to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
Տր. կամ ներգոյ. անխտիր ի տեղականս. զոր օրինակ,
cf. Ընդելացուցանեմ.
Զմատաղ մանկունս առ սակաւ սակաւ ընդելուզանեն (յուսումն)։ Մարքն (թռչնոց) զձագսն սակաւ սակաւ ընդելուզեալ՝ ի բարձունս թռուցանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։) (Լինի անխտիր գրել ց, եւ զ. որպէս փլուցանել եւ փլուզանել. այլ քանզի ընդելուզանել եւ ընդելուցանել են զանազանեալ, վասն որոյ զգուշալի է չգրել նոյնպէս)։
interval, space;
discontinued, intermittent;
loose;
different, separate;
less, lesser;
intermittent;
differently, otherwise;
nor more nor less;
ամք սակաւ ինչ — իբիւրուց, a little less than 10 000 years;
ի՞ւ իցեմք — ի նոցանէ, in what do we differ from them ? ոչ ինչ — է ի նմանէ, he differs not from him;
նուազ ինչ — ի փչմանէ լինել շնչոյն, to be almost at the last extremity, or last gasp;
չեն — յերազոց, they resemble dreams.
Որպէս տնկոց զոստ կտրել կամեցեալ, եւ զարմատն թողեալ, ոչինչ ընդհատ արմատն մնացեալ զնոյն դարձեալ բղխէ. (Բրս. հց.) այսինքն ոչինչ նուազ, նոյնպէս, անխտիր։
to trample under foot;
to subdue, to submit;
to strike, to knock;
to drive away, to disperse.
Ի կոյտս աղբեւաց զքեզ անխտիր ընթադրեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ։)
choice, election, suffrage, choosing, wish;
arbitration, deliberative, decision, discernment, distinction, discretion;
option;
scrutiny, taste;
անօթ ընտրութեան, a vessel of mercy, chosen instrument;
— ինքնակամ, liberty, free will;
— առնել, to distinguish;
ընտրութեամբ, by election, or choice.
Առանց իրիք ընտրութեան ե՛ւ Քրիստոս ե՛ւ Աստուած անուանէ զնա. այսինքն անխտիր. (Ոսկ. հռ.։)
rebuff, refuse, trash, offal, scum, cheat.
Հաւաքեալք իրք՝ անխտիր ընտրութեամբ. ժողվածու բաներ.
sepulture, burial, interment;
funeral;
զ— իշոյ թաղիլ, to be buried like an ass.
Զթաղումն իշոյ թաղեսցի. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 19.) իմա՛ թաղմամբ իշոյ, կամ անթաղ մնասցէ. այլք իմանան՝ ի գերեզման իշոյ. զի անխտիր ասի, ոչ լինել թաղման կամ գերեզմանի արժանի։
cf. Զայրոյթ.
Առ ի հանգուցանել զայրուց սրտին. լինի անխտիր եւ հայց. բառիս Այրուց, իբր այրուք. էրուք, խշխշուք։
yesterday.
Յերեկի աւուրն։ Զերեկի ուսեալն։ Զերեկի բանսն. (Կոչ.։ Մծբ.։ Սեբեր.) անխտիր լինի յատկացուցիչ, եւ ածական, որպէս Երիկեան. էրեկուան.
maker, workman, labourer, worker;
husbandman, farmor;
efficacious;
— օրական, journeyman;
դաս —աց working-class.
Չարութեան գործաւոր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) անխտիր հայի ի նշ. ՟Ա եւ ՟Բ։
that, this.
ԴԱ գրի եւ ԴԱՅ. cf. Դոյն. Դերանուն ցուցական՝ որ յայտ առնէ զմիջինն եւ զառաջիկայն ի յոլովից երրորդ դիմաց, զորոց բանն է. ատ, ատի, տըվի, տվինակ չու. որոյ նմանն չիք ի յն. եւ լտ. այլ անխտիր է առ նոսա ասել, սա, կամ դա, յայլեւայլ սեռս. οὔτος, αὔτη, τοῦτο hic, haec, hoc;
is, iste եւ այլն.
ebon.
Գիր անուանեալ Եչ, ունակ զօրութեան կրկին ձայնաւորացս ի մի յարելոց սղելով, իէ՛. որպէս ձայնաւոր կիսաձայն, կամ երկբարբառ անկատար, յար եւ նման յ տառի անկելոյ ի մէջ բառի. եւ Օ ե տառի դաղմ. ըստ ձեւոյն եւ ըստ հնչման. նման է եւ արաբ. եէ՛. եւ լտ. j, որ ասի ի՛ երկայն, եւ ընդ բաղաձայնս գրի։ Սորին վասն առ նախնիս մեր անխտիր գրեալ տեսանեմք՝ լեալ, կամ լիեալ. եւ եթէ՝ ըստ յն. գրի էիթէ, եւ վերծանի ի՛թէ։
to be become, to be created;
to happen;
— ուրեք, to sojourn;
— ընդ կնոջ, to know a woman;
եղիցի լոյս եւ եղեւ լոյս, let there be light! and there was light;
եղիցի եղիցի, amen, so be it, be it so;
մի եղիցի, God forbid!
Եղանի, եւ դնի յանբանից մսուր։ Ոչ շատացար մարդ եղանիլ աստուած. (Շար.։) (Գտանի եւ՝ Եղիցիմ, այսինքն ելէց. եւ անխտիր՝ եղիցիս կամ եղիցես)։
son of a brother;
nephew.
Մանաւանդ՝ որպէս Սիրելի ընտանի, եւ Կաթնեղբայր. ըստ եբր. տօտ. եւ յն. ատէլֆիտօ՛ս. լտ. նէ՛բօս. որ են անխտիր Եղբօրորդի, եւ Քեռորդի. տե՛ս Երգ. ՟ա. ՟բ. ՟ե. ՟զ։
cf. Եղբօրորդեակ.
Մանաւանդ՝ որպէս Սիրելի ընտանի, եւ Կաթնեղբայր. ըստ եբր. տօտ. եւ յն. ատէլֆիտօ՛ս. լտ. նէ՛բօս. որ են անխտիր Եղբօրորդի, եւ Քեռորդի. տե՛ս Երգ. ՟ա. ՟բ. ՟ե. ՟զ։
pebble, flint.
ԳԱՅԼԱԽԱԶ գրի եւ ԳԱՅԼԱՀԱԶ. σμυρίτης λίθος, ἁκρότομος , ψῆφος Smyris, petra acuta, lapillus durus Որձաքար վէմ կարծր. որ ի սուրբ գիրս ըստ յն. անխտիր դնի՝ քար, եւ սայրասուր վէմ, եւ սմիռեան քար (այն է սիւմպատէճ. գուցէ եւ կածքար. չագմագ կամ պիլէյի դաշը ). տես (Ել. ՟Դ. 25։ Յես. ՟Ե. 2։ Յոբ. ՟Խ՟Ա. 6։) Իսկ ի բառս Գաղիանոսի ասի լինել Ազգ մարմարիոնի։
dolphin, porpus.
Երկու դլփինք (կամ տլփինք) բարձին, եւ հանին զնա ի ցամաքն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Է.։ (անդ ստէպ գրի անխտիր՝ Տլփին, կամ Դլփին)։)
hell;
limbo;
sepulchre, tomb.
Եւ որպէս Լիմպոս. գոգն աբրահամու, միանգամայն եւ Գերեզման. զի յերկուսին անխտիր հային այս բանք գրոց.
wine-bibber, drunk, intemperate, drunkard.
Հանգանակաւ կոչունս առնել կամ գինարբունս. (Կանոն.։ Իսկ Շ. եդես.։ Վրք. հց. ։ ՃՃ. գրի անխտիր՝ գինարբունս, եւ ըստ ընտիր օրինակաց՝ գինարբուս։ Եւ Խոր. ՟Գ. 19. եւ Առ որս. ՟Է. գիներբուս, կամ գինարբուս։)
ear-ring, buckle, ear-drop.
Մերթ որպէս Մանեակ կամ գունտ որպիսի եւ իցէ. վասն որոյ անխտիր գինդ եւ գունդ գրի առ Փիլոնի. նխ. բ։ Զի եւ ի յատուկ անուանս մարդկան անխտիր են ձայնքս գիւտ, գինտ, գինդ, գունդ։
to declare happy, to felicitate.
Լցան լիացան եւ երանեցան։ Երանեալք եւ բարեբանեալք։ Մայր երանեալ։ Երանեալ մարգարէի։ Երանեալն դաւթի։ Երանեալ եպիսկոպոսի. (Նար.) որ անխտիր ասի եւ Երանելի. որպէս եւ Երանեալ է, կամ Երանելի է, կամ Երանի՛ այնմ եւ այլն, են նոյն։
nourishment, food.
Զբաժանումն առնել անխտիր, զկին յառնէ, եւ զայր ի կնոջէ. եւ զայլ բուտն՝ վասն դահեկան ի միոյ. այն է ապրուստ ի ձեռն կաշառոյ. (Զքր. ծործոր.։)
the third letter of the alphabet and the second of the consonants. It is sometimes confounded with or used for the letters կ and ք;
three;
third.
կ. մանաւանդ թէ զկնի ն տառի՝ գ հնչի կակուղ որպէս կ. վասն որոյ եւ անխտիր գրի, անգիւն, անկիւն. վտանգ, վտանկ. ժանգ, ժանկ. տունգ, տունկ. եւ այլն. որպէս եւ գայթակղիմ, գայթագղիմ. կղերք, գղերք։
village, country.
ԳԵՒՂ. որ հնչի եւ գրի անխտիր ԳԻՒՂ, ԳԵՕՂ, ԳԵՂ. κώμη pagus
easily, with facility, at pleasure;
pliantly;
currently.
εὑχερῶς, ῤᾳδίως faciliter, facile (Ի բառէս դիւր). որ եւ ԴԻՒՐՈՎ. ԴԻՒՐԵԱՒ. ԴԻՒՐԱԲԱՐ. ԴԻՒՐԱՊԷՍ. Հեշտեաւ. առանց դժուարութեան. անաշխատ. եւ Յօժարութեամբ. մտադիւր. անխտիր. համարձակ.
free, independent;
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.
Ազատ եւ առանց հարկի սիրել։ Ազա՛տ եւ անխտիր մեղանչեն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Անմոլար.
Արեգական լոյս, եւ լուսնի, եւ այլոց մոլորակացն, եւ անմոլորից։ Որոշեալ ի մոլորակացն եւ յանմոլորացն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ստէպ.) ուր անխտիր գրի՝ Անմոլոր, կամ Անմոլար։
inseparable, indivisible.
ԱՆՈՐԻՇ որ եւ ԱՆՈՐՈՇ. յն. աօ՛րիսթօս. ἁόριστος. indefinitus, indecretus. Չորոշեալ. անսահման. եւ Անզանազան. անխտիր.
indefinitely;
confusedly, indistinctly;
implicitly.
ἁδιορίστως, ἁορίστως. indistincte, indefinite, ἁδιαφόρως. indifferenter. Առանց որոշելոյ. անորիշ. անխտիր. հասարակաբար. անյայտաբար. եւ Անխորհրդաբար կամ անպատճառ.
cf. Անխտիր.
indifference;
indiscretion.
unborn state.
իբր անեղութիւն՝ հասարակ երից Անձանց Աստուածութեան. առաւել վասն հոմաձայնութեան յունին, որ անխտիր գրի երբեմն. τὸ ἁγέννητον. non factum esse, կամ τὸ ἁγέννητον. non natum esse. վասն որոյ եւ կրկին թարգմանութեամբ ասի, (Կիւրղ. գանձ. ՟Ա.)
Ամենայն՝ որ ինչ յանծնելութենէն ծնանի, անծնելութիւն է. եւ զի ծնաւ Որդի յանծնելութենէն Հօր (այս ինքն յանեղ Հօրէ), անծնելութիւն ուրեմն է եւ նա, եւ ծնողին մշտնջենաւորակից։ Անծնելութիւն է էութիւն Հօր, անծնելութիւն ուրեմն է եւ ի Նմանէ յառաջ եկեալն։ (cf. ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ, cf. ԱՐԱՐԱԾՔ, եւ cf. ԾՆՈՒՆԴՔ. որք անխտիր ասին վասն առաջին մատենին Մովսէսի. զի ի յն. գրի γένεσις , կամ γέννησις , իբր վ creatio, եւ generatio վասն որոյ բազում արթնութեամբ պիտի արկանել ի բանս հարց, եւ ի թարգմանութիւնս՝ համեմատութեամբ բնագրաց։)
visit;
search;
inspection;
— առնել, յայց ելանել, to visit, to go to see, to make a visit;
— եւ խնդիր առնել, յայց եւ ի խնդիր ելանել, to search, to examine, to observe.
Այց արար Սամփսոն կնոջ իւրում. (Դատ. ՟Ժ՟Ե. 1։) Ի սոյն եւ ի նախընթաց առումն անխտիր հայի ասելն.
visit;
visitation;
search;
inspection;
examine.
Զոր արարէք ձեզ ինքեանց պէսպէս զարդս, եւ պղծեսցեն զնոսա, եւ պղծեսցեն զայցելութիւնս իմ, եւ մտցեն ի նոսա անխտիր. (Եզեկ. ՟Է. 22.) իմա՛ զտաճարն՝ ուր գային յայցելութիւն, եւ զընծայս՝ զոր տային յայցելութեանդ։
impartial, showing no respect of persons, upright, disinterested, just, fair, righteous, exact;
strict, austere, severe, rigid, rigorous;
cf. Անաչառաբար.
ἁπροσωπολήπτης, ἁδέκαστος, non accipiens personam vel munus, ἁπότομος, severus. Որ ոչն աչառէ. անակնառու. որ չառնու ակն. անկաշառ. արդարակորով. անխտիր. անխնայ. հատու. կտրուկ. խադըր կէօնիւլ պագմազ.
impartially, without respect of persons, justly;
rigorously, strictly, austerely.
ԱՆԱՉԱՌ ԱՆԱՉԱՌԱԲԱՐ. Առանց աչառանաց. առանց ակնառութեան. անխտիր. անխնայ. սաստիկ. որ եւ ԱՆԱՉԱՌՈՒԹԵԱՄԲ. խադր կեօնիւլ պագմայարագ.
debauchery, dissoluteness, libertinism, excess, disorderly life, wantonness, lasciviousness, lust;
unchastity, prostitution.
Նոցին նմանեալք՝ զնոյն անառակութիւնս անխտիր գործեսցեն. (Եզնիկ.։)
indivisibly.
Եւ առանց որոշելոյ. անխտիր.
infinite, unbounded, unlimited, innumerable, immense.
Ի նախագրեալ կրկին առմունս յունականս անխտիր բերին եւ հայկաբան վկայութիւնք. զոր օրինակ զԱստուծոյ ասի.
indecent, unbecoming, unseasonable;
absurd, clumsy, extravagant, ridiculous;
յանդէպս, indecently, unbecomingly;
awkwardly, unseasonably.
Եղեալ շրջէր (Դաւիթ) ի վերայ տանեաց, յանխտիրս հայեցաւ, յանդէպս տեսանէր. (Կոչ. ՟Բ։)
indifferent.
Մանաւանդ՝ ἁδιάφορος. indifferens. Անտարբեր. անորոշ. միջասահման. անխտիր եւ անընտրող. միջակ, միջին. օրթապապէթ, մուհայիր, միւպահ.
cf. Ամբարիշտ.
cf. ԱՄԲԱՐԻՇՏ. (անխտիր ծագեալ ի հյ. անբարի կամ անբարեպարիշտ. եւ ի պրս. բէրէսթ որպէս անպաշտ, անաստուածապաշտ։)
uninterrupted, continual, successive;
uninterruptedly, successively.
Կամ ոչ զատեալ. անանջատ. այրըլմազ. եւ ոչ ինչ ընդհատ կամ աննման. անխտիր.
indiscreetly, imprudently.
Անընտրողաբար. առանց ընտրելոյ կամ ընտրութիւն առնելոյ. անխտիր. անխորհրդաբար. թէվէքէլլի.
solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened.
—, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.
Կամ անխտիր որպէս ա. եւ մ.
station, place, post, site;
position;
dwelling, residence, abode;
station;
cf. Կայուն;
վերին, գերակայիցն —ք, heaven.
որ եւ ԿԱՅԵԱՆ. Ի սուրբ գիրս վարի անխտիր որպէս Կայք, եւ կայարան. հաստատուն կալն, հաստատութիւն, կարգ, դեգերանք. եւ Տեղի հաստատուն. στάσις statio θέσις situs δίαιτα mora եւ այլն. կենալն, եւ կենալու տեղ.
before, antecedently, formerly, anciently, in bygone times.
(Թող զի ոմանք ի գրչաց եւ զմակբայն Կանխաւ՝ գրեն կանխեաւ. որպէս եւ անխտիր ասի՝ դիւրաւ կամ դիւրեաւ։)
detention;
prison;
bond, cord.
Արձակել ի բանտէ կապարանին, կամ ի կապարանէն, կամ ի պաշարմանէ բանտին եւ ի կապարանէն։ Լուծումն ինձ ի կապարանէն լիցի. (Յհ. կթ. յորս անխտիր նշանակին կապանք, եւ բանտ։)
will, testament, last will testament;
— առնել, to make one's will;
կտակաւ տալ՝ թողուլ, to bequeath by will, to leave a legacy to;
կատարել զ—, to execute a will.
Ուր կտակ ուխտից իցէ. (Կոչ. ՟Գ. 6.) (յն. մի բառ. διαθήκη , որ է անխտիր՝ կտակ, եւ ուխտ։)
Testament;
Հին՝ Նոր —, the Old, the New-.
Ի վերայ ուխտի կտակարանացն աստուծոյ. յն. մի բառ, որ է անխտիր՝ ուխտ եւ կտակ եւ կտակարան. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 36։)