որ յարալէզ միջնադարեան մի ձև է, իսկ «յար լիզօղ» ստուգաբանութիւնո ծա-գում է Վարդան Վարդապետից. հին և ուղիղ ձևն է առլէզ կամ արալէզ։ Sche-il, Բազմ. 1897, էջ 77 խալդեան erilas «արքայ» բառից, իբր «արքալ աս-տուածոզ»։ Մանրակրկիտ և ընտիր մի ւռուած ունի Կ. Յ. Բասմաջեան, Բազմ, 1897, էջ 525-531, ուր յաջող կերպով ցոյց է տրուած թէ առլէզները ասորես-տանեան աղբիւրից են և ներկալառնում ևն ասորեստանցոց Մարդուկ աստուածն ու սոա հետևորդ չորս շները, այն է [other alphabet] -ուկկումու «յափըշ-տակիչն», [other alphabet] Γ=)) ակկու-լու «ուտիչն», [other alphabet] իկշուդա «կորզիչն» և [other alphabet] ❇ իլթեբու «յագեցուցիչն». այստեղ էլ մեր բառը ստուգաբանուած է «յար լիզող»։ Այս յօդուածին պատասխանում են Մենեվիշեան ՀԱ 1898, 26 և Դ. Խաչ. կեան, անդ, էջ 41-44։ Առաջինի կար-ծիքն այն է թէ ուղիղ ձևն է առլէզ և թերևս պատահաբար միայն լեզ նմանութիւն ու-նի մեր լիզել բայի հետ. առ գտնւում է արիական բառագանձում ar «վէրք» ձևով, Բասմաջեան, Բիւր. 1898, 409 աատաս խանում է թէ ar «վէրք», ինչպես նաև


Առոյգ

adj.

young, blithe, lively, gay, brisk.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(անհոլով) «կայտառ մարմնով» Խոր. Պիտ. Մագ. որից առոյգանալ Մագ. ա-ռոյգաբարձ Խոր.առոյգացուցանել Փիլ. առոյ-գութիւն Պիտ. Փիլ. Նիւս. այս բոլորի մէջ հա-յերէնի ոյ>ու ձայնափոխութեան օրէնքը զար-մանալի կերպով չէ պահուած։ Գրուած է նաև առոգ, ոռոգ և առուգ. առաջինից շինուած են առոգագաւակ Փարպ. առոգանալ Սարգ. ա. պետ. էջ 293, Լմբ. առոգանձն Յհ. կթ. առո-գավարժ Արծր. առոգութիւն Սոկր. 181. առո-գեալ Վրք. և վկ. սրբ. Ա. 536. երկրորդից ոռոգանալ Ոսկ. պետր. և եղ. Արծր. իսկ վեռ-ջինը (առուգ) յարմարցուած է առուգանալ, առուգութիւն, առուգագոյն Պիտ. ձևերից, ո-րոնք առոյգ բառի կանոնաւոր ածանցներն են։ Բառս հների մօտ շատ հազուագիւտ է ՆՀԲ յիշում է միայն երկու օրինակ, այն է՝ առոգութիւն Սիր. լ. 15 և Ոսկ. ես.։

=Կազմուած է առ նախդիրով *ոյգ արմա-տից, որ առանձին գործածուած չէ և նշանա-կում է «ոյժ, զօրութիւն». փոխառեալ է իրա-նևանից. հմմտ. զնդ. aogah-, aogo, aogarə «ոյժ, զօրութիւն» (Bartholomae, 38, 39)։ Ջանդիկ բառի երկրորդ ձևն է aojah-, որ տա-լիս է պհլ. ōǰ, ōž և սրանից էլ հյ. ոյժ. ճիշտ այսպէս էլ զնդ. aogah-պիտի տար պհլ. *ōg. որ աւանդուած չէ և սրանից էլ հյ. *ոյգ։ Եր-կու ձայների (ոյժ և ոյգ) լծորդութեան հա-մար հմմտ. տուժել և տուգանք, երկուսն էլ իրանական փոխառութիւն։ Ըստ այսմ առոյգ բառի կազմութիւնը այնպէս է՝ ինչպէս ա-ռողջ։-Աճ.


Ասպահապետ, աց

s. adj. cavalry general.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «զօրապետ, սպարա-պետ». երկու անգամ միայն գործածուած է Խոր. բ. 68 և 28 և այն էլ իբրև ազգանուն կամ տիտղոս. «... և քոյր նոցա՝ ասպահապե-տի պահլաւ, քանզի ի վերայ զօրաց էր այրն նորա»։


Ապուռ, պռից

s.

booty, plunder;
fish-hook.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ի հլ., թէև առանց վը-կայութեան) «աւար, կողոպուտ» Ես. ը. կ. Յուոթ. ժե. 7. Եղիշ. Ղևոնդ. (գրուած է ա-պուր Լաստ. դ). որից ապռել «աւարել, կո-ղոպտել, յափշտակել» Եփր. թուոց՝ էջ 254. Գէ. ես. Ճառընտ.։ Բառիս գործածութեան հա-մար մի գեղեցիկ օրինակ ունի Մանդ. էջ 68, որ վաշխառուների մասին խօսելով՝ ասում t. «Ժողովել և ապռել և գանձել զայլոց ինչս» (ապռել բառի դէմ մի ձեռ. ունի պահել)։-Ապուռ բառը նշանակում է նաև «առասպե-լեալ գազան՝ որ ճանապարհորդներին է յա-փըշտակում» (ունի միայն ԱԲ). հմմտ. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 602-4. Սկիւղսն որ թարգմանի ապուռք, որպէս և Հայք ծովացուլս իմն և վիշապս մարդակերպս ..համբաւեն. Ոչ ա-պուռքն, ոչ վիշապառիւծքն. Զձիացլուցն և զապուռ գաղանացն. Չիցէ՞ այն գործ ապու-ռըն գաղանաց։ Կաղմուած է յիշեալ յն. ὄϰίλον, յգ. σϰῦλα «աւար» բառից թարգ-մանաբար (ըստ Տաշեան, Ուս. դաս. հյ. էջ 553)։ Հմմտ. վերջապէս անդ՝ «Ո՞ր ապուռ. ո՞ր քիմառ...» ուր երկու առասպելեալ գա-զանները միասին են յիշուած։


Ապուր

s.

pottage, soop;
nourishment;
cf. Ապուռ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. պրմատ առանձին անգործածա-կան. երևան է գալիս բարդութեանց ծայրին. ինչպէս՝ անձնապուր «անձն ազատած» Ոսկ. ես. Եզն. մազապուր «հազիւ ազատուած» ՍԳր. Եւս. քր. մարդապուր Դ. թագ. է. 7. Ոսև. մ. ա. 8. դիւրապուր Ոսկ. ա. տիմ. բա-յական ձևով ապրիլ կամ ապրել «ազատիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որից ապրեցուցանել ՍԳր. ապրուստ «փրկութիւն» Ագաթ. ապրանք «ա-զատութիւն» Փիլ. Պիտ.։ Բուն արմատն է պուր, որից ծ աճականով՝ պուրծ և ա ւաւե-լուածով՝ ապուր. տե՛ս պուրծ։-Ապրիլ «ա-զատիլ» բայը յետոյ ստացել է «կեալ, ապ-րիլ» նշանակութիւնը. արդեն հին լեզուի մէջ էլ կան պարագաներ, ուր «ազատեւու» հետ նաև «ևեաւ» նշանակութիւնը անբաժան է. ինչ. Ոչ էր ապրանաց. Բ. թագ. ա. 10 (ա-զատուելու չէր. մեռնելու էր, չէր կարող ապրիլ. այս վերջին իմաստով առած է ան-շուշտ Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 121). «Ջարչարեաց զհարսն մեր առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա, զի մի՛ ապրեսցին» Գծ. է 19. «Տղայք ծնանելով վեցամսայք և ութամ-սայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին» Սահմ. ը. ժդ. «Եթէ ճանաչեմք չմահացու կե-րակուրն և զապրեցուցանողն» Սարգ. ա. պ. թ։ Այս նշանակութիւնից են բխում ապրուստ «ուտելիք, կերակուր» Յհ. կաթ. Անան. ե-ևեղ. Նար. ապրանք «պարէն, կայք» Վրդն սղ. և դան. Մաղաք. աբ. Երզն. խրատ. «հա-րըստութիւն» Թլկր. 52. ապուր «ուտելիք, կե-րակուր» Շն. առակ. Ուռհ. հրտր. էջմ. էջ 199, 200. և յատկապէս «ջրալի կերակուրը, սուպ, չօրբա» Մխ. բժշ. վերջինների իմաստի զար-ռացման համար հմմտ. հյ. կեանք «ինչք, ատացուածք, ապրանք», յն. βios, լտ. vita «կեանք, ուտելիք, պարէն», ֆրանս. vivre «ապրիլ. 2. ուտելիք»։


Առաջ, ոյ

adj.

front, head;
arm, division, branch;
—ք գետոյ, arm of a river;
յ—ոյ or յ—ոյ կողմանէ, before, in front, at the head of;
զ—ս ունել, առնուլ, to obviate, to be beforehand, to prevent, cf. Սկսանել;
— նաւու, head, prow, how of a ship;
— զօրաց, division of forces;
ընդ առաջ գնալ ելանել, to go to meet.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Ցոյները և ռումինացիք ունին ար-ցիվո՛ւրիօն (άρτζιβούριον), արցի՛վուրցի (άρτζίβουρτζι), արթէզֆօռթէզ ևն ձևով բա-ռեր, որոնք փոխառեալ և յարմարեալ են մեր Առաջաւորաց Պահոց անունից, որի վրայ այ-լակերպ առասպելներ են պատմում։ Առաս-պելի հնագոյն վիճակը գտնում ենք Ճառ ընդ-դէմ Հայոց խորագրով յունարէն ընդարձակ մի գրուածքի մէջ, որ վերագրւում է ԺԱ-ԺԲ դարից Սահակ անուն մի հայ կաթուղիկոսի, բայց հաւանօրէն Եւտեմիոսի (ԺԲ դարից) կամ Կալլիստոսի (ԺԴ դարից) խարդախու-թիւնն է (տպ. Migne, Patr. gr. հտ. 132)։ Այս Ճառի մէջ մի առանձին գլուխ կայ՝ որի վերնագիրն է Γερί τῆς σατανιϰῆς νηστείας τοῦ αρτζιβουρίον (Յաղագս դիւական պահոց արցիվուրի, Ա. գլ. ժդ)։ Ահա թէ ի՛նչ է պատմւում յիշեալ գլխում. «Սարգիս անու-նով մէկը, Հայոց մոլորութեան վարդապետ, մի շուն ունէր արցիվուր անունով։ Սակայն այս բառը նշանակում է «առջևից գնացող» (առաջաւոր)։ Սարգիսը սատանայի ազդեցու-թեամբ այս շունը գործ էր ածում իբրև իր ռաւստեան աւետաբեր և յայտարար, ամէն անգամ՝ երբ մի գիւղ, մի քաղաք կամ մի ուրիշ տեղ երթար, ուր իր մոլորութեան ժան-տախտից բռնուած աշակերտներ էին բնա-կում։ Երբ սրանք տեսնում էին շանը, յա-ջորդ օրը թափորով մի քանի մղոն տեղ ընդ առաջ էին գնում իրենց վարդապետին։ Մի անգամ՝ երբ շանը սովորական պաշտօնով մի տեղ ուղարկեց, գայլերը ճանապարհին պատառեցին նրան։ Սարգիսը երկրորդ օրը գնալով նոյն տեղը և տեսնելով որ ոչ ոք իրեն ընդ առաջ չի եկել, ինչպէս սովորութիւն էր, սաստիկ բարկացաւ։ Երբ քաղաք մտնելով ի-հասած, մարդիկ ուղարկեց փնտռելու համար և գտնուած ոսկորներից գուշակելով թէ գայ-լերն են կերել, հրամայեց ամենայն Հայոց՝ որ ամէն տարի, սահմանեալ օրեր, նրա մահուան համար ծոմ պահեն ու մեծ սուգ բռնեն. և այս պասը կոչեց արցիվուրց պաս»։-Նոյն առաս-պելը գտնում ենք նաև Աֆթիմիոս Սեկտատի-նոսի Զէն կատարեալ գրքում. Նիկեֆորոս Կալսթասի Պատմութեան և Աթէնքի Միլե-տիոս արքեպիսկոպոսի Եկեղեցական պատ-մութեան մէջ, որ Ջենատիոս Սքոլարիոս սար-կաւագի ձեռքով համառօտուելով տպուած է նախ Զմիւռնիա (1861) և յետոյ արաբերէն թարգմանութեամբ՝ Երուսաղէմ (1867), այն ժամանակի յունաց Երուսաղէմի պատրիարք Կիւրեղի հրամանով։ Սրա իններորդ գլխի թարգմանութիւնն ունի Երուսաղէմի Սիօն ամ-սագիրը (Չ տարի, 1871, մայիս, թիւ 5, էջ 100), ուր մեր բառը դարձել է յն. արթէզֆոո-թէզ կամ արթէզֆոռ։ Առասպելի մի ուրիշ ձևն ունին ռումինա-ցիք, որոնց մէջ բառը դարձել է արցիվուրցի։ Ռումին առասպելի մէջ արցիվուրցի է կոչւում մի հայ աւագերէցի շունը։ Աւագերէցը անտա-ռով անցնելիս մոլորուել և այդ շան միջոցով կարողացել է գտնել ճանապարհը։ Հայերը աւդ շունը սրբերի կարգն են դասել և ի պա-տիւ նրա՝ Ս. Սարգսի բարեկենդանին պաս են պահում և Զատկի թաթախման երեկոյին էլ նրան նուիրուած մի տօն են կատարում (տե՛ս Պ. քհ. Մամիկոնեան, Ռումանահայոց ներկան և ապագան, Կալաց 1895, էջ 44-45)։


Բալուտ

s. adj.

acorn, tassel;
cloudy, gloomy

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Արաբ. [arabic word] ballūt, ասոր. և արամ. ❇ balūjā, պրս. [arabic word] balūd, թրք. [arabic word] ︎ palamut, բոլորն էլ նոյն նշ.։ Այս սառից է նտև պրս. [arabic word] šāhbalūt «շա-գանակ» (բառացի «արքայական բալուտ»), որ աղաւաղուելով դարձել է Ղրբ. շմբա՛-լուտ «շագանակ»։-Հիւբշ. 263։


Աղբ, ոց, ից

s.

excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Windisch. 18 լտ. alvus «փոր, արգանդ ևն» բառից։ Հիւնք. աղբիւր բառից աղ-բիւս և սրանից էլ աղբ։ Bugge, Btrg. 35 յն. αφρός «փրփուր» բառին ցեղա-կից, որ մերժում է Հիւբշ. 417։ Նոյն, Lуk. Stud. 2, 18 գտնում է ὄλβη քա-ղաքի անուան մէջ։ Liden, Stud. z. al-tind. էջ 30 լիթ. al-mens «մեռելի շա-


Աղխ, ի, ից

s.

buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։


Ամբաստան, աց

s.

accuser, informer, plaintiff, complainant, prosecutor.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «դատախազ, մէկի դէմ դատ պահանջող, չարախօս. 2. պահան-ջուած դատը, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. որից ամբաստան լինել կամ ամբաստանել «դատարանը գանգատ տալ, չարախօսել» ՍԳր. Ոսկ. ամբաստանութիւն ՍԳր. Եղիշ. Նոր գրականում ամբաստանեալ «դատի կանչուած անձը», ամբաստանագիր, ամբաստանական, ամբաստանիչ ևն։ Կիր. էջ 18 ունի աւելի պարզ մի ձև՝ ամբաստ լինել «ամբաստանել», բայց թուի թէ շինծու է։ (Այլ է Սոկր. 36 ամ-բասացեալ. «Թուիմ ոմանց աստ ամբասա-ցեալ». յոյն բնագիրն ունի ἀπεχβάνεσβαι «ա-տելի լինել», որից յայտնի է՝ որ բառը պէտք է ուղղել բամբասացեալ)։


Ամբար, ոյ, ոց

s.

provision;
cf. Համբար.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«շտեմարան» Ա. մնաց. իը. 12. «մթերք, մթերած բաները» Նար. Լմբ. սղ. գրուած է նաև ամպար. որից ամբարել Յովէլ, աւ 18. ամրարանոց Խոր. Ասող. ջրամբար Արծր. ամբարապետ Փարպ. հին լեզուի մէջ աւելի գործածական է համբար, ի-ա հլ. «մը-թերանոց. 2. մթերք» (այսպէս Ս. Գրքում 20 անգամ գործածուած է համբար, մէկ անգամ ամբար), յետնաբար ո հլ. (ինչպէս է և ամ-բար), որից համբարանոց Ղկ. ժբ. 24 կամ համբարոց Ագաթ. համբարել ՍԳր. Եւս. քր. խոտահամբար Ագաթ. յոգնահամբար Նար. Սկևռ. աղ. համբարակալ. Եփր. ա. 128 (սխալ է համբարակեալ. տե՛ս վարդանեան ՀԱ 1913, 301-2). համբարածու «պարենավաճառ» Յհ. կթ. բամբարական կամ համբարան «ար-գանդ» Թէոդ. Խչ.-հնագոյն վկայութիւնը գտնում ենք հին հայկական առածի մէջ. Թէ քո Շարայի որկորն է, մեր Շիրակայ ամ-բարքն չեն. Խոր. ա. 11։-Առանձին տե՛ս համբարակ, համբարակապետ, համբարա-պաև։


Անգամ

adv. conj. once, at one time;
even, notwithstanding;
այս —, this once;
այլ —, another time;
առաջին —, the first time;
մի —, only once;
բազում —, many times, often;
միւսանգամ, once more, over again;
առ — մի, at once, this time;
քանիցս —, every time;
how many times?

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Անգայտ տե՛ս Գայտ։ Անգանակ տե՛ս Անկանել։ Անգանուրդ տե՛ս. Անկարուրդ։ , Անգար տե՛ս Գար։


Անդորդանք

s. pl. summit of a mountain, peak.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(-անաց) «ժայռ, սուր քարեր, սեպք, արտևանք լերանց». հին քերականնե-րից առնելով ունի միայն ՀՀԲ, որից էլ ՓԲ։ Այս բառը գիտէ ՆՀԲ իբր գասառական բառ և գրում է անդորգանք «ափափայք և ժայռք լե-րին մօտ ի գագաթն». նոյնը կրկնում է խոռն բառի տակ. չունի ԱԲ։


Անթ

s.

cf. Անութ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Bugge KZ 32, 2 դնում է հնագոյն ասնութ ձևից, որ կազմուած է հա-մարում ասն+ութ. առաջինը՝ ասն=յն։ ἄζων, սանս. ákša, լտ. axis, հսլ. osi հբգ. ahsa «առանցք»<հնխ. ak'sō̄n նշանակութեան փոփոխութեան համար հմմտ. լտ. axilla, հբգ. uohsana «ան-թատակ». երկրորդը՝ ութ, մասնիկ է. հմմտ. ագանութ (77 եբր. բառ է). ո-մօթ, անօթ, Հիւնք. խանութ-ից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ ibt «անութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 454)։


Անութ, նթի, նթոյ, թոց

s.

arm-pit.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Bugge KZ 32, 2 դնում է հնագոյն ասնութ ձևից, որ կազմուած է հա-մարում ասն+ութ. առաջինը՝ ասն=յն։ ἄζων, սանս. ákša, լտ. axis, հսլ. osi հբգ. ahsa «առանցք»<հնխ. ak'sō̄n նշանակութեան փոփոխութեան համար հմմտ. լտ. axilla, հբգ. uohsana «ան-թատակ». երկրորդը՝ ութ, մասնիկ է. հմմտ. ագանութ (77 եբր. բառ է). ո-մօթ, անօթ, Հիւնք. խանութ-ից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ ibt «անութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 454)։


Աբբանա

s.

Bamah, high place.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Բառ. երեմ. մեկնում է «քար՝ որոյ երկիր պագանէին, կռոց տուն, բաղանիք, ւուացման տեղ»։ Առաջին իմաստով ան-շուշտ հասկանում է եբր. [hebrew word] eben, արամ. [hebrew word] abna, ասոր. [syriac word] abnā «ժայռ, քար», որ սակայն բնագրում չը-կայ։ Նորերից բառս գիտե միայն ԱԲ՝ իբր եբրայեցերէն։


Ազատ, ի, աց, ից

adj. adv.

free, independent;
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

թրգմ. Ասողիկի, 1864, էջ 254 (ար-տատպ. Истор. М.Хорен. 1893, էջ 304) ազ «ազն, ազգ»+զատ < պրս. zad բառերից։-Ազատ է նաև Մա-սիս լեռան ածականը. Յազատն ի վեր ի Մասիս. (վիպաս. երգ). այս վերա-դիրը բացատրելու համար տրուած են զանազան մեկնութիւններ, ՆՀԲ հաս-կանում է «արձակ, ընդարձակ, բարձր», Մ. Թաղիադեանց, Ճանապարհորդ. ի Հայս. Կալկաթա 1847, Ա. 168, «մայր ասատեալ յերկանց ծննդեան իւրոյ.. արգանդ լեալ նորածին սերնդոց զարմիս մարդկութեան»։ Աստղիկ Արևելեան, 1855, թ. 1, էջ 10, «այս ածականը Նո-յի ան գագաթը տապանը մնալով ազա-տելէն է»։ Կոստանեանց, Հայ հեթ. գր. 1879, էջ 17, «մեզ այնպէս է երե-վում թէ ազատ=զնդ. уazata «պաշտելի բառն է» ևն։ Այս բոլորը անտեղի մեկ-նութիւններ են. ազատ Մասիս նշանա-կում է «ազնուականն, ազատազգին ։


Ալիւր, ալեր, ալերբ

s.

meal, flour;
ցանել զ— ի վերայ, to powder or whiten with flour.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Ասլ. Գոր. Մկ. ալիւր, Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. mլիւր, Ագլ. m՛լլիւր, Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ալուր, Երև. Խրբ. ալիր, Տիգ. mլիր, Ղրբ. ա՛լ-յէր, ա՛լլէր, Կալաջուղ (Մարաղա) mլէօր, Հճ. էլիյ, Զթ. էլէյ, էլէր, Ոզմ. յէլօր, Ռում. լուր (վերջինը տե՛ս Պ.քհ. Մամիկոնեան, Ռու-մանահայոց ներկան և ապագան, էջ 81)։ Նոր բառեր են ալրտուն, ալրմաղ, ալրոտ, ալիւր-սրբի, ալրաթաթախ, ալրաշաղախ, ալրբերք, ալրահամ, ալրեճաշ, ալրմաղել, ալրքաշ ևն։


Ախ, ի, ից

s. int.

cf. Աղխ. Ah ! Alas !

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։


Ակումբ, ակմբի, ից

s.

circle, assembly, company;
banquet, feast;
mattress, canopy-bed, sofa;
— առնուլ՝ բոլորել, to assemble, to sit in a circle;
to feast together.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Մն. Ննխ. Պլ. Սեբ. ագում օր, Ատն. Ա. ագամ օր, Զթ. ագան օր «եկեղեցական մեծ տօնի հանդիսաւոր օր»։


Ա՜հ

int.

oh! ha!

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։


Ահ, ի, իւ, ահք, ից, իւք

s. adv.

fear, dread, fright, terror;
— արկանել, to frighten, to terrify, to intimidate;
— յահի լինել՝ զահի հարկանիլ, to fear, to be seized with alarm;
առ ահի, for fear, lest;
ահ ընդ ահ, with fear, with a timid air.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։


Աղագ, ի, աւ

s.

reason, cause, account, sake.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Աղար բառը շատ գաւառականնե-րում կայ աղաք ձևով (ինչ. Երև. Լ. Լհ. Ղզ. Ղրբ. Ղրդ. Սր. Տփ.) և նշանակում է «առջևը». Աղագս մի՛ կանգնիր Նրա աղագիցը փախչում էր. նշանակում է նաև «առաջ, նախապէս». Աղագ այստեղ մեծ քաղաք է եղել։ Սրանից են աղագանալ «մեծ պաշտօնի հասնիլ». ա-ղագկտրուկի տալ «մէկի առաջը կտրելով անցնիլ», աղագուց «կանխաւ» և զանազան ոճեր՝ աղագ բառով կազմուած։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ալագի «տեղ», երբեմն նաև «ճամբայ, շաւիղ». Գանմզադենիթ գզանի ուփլիսանի, դա ծրփել-հղ'ոււէնիթ ալագանի միսնի «պատրաստ արարէք զճանապարհ տեառն և ուղիղ արարէք զշաւիղս նորա». Մրկ. ա. 3. ափխազ. ալագօ «ճամբայ»։-Կայ նաև չէրքէզ. ogogu «ճամբայ», որ անշուշտ պատահական նմանութիւն ունի։


Բեկար

s.

tribute, impost;
vicar.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բէգար «տուգանք», Երև. բէ-գար «ձրի պարտադիր աշխատանք»։


Բոգ, ոյ

s. bot. gentian.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Մասնիկի և նշանակութեան պատ-ճառով մեզնից փոխառեալ է թւում վրաց. ջაგინი բագինի «բագին, զոհ, տաճար». հմմտ. Ա. կոր. թ. 13. Արա ուծղ'իթա, րամե-թու րոմելնի իգի բագինսա հմսախուրեբեն, բագինիսագան հսճամիան? Ո՞չ գիտէք եթէ որ ի տաճարին գործեն, ի տաճարէ անտի ու-տեն։


Բոր, ոյ

s.

leprosy, itch, scurf;
- գրաստուց, farcy.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბოროტი բորոտի «չար, գէշ, վտանգաւոր, մոլի, անարդար, եղեռնաւոր», მებოროტება շեբորոտեբա, განბოროტება գանբորոտեբա «ձանձրանալ, բարկանալ, տը-կարանալ», ბოროტობა բորոտոբա,სიბოროტვ սիբորոտե «չարութիւն, չարագործութիւն», ბოროჯ-მანკამება բորոտ -մանքամեբա «մե-քենայութիւն, խարդաւանք», უბოროტი ու-բորոտի «ամենևին չարութիւն չանող, շատ բարի», թուշ. բորտոբ «գէշութիւն, կեղտո-տութիւն». այս բառերի նշանակութեան տար-բերութեան համար հմմտ. պրս. [arabic word] pis «բորոտ, կեղտոտ», թրք. pis «կեղտոտ, վատ», Վն. կռոտ «բորոտ. 2. գէշ, անպի-տան», լտ. scaber «բորոտ, քոսոտ. 2. կեղ-տոտ, անմաքուր. 3. չարաճճի»։ -Հայերէնից փոխառեալ է թւում նաև թաթար. [arabic word] bert «քոսոտ, բորոտ, փուճ, անպիտան» (Будa-говь 1, 251), որ թաթարական արմատներով ստուգաբանութիւն չունի։


Բուռն, բռան, բռամբ

s. adj. adv.

fist;
hand;
violence, force, tyranny;
tyrant, usurper;
impetuous, furious, fiery, spirited, energetic, unruly, vehement, vigorous, angry, enraged, tyrannical, predominant, powerful;
violently, ardently;
with violence;
— մի, a handful;
— առնել՝ լինել՝ ի վերայ դնել, to force, to offer violence;
— հարկանել, to undertake;
ի — արկանել, առնուլ, զբռամբ, ածել, արկանել, ընդ բռամբ ունել, to take, to grasp, to arrest;
to rule, to conquer, to subjugate;
— հարկանել զօձեաց, to take by the nack;
ի բռին ունել, դնել զոգի or զոդիոն, to risk, to hazard, to expose one's self to peril;
ի — գալ, անկանել, to be taken, seized, arrested;
— դէպ or դէպ ունել, to aim at.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] birī «ուժ, կորով» (Justi ինքը համեմատում է այս բառը հյ. բուռն ձևի հետ. աւելի յարմար է գւռ. բռի «կոպիտ, բիրտ»). գնչ. burnek «մէկ բուռ, մէկ ափ լիքը» (այս վերջինը Paspati համեմատում է պրս. [arabic word] ︎︎ burenk, burunk «մթեռուած իր, գանձ» բառի հետ, որ նշանակութեամբ համաձայն չէ գնչու բառի հետ)։


Զատիկ, տկի

s.

Easter;
— Հրէից, the Passover;
գառն զատիկ, paschal lamb;
խթումն զատիկ, Easter Eve.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «զենումն. զոհ» Ոսկ. ե-փես. 701, որից զարգանալով՝ «Հրէից պա-սեքը. 2. Քրիստոնէից Յարութեան տօնը» ՍԳր. Կոչ. 280 (յգ. սեռ. զատկաց). Եզն. լայ-նառար՝ «տօն, հանդէս» Փարպ. Մանդ. «մահմետականների տօնը» Յայսմ. յնվ. 30, որից՝ զատկաշաբաթ Զքր. կթ., զատկատո-մար Մարթին., զատկանալ Մարթին. Հեթում ոտ., կրկնազատիկ Տօնակ., զատկական (նոր բառ) ևն։

Հներից Անան. Շիրակացի (հրտր. Պատկանեան, էջ 22) մեկնում է. «Ա-նուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զա-տուցեալ յամենայն հեթանոսականաց և հրէականաց տօնից»։ Ճառընտիրն ունի. «Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն (պասեք) անցարան. իսկ ըստ Հայոց լեզուիս՝ ա-զատութիւն ի չարչարանաց»։ Այսպէս և Տաթև. ձմ. ճխբ. «Ջատիկն ազատու-թիւն թարգմանի», Բրս. մրկ. 348 «Չա-տիկն թարգմանի անցք»։ Ըստ այսմ ՀՀԲ զատումն բառից. Աւետիքեան, Մեկն. Թղ. Պօղ. Գ. 288 «Ի զատանելոյ առեալ, բացատրի զատումն և ելումն իսրայէ-լացւոց յԵգիպտոսէ»։ ՆՀԲ զատումն կամ ազատութիւն, որ և վրաց. զատիկի։ Տէրվ. Նախալ. 80 գանել, զենուլ, պրս-zadan, հպրս. jan, սանս. han ձևերի հետ՝ հնխ. gha, ghan «զարնել, վիրա-ւորել» արմատից. ըստ այսմ զատիկ բուն նշանակում է «զենումն»։ Հիւնք-պրս. zadagi, zadiš «զենումն, հարուած, սատակումն»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 315 վրաց. զադեն, եգիպտ. Սադի, հնդ. Սա-դի աստուածների և յն. Զեթէս, հլ. Սա-թենիկ անունների հետ. յիշում է նաև Չատիկ «չաստուած արդարութեան յԱ-րևելս»։ Կուրտիկեան, Մասիս, թ. 130 սանս. սքատ «ուտել», արաբ. զատ «աա-շար» բառերի հետ։ Քննասէր, Սրաց։ Հիւանդանոցի, 1905, էջ 340 հին հեթա-նոսական մի տօն է համարում, որ գի-շերահաւասարին, այն է եղանակների


Զաւակ, աց

s.

child, son, blood, infant;
descendants, descent, generation, posterity.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. ի-ա հլ. «որդի, ծնունդ, ցեղ, սե-րունդ» ՍԳր. (հնագոյն իմաստն էր «սերունդ, ցեղ՝ առանց սեռի խտրութեան. բայց յետոյ, սահմանափակուեց առաջին սերունդի հա-մար՝ նոյնպէս առանց սեռի խտրութեան, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. զաւակատուն «արգանդ» բառը. հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913. Ջ 103), որից՝ զաւակաբար Փարպ., զաւակագործել Փիլ. լին., անզաւակ ՍԳր. Եփր. ծն., անզաւակել, անզաւակեցուցանել ՍԳր., անզաւակութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. Եբր., բարեզաւակութիւն Փիլ. ել., շահազա-ւակ Ագաթ. բազմազաւակ Գէ. ես. Նար. գնձ. եկեղ., մերձազաւակ «տոհմակից, ազ-գակից» Փիլ. Խոր., նոյնազաւակ Խոր.։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Մշ. Շմ. Ջղ. Կր. Տփ. զավակ, Սչ. զաւագ, Ալշ. Երև. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. զավագ, Ասլ. զավագ, զավայ, Մկ. զmվակ, Սլմ. զmվmկ', Ոզմ. զmվmկ, Մրղ. զmվmկ։, զmվmյ, Տիգ. զmվmգ, Զթ. զավօգ, զավոգ, Հճ. զավօգ-նոր բառ է զաւակատուն «ար-գանդ»։


Գաւակ, աց

s.

croup.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ, որից նաև Հիւնք. լտ. cauda «պոչ» բառի հետ։ Bugge, IF, 1, 445 և 454 համարում է *գանակ ձևից յառաջացած և համեմատում է սանս. jaghána-«յե-տոյք» և յն. ϰοχωνη «աճուկ, ցայլք» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 48 սրանց ուզում է աւելացնել սանս. janghā «ոլոք», զնդ. zanga «կոճ», լիթ. žengiu «քայլել»։ Lidén, Arm. Stud էջ 32 ենթադրում է *գաւ արմատից (որ ուղիղ է. նոյնը նաև Petersson, KZ, 47, 247) և համեմատում է կիմր. gafl «եղան, իգական անդամ», մ. իռլ. ga. bul, gobul, ն. իռլ. gabhal «եղան, ցայլք», հբգ. gabala, գերմ. Gabel «ե-ղան», սանս. gabhá-«բունոց» ևն ռա-ռերի հետ, իբր հնխ. g2habh-արմա-տից։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] kafal «գաւակ» (Կամուս, թրք. թրքմ. Գ. 338)։ ռունի գաւակ, ողնաշարի ծայրը». փոխառեալ են մեր գաւ արմատից։


Գեղ, ոց

s.

beauty, charm, attraction, allurement good grace.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «գեղեցկութիւն» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն., «գեղեցիկ դէմք կամ տեսք» Յհ. կաթ. Նար., որից՝ գեղագոյն «գեղեցկա-գոյն» Ոսկ. փիլիպ. է., գեղանի Ուռպ. Վրդն Մծբ. էջ 297. Կոչ. էջ 12. Ագաթ. (բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Վարդանեան, ՀԱ, 1913, 295), գեղատախտակ Ագաթ., գե-ղաւոր Ոսկ. եփես., գեղեցիկ (մասնիկի հա-մար հմմտ. երգեցիկ, դիեցիկ, ընկեցիկ) ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. Եզն., գեղեցկագոյն Իմ. է. 29, գեղեցկանալ ՍԳր., գեղեցկատեսիլ Ա-գաթ., տգեղ ՍԳր. Եւս. պտմ., տգեղանալ Ա-գաթ., անգեղեայ Խոր., լանջագեղ Երեմ. բ. 32, կանաչագեղ Վեցօր., հասակագեղ Վեց-օր., մարմնագեղ Ոսկ. ես., մեծագեղ Վեցօր. գանգրագեղ Բուզ., լուսագեղ Լաստ., գեղա-զանութիւն Ճշ. 550 ա. կրկնութեամբ՝ գեղգե-ղափայլ «գեղեցկափայլ» Կրպտ. ոտ., գեղգե-ղեալ «դեղեցիկ ղարդարուած» Թէօդոր. ի կոյսն. այլանդակ ձև է գեղեղել «գեղեցկաց-նել» ԱԲ։ Նոր բառեր են՝ գեղագիր, գեղա-գրութիւն, գեղագրական, գեղատեսակ, գե-ղեցկագիտութիւն, գեղարուեստ, գեղարուես-տագէտ, գեղարուեստական, գեղարուեստա-tր ևն։


Գեղ, ից

s.

village, fields.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «գեղեցկութիւն» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն., «գեղեցիկ դէմք կամ տեսք» Յհ. կաթ. Նար., որից՝ գեղագոյն «գեղեցկա-գոյն» Ոսկ. փիլիպ. է., գեղանի Ուռպ. Վրդն Մծբ. էջ 297. Կոչ. էջ 12. Ագաթ. (բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Վարդանեան, ՀԱ, 1913, 295), գեղատախտակ Ագաթ., գե-ղաւոր Ոսկ. եփես., գեղեցիկ (մասնիկի հա-մար հմմտ. երգեցիկ, դիեցիկ, ընկեցիկ) ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. Եզն., գեղեցկագոյն Իմ. է. 29, գեղեցկանալ ՍԳր., գեղեցկատեսիլ Ա-գաթ., տգեղ ՍԳր. Եւս. պտմ., տգեղանալ Ա-գաթ., անգեղեայ Խոր., լանջագեղ Երեմ. բ. 32, կանաչագեղ Վեցօր., հասակագեղ Վեց-օր., մարմնագեղ Ոսկ. ես., մեծագեղ Վեցօր. գանգրագեղ Բուզ., լուսագեղ Լաստ., գեղա-զանութիւն Ճշ. 550 ա. կրկնութեամբ՝ գեղգե-ղափայլ «գեղեցկափայլ» Կրպտ. ոտ., գեղգե-ղեալ «դեղեցիկ ղարդարուած» Թէօդոր. ի կոյսն. այլանդակ ձև է գեղեղել «գեղեցկաց-նել» ԱԲ։ Նոր բառեր են՝ գեղագիր, գեղա-գրութիւն, գեղագրական, գեղատեսակ, գե-ղեցկագիտութիւն, գեղարուեստ, գեղարուես-տագէտ, գեղարուեստական, գեղարուեստա-tր ևն։


Զազիր, զրաց

adj.

ugly, deformed, slovenly;
dirty, filthy, indecent, impure, lewd, obscene.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «զզուելի, գարշելի, վատ, գէշ, պիղծ» Ծն-խա. 19-21. Եւս. պտմ. Եփր. պհ., որիղ՝ զազրագոյն Ծն. խա. 19, զազրագործութիւն Իւագր., զազրալի Փարպ, զազրաձայն Եփր. բ. տիմ. 252, զազրանալ «զզուելի դառնալ» Ոսկ. յհ. բ. 38, «զզուիլ, գանիլ» Ագաթ. Եփր. ծն., զազրալ «գանիլ» Եփր. համաբ. 129. որ և զազրիլ Սարգ. ա. յհ. ե. էջ 694, զազրա-ցուցանել Ժող. ժ. 1. Յոբ. թ. 31. Եփր. թգ. 400, զազրատեսիլ Ոսկ. բ. կոր., զազրոտի Գ. թագ. ժա. 33, զազրութիւն Յոբ. բ. 9. ե. 5 Եփես. ե. 4 ևն։


Գաղտ

adv. prep. in secret, secretly, by stealth, unknown, underhand;
— ընդ —, covertly, clandestinely.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Տէրվ. Նախալ. 48 հնխ. var արմա-տից է հանում գաղտ, գեղօն, գառն, սնս. var և զնդ. var «ծածկել, պահել»։ Ատ Եառոճեան, Արևելք, 1884 հոկտ'' 17, ո՛չ թէ var, այլ vall «ծածկել, թա-քուցանել» արմատից։ Հիւնք. քօղ բա-ռից, Ղափանցեան, ЗВО, 23, 354 «գանկի կար» իմաստով= զնդ. vaγδana-«գը-լուխ»։-Մնացեալը տե՛ս գող բառի տակ։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է հետևեալ ձևերով.-Ագլ. գm՛խտուկ, Սեբ. գ'աղդուգ, Սչ. գ'ախդուգ, գ'ախդնի, Ակն. գաղղիւգ, Զթ. գաղդօզ. գ'աղդոգ, Ննխ. գաղդուգ (գիւղերում՝ գաղ-դօդ), Ոզմ. գ'.mղտի, Մկ կ'mղտիկ, Երև. գ'աղ-նիկ, Վն. կ'mխտիկ, կ.mղտիկ։-Սրանց դէմ գողտ ձայնդարձն են ցոյց տալիս՝ Ախց. Կր. գ'օղտուկ, Երև. գ'օղտնուկ, Խրբ. գօղտուգ, Մշ. գ'օղդուկ, Ալշ. գ'օղդու, Ռ. Տիգ. քօղ-դուգ, Ասլ. գ'օղդիւյ, Մրղ. կուեղհիք1, Սլմ. Խ'ուիղնիկ'.-իսկ Պօլսի բարբառը հաւա-սարապէս գործածում է թէ՛ գաղտուգ և թէ՛ գողդուգ ձևերը։ Նոր բառեր են՝ գաղտուկկուր Ատն. «մե տեսակ կար», գաղտ Դվ. Մշ. Ջղ., գաղտնակ Ակն. Սրբ. Խրբ., գաղտիկ Վն. գաղտուն ԳԲ, գեղտ Ղրբ. «գլխի գագաթի մէջտեղը, այնտեղ, ուր գանկի ոսկորները ի-րար են միանում. fontanelle» (սրա հին վը-կայութիւնն ունի Վրդ. աշխ. 507 «Մուղնի Ս. Գէորգայ, ուր կայ ծնօտն և գաղտն և ական-քըն և արիւնն Ս. Գէորգայ»)։


Գայթ

s. adj. adv.

slip, slide;
scandal;
obstacle, stumbling;
fart;
—ս արձակել, to fart, to break wind;
գայթ ի գայթ, գայթ ի գայթի, hesitating, uncertain, inconstant;
irresolutely, remissly, in stumbling.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ոտքը գայթիլը՝ սահիլը, սխալուիլ կամ մոլորիլ, որոգայթ» Փիլ. ել. Վրդն. սղ. Երզն. մտթ. 310, որից գայթի ի գայթի «թոյլ, անհաստատ» Գ. մակ. բ. 16, գայթ ի գայթ Յհ. իմ. Երև. Կանոն. էջ 262, 264, գայթ «փորի քամի, փուքս» Վրդն. առ. 114, գայթիլ «սայթաքիլ, սահիլ իյնալ, սխալիլ, մոլորուիլ» Սիր. ժգ. 29, ժդ. 1, իա. 8, լդ. 20. Մծբ., գայթումն Փիլ., գայթոտ «սխալական» Կա-նոն. էջ 74. Լմբ. սղ. Սարգ. յկ. բ. էջ 23. «սա-հուն, լպրծուն» Առ որս. անգայթ «հաստա-տուն» Փարպ. Փիլ. իմաստ. դիւրագայր Խոսր. պտրգ. 11. Վրդն. ղևտ. Լմբ. սղ., գայ-թանք «սխալ, յանցանք. 2. գողութիւն» Կղնկտ. (հրտր. Էմ. էջ 66-67, Շահն. Ա. 185)=Կանոն. (սխալ է դնել «գումար. ինչք». տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 10, Բ. էջ 285)։ Այս արմատից է նաև որոգայթ, որի վրայ տե՛ս առանձին։-2. Դայթ ձևից յառաջացած է ըմև. ԳէԹ «վնաս, յանցանք», որ մի քանի անգամ գըտ-նում եմ գործածուած յետին գրականութեան մէջ, ինչ. «Մայրն՝ յորժամ գէթ առնէ մանու-կըն իւր, հարկանէ. այլ սիրտ նորա թախծի ընդ գանն» Տաթև. ձմ. հե. «Զի լաւ էր ինձ ընդ միոյ երեք տալ և ոչ թէ անկանել յայս-պիսի գեդ և յամօթ» Յայսմ. դեկտ. 10, «Եւ քէզ ասեմ, օ՛ձ խորագէտ, որ ուսուցեր զկինն տգէտ, թեպէտ յանցանք էր այդ և գէթ, բայց ո՛։ ի քէն, այլ ի չարէդ» Ադամ. էջ 93։ Սրա-նից կազմուած է գիթվոր «մեղապարտ, յան-ցաւոր». հմմտ. «Որպէս վախեցար դու ի ձայնէ փողոյն իմոյ՝ որ չես ինձ վնասակար, նոյնպէս և ես զարհուրիմ ի ձայնէ փողոյն՝ ոս կոչէ զիս ի դատաստան. զի գիթվոր եմ ԱԱստուծոյ, սևերես և պարտական». յետին մի գրուածք՝ հրտր. ЗВО, 11, 75. Որ դիթուոր լի-նի և սպանանեն... թագաւորք և իշխանք վասն այն են կացուցեալ, որ զգիթուորն հարցանեն և օրինացն Աստուծոյ վրէժխնդիր լինին» Տաթև. ամ. 35. «Գիթվորն մտեալ յե. կեղեցի՝ ազատ են». Տաթև. հարց. 392։-3. Գայթ արմատի ձայնդարձն է ԳԻԹ. (կամ գութ), առանձին անգործածական, որից ծա-գում են գթել «սահիլ, սայթաքիլ, ընկնիլ, մոլորիլ» Սգր., «սխալիլ (գողութիւն անել)» Վրք. հց. Բ. 337, գթել կամ գթեցուցանել «սայթաքեցնել, գայթակղեցնել, կործանել, մոլորեցնել» ի գիրս Խոսր. Վրք. հց. Յայսմ. նար. Լմբ. ատ., բազմագթելի «դիւրագայթ» Նար., անգթելի Փիլ. լին. Պիտ., դիւրագթե-լութիւն Ոսկ. յհ. ա. 2 (իսկ գթուցանել «թու-լացնել» ևն ձևերի վրայ տե՛ս կթոտ)։-4. Առաջին գայթ արմատը բարդելով գիլ (գլո-րիլ, գիղ, գել, գալար) բառի հետ ձևանում է-ԳԱՅԹԱԴՂԻԼ (կամ գայթակղիլ) «գլորիլ ընկնել, մոլորիլ, սխալիլ» ՍԳր., «փախչելով մի տեղ ապաստանիլ» Բուզ. Գ. ժը. Կիր. 126 (ըստ Հ. Գ. Այտնեանց, Բազմ. 1914, 257). ո-րից գայթագղութիւն ՍԳր., գայթագղանք Սե-բեր., գայթագղակից Եւագր., գայթագղեցու-ցանել ՍԳր., ղիւրագայթակղ Լմբ. սղ.։-Նիւ-թական «ոտքը սահիլ» իմաստը. գեղեցիկ կերպով ցոյց են տալիս հետևեալ վկայութիւն-ները՝ «Մի՛ ելաներ ի վերայ սառին ծովուդ, զի կօշիկ քո գայթագղեցուցանէ զքեզ» Եփր. թակղէր» Յայսմ. մրտ. 16։ Հմմտ. նաև Ոսկ. եփես. 770՝ «Ի վերայ ձեռաց առցեն զքեզ և մի՛ գայթակղեսցի զքարի ոտն քո», որի ղէմ Մտթ. դ. 6 ունինք՝ «Ի վերայ ձեռաց բարձցեն ղքեզ, զի մի երբեք հարցես զքարի զոտն քո», սրանից էլ դուրս է գալիս գայթակղիլ «ոտքը քարի զարևուիլ»։


Դաս, ուց

s.

order, rank, division, body, class;
choir;
place;
lesson, precept, dictate, instruction;
— ասել ումեք, to lecture, to read, to teach.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խումբ. կարգ, կարգաւորեալ բազմութիւն (մարդոց, անասունների, զինւորների, հրեշտակների ևն)» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ., «կարգ, աս-տիհան» Փիլ. Շար., «եկեղեցում ժամերգու-թեան յատուկ տեղը» Յհ., իմ. ատ., «ուստց-չի սովորեցրածը» Կրպտ. ոտ., որից՝ ղասա-դաս Բ. մակ. գ. 18. Ագաթ., դասասաց «ա-Արմատական բառարան-40 նագանոս» Կանոն. 175, դասալիք Ոսկ. ղկ Պիտ. Փիլ., դասակ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և. Եփես., դասական «հետևակ զօրք» Ա. թագ. ժե. 4, դասակարգ Ղուկ. ա. 5, դասաւորել Ոսկ. յհ, բ. 12, դասել Սահմ. Շար. Նար., դասատուն «դպրոց» Վրդ. աշխ., գեղեցկադասութիւն Նիւս. երգ. Փիլ., շարադասութիւն Փիլ. Նոնն., գերադասել Շնորհ. ա. յհ., նախադաս Եղիշ. մատն. Պիտ.։ Նոր գրական բառեր են՝ դա-սարան, դասատու, դասատուութիւն, դասա-ցուցակ, միդասեան, երկդասեան, դասարան-ցի, դասարանական, դասաբաշխութիւն, դա-սագին, դասաղուլ, դասախօս, ղասախօսու-թիւն, դասախօսել, դասընկեր, դասընթաց, դասաւանղութիւն, դասաւանդել ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. დასი դասի «խումբ, բազ-մութիւն, դասակարգ, ջոկատ, դաս (եկեղե-ցական, հրեշտակների), հատուած», დახობა դասոբա «կարգաւորուիլ», დას-დახად դաս-դասադ «կարգով, դաս դաս, մէկը միւսի ետե-վից», დასისაგანი դասիսագանի «զինւոր» (սրանց համեմատ էլ Տփ. դաս նշանաևում է նաև «խումը»), ուտ. däs (ո՛չ das) «աշա-կերտի դաս. 2. շարք», däsnādāftar «ռա-սագիրք», därz (դարսել ձևից) «ցորենի տասը խուրձից կազմուած կոյտ»։ Ըստ Bugge, IF. 5, 168-180=ՀԱ, 1895, էջ 229 հայից են նաև գոթ. ungatassans Ա. թես. ե. 14. ungatassaba Բ. թես. գ. 6, 11, որոնք հա-մապատասխանում են յն. ἀτάϰτονς, ἀτάϰτως ձևերին (հյ. թրգմ. զստահակս, ստահակու-թեամբ)։ Յոյն ձևերը բառացի նշանակում են «անդաս» և նրանց վրայից էլ շինուած են գոթական ձևերը՝ un բացասականով։


Բանդ

cf. Բանտ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«թառի կամ նման երաժշտական գործիքների թևի վրայ՝ լարերի տակ՝ իրա-րից մի մի մատ հեռաւորութեամբ՝ գօտու նման փաթաթուած թելերը, որոնց վրայ դնէ-լով մատները՝ ստացւում են do, re. mi, ևն ձայները. ռուս. ладь, ֆրանս. touche, գերմ. Tast»։ Այս բառի առանձին գործածութեան չեմ հանդիպած. մեր բառարաններն էլ չգի-տեն. բայց նրա ապացոյցն է Լծ. սահմ. 274 դրուած վկայութիւնը, որ հետևեալ ձևն ունի «Բաղազանութիւն հնչմանց... որ այլևայլ ձայնքն բաղկանան և մի լինին ժիրն և բանդն. զի երաժշտական արուեստն չափով և քանակիւ է»։ Այստեղ ժիր և բանդ աղաւաղ գրչութիւններ են, փոխանակ զիր և բամբ (պրս. արաբ. ❇ ︎ zīru bam «բարձր և ցած ձայները»), բայց յայտնի կերպով ցոյց են տալիս, որ բանդ երաժշտական մի բառ գոյութիւն ունեցած է։ Այս բառից է կազ-մուած բանդախառն «բանդերը խառնուած» (կարող է երբեմն պատահիլ, որ նուագարանի բանդերը իրենց տեղից շարժին և այն ժա-մանակ ձայները սխալ դուրս կգան և ան-ներդաշնակ մի բան կլսուի). այս բառը մէկ անգամ գործածուած է Թէոփ. ի խ. մկ. «խօ-սիմք նուագարանքս քո. և արդ մի աղի պա-կասեաց. ժրացո՛ զբանդախառն երգարանս, զի մի՛ և այլ թերասցի»։


Գերեզման, աց

s.

grave, sepulchre, pit, tomb, monument, vault;
churchyard;
հանել ի —է, to dig out of the ground, to disinter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

թէ հին սովորութեամբ մարդոց դիակ, ները բարձր տեղից ցած՝ փոսերի մէջ էին գցում։ Սրա դէմ և վերի ձևով Խ. Յովհաննիսեան, Արձագանք, 1893, л 12։-Հիւնք. պրս. կիրիզման «երկինք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 418 յն. ϰηρ, ϰήρες «մահուան ոգիներ», լտ. cerus-manus «Աստուած»։-Հիւբշ. 127 մերժում է հա-մեմատել վերի իրանեան բառերի հետ. Patrubány, SA, 1, 210 գերի+ պրս. zamin «հող» բառերից, իբրև «հողոյ գերի»։ Բառիս վրայ երկար խօսում է Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 119 և տալիս է վերի մեկնութիւնը։


Գզրոց, աց

s.

casket, drawer, small box, till;
desk.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 6։ ուզում է ուղղել *գղրոց և համեմատել յն. πληρωτίς «գանձանակ» բառի հետ։ ՆՀԲ գզիր «խսիրի սէզ» բառից, իբր սրանով հիւսուած սնտուկ։


Գիւղ, ից

s.

village;
country;
գնալ՝ բնակել ի —, to go or live in the country.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

3. Արշէզ. ՀԱ, 18ο6, 267 լտ. villa Bugge, Lyk. Stud. 1, 38 և 79 լիւկ. vedri «քաղաք» բառի հետ։ Pat-cubány, SA, 1, 192 հնխ. vevlos ձևից է հանում, իբր հնխ. velo, velu «շրջա-պատել» արմատից։ Scheftelovitz, BВ. 28, 297 սանս. vrǰana, պհլ. varzišn, պրս. barzan, «գիւղ, արուարձան» բա-ռերի հետ կցում է հյ. գեղջ։ Pcdersen, KZ, 40, էջ 198-9= Հայ. դր. լեզ. 191 ագանիլ «իջևանիլ» բառի հետ. հալերէ-նի նախաձևն էր *ագել (ղ-լ մասնիկ է, ինչ. ետղ, երկիւղ). հմմտ. յն. ἰαῦω «հանղչիլ, դադարիլ», որից αύλις, αυλή «գաւիթ, բակ, ագարակ» (տե՛ս և տակը ՓՈԽ)։ Karst, Յուշարձ. 418 օսմ. aγəl «փարախ», թաթար. eγil, auyl, aul «ախոռ», չերեմ. aul «գիւղ», մոնզոլ. all «գիւղակ»։ Charpentier, I, 25, 252 հնխ. vel «պատել, փակել, շրջապատել» աբմատի կրկնեալ vevlo-ձևից. հմմտ. սանս. vala «ցանկապատ», գերմ. Wald, սանս. vavra «փոս, խորք» ևն։ Oštir. Wörter u. Sachen 3, 205 հնխ. uik'-li ձևից. հմմտ. լտ. viCus «գիւղ», սանս. viš-«տուն», գոթ. weihs «գիւղ», հսլ. visi «գեղ», ալբան. vise «տեղ, վայր»։


Գլուխ, գլխոց

s.

head;
chief;
summit, top;
individual;
the first place, the first rank;
— գրոց, chapter;
— նաւի, prow;
— գործոց, master-piece;
— ցամաքի, point, cape;
— անկեան, angular stone;
— սեան, capital;
— գրամոց, capital, funds, principal, capital or principal sum;
ըստ գլխոյ, ըստ գլխոց, ըստ —, առ —, by head, for each person;
so much a head;
զայն ութ օրն ի —, all this week;
ծածկել —, to be covered, to put on one's hat;
բանալ զ—, to uncover, to take off one's hat;
ի — հանել՝ տանել՝ ածել, to finish, to conclude, to bring to a head, to end, cf. Գլխաւորեմ;
ի — ելանել՝ հասանել՝ գալ՝ երթալ, to be finished or brought to a close, to end, to come to an end;
— ամսոց, the first day of the month, new moon;
— տարւոյ, new year's day;
— բանից, exordium, preamble;
point, article;
— ճանապարհաց, end of the street;
— տողին, beginning of a verse;
առնու Տէր զտէրդ ի զլխոյ քումնէ, Lord will take away thy master from thee;
ունել զթիւ գլխոց որդaւոցն, to take the number of the children;
քանի՞ —ք պատժոց, how many punishments ?
հանել ընդ —ն or ընդ կառափն զյանցանս ուրուք, to have one's revenge, to punish;
— ամբառնալ, to revolt;
անկանիլ զգլխով, to fall suddenly on the enemy;
դնել զ— ի կշիռս, to put one's life in jeopardy;
կալ ի —, to put one's self at the head, to be the leader;
— բանիցս, finally, at length, in conclusion.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] kəlōx «գանկ» (այս բա-ռը Justi, Dict. kurde համեմատում է պրս. [arabic word] kulūx «հողի կոշտ» բառի հետ, որ յայտնապէս սխալ է։-Տեղական անուն է Կարնոյ թրք. բարբառով Քար-գլուխ «Նիխախ գիւղին մէջ ապառաժի մը գլուխն, ուր հին գերեզման մը կայ և ուխտատեղի է բնակ չաց» (Բևեռագիր, Բիւրակն, 1898, 627)։


Գոհ

adj.

content, easy, satisfied;
— լինել, to be content, satisfied, to take it kindly.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Սեբ. գ'օհ, Ակն. գ'օյհ, Ոզմ. գ'օհանալ, Ալշ. Մշ. գ'օյ, Տիգ. քoհmնmլ', Տփ. գուհանակ, Զթ. գ'օհօթը՝ն, գ'ուութը՝ն.-իսկ Պլ. ջէշգուհալ, Եւդ. Պլ. ջուշգուհալ, Խրբ. չուչգ'օհանք, Ասլ. ջօշգ'ալ «դժգոհիլ, գանգա-տիլ, տրտնջալ» ծագում են դժգոհ բառից ջժգոհ ձևի միջնորդութեամբ։ Ակն. ջրշգօհալ, Ախց. ջ'ըջ'գուհիլ «դժգոհիլ»։ Գւռ. ջշգոհալ ձևի նախնականն է տժգոհալ, որ երկու ան-գամ գործածում է Գիրք առաք. 433բ (փո-խանակ դժգոհիլ ձևի)։


Գոճմակ

s. bot. oolt's-foot.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, որ և գոնամակ, գանաման. սամ-ճակ «մի տեսակ բոյս». Բժշ. Գաղիան.-ըսա Խ. Ուղուրիկեան, Մասիս, 1881 նոյ" 23 և ՀԲուս. § 312 ,daphne gnidiuni*, որ մի տե-սակ դափնի է. Նորայր, Բառ. ֆր. 192 ա հա-մարում է ❇camélée*, Տիրացուեան, Cont. ributo alla flora dell' Armenia, § 82 daphne oleoides Schreb.։?


Գոյժ, ուժից

s.

lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հիւնք. գուսանից հանում է գուժկան. որից էլ կրճատուած գորժ։ Սազըզեան, ՀԱ. 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 4ns սումեր. gug'i «լուր» բառից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 72 և 81 հանում է զնդ. ga-təz «ողբալ», պրս. [arabic word] gila «գանգատ», պհլ. [arabic word] gilak (գրուած իբր girδ) «ողբ, լաց», պազ. gila<*gilöak<*girzak< *grza-ka ձևերից, իբր թէ հյ. գոյժ<*guž <*gurž, որ *guzd ձևով գտնվում է նաև գժդմնիլ բայի մեջ։ (Անճիշտ է. ինչպես զնդ. harək տալիս է հյ. արկ և զնդ. harəz հյ. արձ-ակ, նոյնպես և զնդ. garəz պիտի տար գարզ կամ զարձ)։


Գոնգեղ, աց

s.

turnip.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«շողգամ» Վրդն. ծն. ուրիշ տեղ չէ գործածուած. նոյն բառն է, որ Բառ. եռեմ յաւել. 566 գրում է գանդի «շաղգամ», 574 գանտի «շողգամ»։


Գուշակ, աց

s. adj. diviner, conjurer, prognosticator;
informer, denunciator;
sign, mark;
that expounds, manifests;
մատն եւ — լինել, to denounce, to impeach, to accuse.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ապագան պատմող՝ առաջուց գուշակող» Նար., «մատնիչ» Բ. մակ. ժգ. 28, Ա. կոր. ժ. 28. Եփր. Ա. կոր. 70, «յայտարար նշան, յուշարար, ազդարար» Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 8, որից՝ գուշակել «մարգարէանալ» Նար., «նախազգուշացնել» Եզն., «յայտնել» Ղուկ. ի. 37, «լուր տալ, մատնել» Յհ. ժա. 56. «ուոակաւոր Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա., գուշա-կութիւն Ա. թագ. իը. 6. Խոր. Շար. Նար., գարնանագուշակ Նար. առաք., նախագու-շակ Ոսկ. յհ. բ. 7. Յհ. կթ., մահագուշակ Նար., յառաչագուշակ Ագաթ., կանխագու-շակ Խոսր.։ Նոր գրականի մէջ՝ բարեգուշակ, չարագուշակ. թերևս սաստկական ձև է զգու-շակել Զեն. յուդ. (ՀԱ, 1921, 549), որ այ-լուստ անծանօթ նորագիւտ մի բառ է։


Գօտի, տւոյ, տեաց

s.

girdle;
twist;
belt;
zone;
— ածել, — ընդ մէջ ածել, to gird, to tie or to draw close round the body;
to be prompt;
այրեցած՝ բարեխառն՝ սառուցեալ —, torrid, temperate, glacial zone;
— լերանց, chain of mountains.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. գ'օտի, Ննխ. Պլ. գօդի, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'օդի, Ռ. քօդի, Հմշ. կօղի, Հճ. գ'ուդի, Ասլ. գ'էօդի, Ղրբ. կէօ՛տէ, Չթ. գ'ուդը՝.-խ ձայնով՝ Ջղ. գ'ոխտի, Ազլ. գ'ա՛խտի (ինչպէս ունինք եօթը>օխտը).--իկ մասնիկով՝ Տփ. գօ՛դիկ, Երև. գ'օդիկ. Շմ. գէօտիգ՝։-Նոր բառեր են՝ գօտեկախ, գօտետեղ, գօտկատեղ (սրա հին վկայութիւնն ունի Օգոստ. բաջ. 13՝ մինչև ի գոտկայ տե-ղըն), գօտկածալ, գօտնափաթ, գոտկաւոր, գօտկափայտ, գօտկակոխ, ոռագօտի. եր-կայնգօտի «ծիածան» (=էնկ. էրգանգուդի). հմմտ. յատկապէս գօտելարձակ Բլ. Զթ. և գօտելկապ Բս.։