right;
rightly, directly;
correctly.
Հանդէպ ուղղակի զնետաձգութիւնսն հարկանել։ Դիմացն ուղղակի ճահեցուցանէ. (Մագ. ՟Ա. ՟Կ՟Ա։)
in a direct line, direct, straight, vertical, perpendicular, upright.
Ուղղաձիգք, եւ հանդարտաքայլք։ Լարեա՛ ուղղեա՛. քանզի ոչ ոք ուղղաձիգ կարաց ի մարգարէիցն լինել. (Նար. առաք.։ Մագ. ՟Ե։)
orthogon, rectangle.
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի, ուղղանդիւնիս կատարելով։ Բաղկացաւ յուղղանկիւնոյ. քանզի ուղղանդիւնին բաղկացաւ եւ այլն։ Բնականագոյն թիւ՝ յուղղանկիւնոյ եռանկիւնոյն զօրութենէ. (Փիլ.։)
orthogonal, rightangled, rectangular.
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի, ուղղանդիւնիս կատարելով։ Բաղկացաւ յուղղանկիւնոյ. քանզի ուղղանդիւնին բաղկացաւ եւ այլն։ Բնականագոյն թիւ՝ յուղղանկիւնոյ եռանկիւնոյն զօրութենէ. (Փիլ.։)
straight (road);
walking upright.
Արբեցեալն առանց հանդարտութեան է, եւ ոչինչ ուղղաշաւիղ բերի. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ithyphallus.
ՈՒՂՂԱՓԱՂՈՍ կամ ՈՒՂՂԱՓԱԼԼՈՍ. ἱθύφαλλος caudae rectae, penis rectus. իբր Ուղղապոչ, կամ անդամատարած. պոչը՝ անդամը տնկած. ի յն. ձայնէս ֆա՛լլօս, որ է պոչ՝ ըստ կրկին առման.
orthodoxy , catholicism.
Միաբանել ընդ ուղղափառութեանն աւանդիչս. (Յհ. իմ. ատ.։)
rudder, helm;
regulator;
cf. Ղեակ.
Ունիցիս բաւանդակ զպատուիրանացն ուղղեակ։ Իմաստուն նաւապետն որ նստեալ իցէ յուղղեակս նաւին հմուտ դիտութեամբ ուղղել զնաւն. (Մաշկ.։)
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
Նա նախ զառաջինն ուղղեաց եկեղեցի յաղեքսանդր քաղաքի. (Եւս. պտմ.։)
corrector;
reformer;
rector, director;
conductor, leader;
driver, coachman;
steersman, helmsman;
cf. Ղեակ;
regulator, governor, moderator.
Եւ ոչ նաւ համբառնայ հանդէպ առանց ուղղչի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Ոչինչ ուղղորդ պատասխանի առնէ, այլ անդէն ընդդէմ հարցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
camel-skin.
Մորթ ուղտու. հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու.
having, taking, hold;
cf. Ոյն.
Թէպէտեւ ունկն հատաւ, անդէն եդեալ սքանչելեօք. սակայն ձեռքն յուն երախտաւորին ոչ թափեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
Ըստ ունակութեան ցաւոցն ի մարդասէր բժշկէն զառողջութեան դեղս ընկալցի (այս ինքն ունողութեան, կամ որպիսութեան)։ Հիւանդութիւն՝ նուազութիւն է ունակութեան մարմնոյ։ Դոյզն ունակութիւն ողջութեան. (Դիոն. ածայ.։)
empty, void;
vain, useless;
in vain, vainly;
vacuum, void, vacuity.
Ձախակողմեան աւազակն՝ ունայն կրեաց զժամն զայն փրկութեան. (անդ. ՟Ժ։)
of vain religion;
miscreant.
Որոյ կրօնքն են ունայն եւ սնոտի. Զերծեալ աշխարհն ամենայն յունայնակրօն պաշտամանցն՝ հնազանդեցան ամենահեշտ լծոյ ծառայութեանն քրիստոսի. (Կաղանկտ.։)
to become empty, to be emptied;
to vanish, to vanish or pass away, to go off in smoke, to disappear;
to be deprived of, to remain without;
to be debased, humbled.
Մի՛ ունայնասցի վաստակն աշխատութեան փրկականդ կրից. (Նար. ՟Հ՟Ը։)
holding, taking.
Որ կարաց բարբառով միայն զունելիսն զարկուցանել զգետնի. (անդ։)
auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
ἁκροατής, ἁκουιστής auditor εὑήκοος bene audiens, obediens. Ունկն դնօղ. ունկնդրօղ. ուշ դնօղ. անսացօղ. հնազանդ. մերձակայ խօսողին. եւ Աշակերտ. ատենակալ. եւ այլն.
Ունկնդրաց եւ հնազանդելոց առաջնորդէ ի հաճոյս տէրութեանն իւրոյ։ Ունկնդի՛րդ դու սիրեցեալ։ Երանի՛ իցէ ունկնդիր աշակերտաց։ Բարեմիտ ունկնդիր՝ մեռեալս յարուցանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։ Կլիմաք.։)
ՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. ἁκούω audio ὐπακούω obedio πείθομαι confido. Ունկն դնել. ունկնդրել. լսել. ուշ ունել. եւ Անսալ. հնազանդիլ.
listening;
audience;
auscultation;
obedience.
ἁκοή, ἁκρόασις auditio, auscultatio. Ունկն դնելն. լսողութիւն. անսացողութիւն. հնազանդութիւն.
Ուր եղեւ ունկնդրութիւն հնազանդութեանն, շնորհեաց զպարգեւս անմահութեան. (Եղիշ. ՟Բ. որպէս եւ Վրք. հց. ստէպ։)
Ապա եթէ մինչ յունկնդրութեան էր, հիւանդութիւն հասցէ, տացեն զօրէնս (այսինքն զսուրբ խորհուրդս)։ Մինչդեռ ի դրունս ունկնդրութեան կացցէ. (Կանոն.։)
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
(լծ. թ. ուճ ). πυθμήν (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի՝ փունջ, եւ ուռ) fundum, -us (լծ. ընդ փունջ) radix, ima pars եւ ramus, culmus. Ծայր. ծագ. մանաւանդ Ստորին կողմն. ստորոտ. յատակ. արմատ. փունճ, ծարը, տակը.
Զի՞նչ քան զունջ ծովու խորագոյն է։ Ի ձեռն ծովուն անկեալ դնէի յունջ։ Ունջ ծովուն ի ներքոյ կայր անդնդոցն. (Փիլ. յովն.։)
Գրէ՛ իսկ թէ զիս իբր ունջամբ բերեալ (կամ իբրու նջամբ) բերեալ հանդէպ բախելով զարթուցեր. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
Յուշ արասջիր նոցա՝ իշխանութեանց եւ պետութեանց հնազանդ լինել. (Տիտ. ՟Դ. 1։)
Զհանդերձեալ սոսկալի դատաստանն յուշ բերիցէ։ Ի յուշ բերեալ զոր ի քեզ անճառելի բարեմասնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յուշ լիցի քեզ՝ որ գրեցաւն ի սաղմոսարանի անդ։ Յո՛ւշ լիցի քեզ եւ մարգարէն. (Կոչ. եւ այլն։)
to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.
ՈՒՇԱԲԵՐԵՄ ՈՒՇԱԲԵՐԻՄ եցայ. ձ. μνημονεύω recordor եւ φρονήσιν ἕχω, ἁναπνεύω resipisco, respiro. Յուշ բերել զմոռացեալն. յիշել. որոճել. ի միտ առնուլ. եւ Ի միտս՝ յինքն՝ յուշ գալ. անձին զգալ. զգաստանալ. խելաբերիլ. հանդարտիլ. զօրանալ.
cf. Մտադիր.
Զուշակալն եւ զմտադիր ի կրօնսն ձգէր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առնէ։ Զանցեալսն կիրթ ի միտս ունիցին, եւ առ հանդերձեալսն ուշակալուք գտանիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ 17. ՟Բ. 26. 28։)
cf. Մտադիր.
Զուշակալն եւ զմտադիր ի կրօնսն ձգէր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առնէ։ Զանցեալսն կիրթ ի միտս ունիցին, եւ առ հանդերձեալսն ուշակալուք գտանիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ 17. ՟Բ. 26. 28։)
witty, intelligent, ingenious, sensible;
judicious, wary, prudent;
— լինել, to be attentive, wise, sagacious, to attend to.
Ուշեղ եւ ուշադիր յուսումն հանճարոյ. մտացի. աջող մտօք. սրամիտ. իմաստուն. խոհական. զգօն. հանդարտ. խելացի, խելօք.
middle-sized.
Որոյ ուռքն նմանականք են միջակ. միջասահման ըստ անդամոց ձեռաց եւ ոտից, կամ պարարակ միջով.
to fertilize, to render fertile;
cf. Յուռթեմ.
Ուլունս ուռթել ... ի մէջ գետին անցեալ յուռթելն. եւ ընդ ուռթելն մերձենան ի նա դեւք. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
to fish with a net, to fish;
to take as in a net, to catch, to draw into a snare.
Որով ձկնորսքն զաշխարհ զբաւանդակ աւետարանին կապանօք ուռկանեցին. (Ածաբ. կարկտ.։)
cf. Յուռութ;
sorcerer.
Առ հարցուկս, եւ առ ուռութս, եւ առ խտիրս, եւ առ հմայս գերեսցին. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
shoulder;
back;
— շինուածոց, wing of a building;
ելանել ի յ— երիվարի, to ride, to mount, on horse-back;
զուսովք արկանել, to put on one's back;
— դնել, to become stiff-necked, obstinate;
բարձր ուսովք չափ ի վեր, taller by a head and shoulders;
cf. Ընդոստ.
(յորմէ թ. օմուզ. յն. օ՛մոս, օմի՛ա. լտ. հու՛մէրուս ). ὅμος, ὡμία humerus. Ողն յետուստ գլխոյ՝ հանդերձ ծոծրակաւ եւ իրանօք՝ իմամբք բազկաց. թիկունք, իրօք կամ նմանութեամբ. տե՛ս եւ ՆՈՒՍ. կռնակ.
shoulder-strap, shoulder-piece;
ephod;
epaulet;
cf. Վակաս.
Արկանելի ինչ զուսով. մանաւանդ վակաս.
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
μάθημα, διδαχή, διδασκαλία dottrina, disciplina. Ուսանելն. ուսողութիւն. տեղեկութիւն. հմտութիւն. գիտութիւն. արուեստ. կրթութիւն. սովորութիւն. վարդապետութիւն. կրօնք. դեն. աղանդ.
Բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկանն։ Հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց։ Կալցին զուսումն վարդապետութեան մոգաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
fellow-student;
school-fellow.
ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԻՑ կամ ՈՒՍԸՄՆԱԿԻՑ. συμμανθάνων simul vel una discens συμμαθητής condiscipulus, collega եւ ejusdem doctrinae, sectae. Աշակերտակից. կրթեալն ի նոյն վարդապետութիւն. հաւատակից, եւ աղանդակից.
loathing study, hating science.
Յամենայնի ուսումնատեացք։ Զանպիտանսն, մանաւանդ զուսումնատեացսն. (Կանոն.։)
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
Շամբուշ խորհրդով բանդադուշիս։ Եւ ոչ շամբուշ մտօք ընդ վեհսն քան հակառակել։ Զի՞նչ ոք ասիցէ շամբուշն մտածութեամբ։ Երկոքեան սուտք, եւ այնպէս քո իմաստութիւնդ շամբուշ է։ Շամբուշ ստութեամբ լցեալ զմիտս։ Երթեալ տարցիս զշամբուշ յիմարութեան մրցանակս։ Շամբուշ անմտութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ե։ Առ որս.։ Պրպմ.։ Պիտ.։)
Շամբուշ առնել մանաւանդ զհեշտութեացն զօրութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Շամիրամաշէն.
Բնակեցան հանդէպ շամիրամակերտին, այս է հանդէպ վանայ բերդին. (Հ. հոկտ. ՟Ը.։)
built by Semiramis;
Semiramople, Van.
Բնակեցան հանդէպ շամիրամակերտին, այս է հանդէպ վանայ բերդին. (Հ. հոկտ. ՟Ը.։)
samaritanism, Samaritan sect.
σαμαρειτισμός samaritica religio, sive secta. Աղանդ շամրտացւոց՝ այսինքն սամարացւոց.
fulminating, fulminant;
— թթուուտ, fulminic acid.
Ի վերուստ հրկէզ եղելոց (ի սոդոմ, եւ այլն). (քանզի թանդական հուրն ոչ իւիք ոչ կարացեալ չիջանել՝ արածի (ճարակի). Փիլ. իմաստն.։)
thunder-struck;
with a thunder-clap;
like a clap of thunder;
— լինել, to be struck by lightning, to be thunder-struck.
Ի միում տեղւոջ շանթահար եղեալ երկոցունց։ Յարձակեալ սպանդարատ, եւ հերձեալ զխումբն՝ որպէս շանթահար յերկիր կորցանէր զքաջն. (Խոր.։ ՟Գ. 16. 37։)
cf. Շանթընկէց.
Ուր իցէ ձգումն շանթից. շանթընկէց, ձգօղ զշանթս. ձգեալ իբրեւ յշանդ.
meteoric stone, meterolite;
cf. Երկնաքար;
cf. Օդաքար.
Ասեն ոմանք զշանթեքարն որոտմամբ հանդերձ անկեալ՝ նման կրիայի գլխոյ. (Շիր ըմտ Լեհ.։)
to make a noise, to rumble, to clash;
to clack, to crack, to crackle;
to boil violently, to burst, to blow up;
to shiver, to crepitate;
to rustle, to murmur;
to thunder, to detonate;
— սողնոց, to hiss;
to whistle;
to whiz;
— մեղուաց, ճանճից, to buzz, to hum.
Յառաջագոյն մակագրէին՝ առ ընդ շաչելն անդնդային. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Շաչումն.
ՇԱՉԻՒՆ ՇԱՉՈՒՄՆ. ψόφος sonitus, strepitus συρισμός sibilus, susurro συγκρουσμός collisio βρόμος, πάταγος fremitus, fragor, crepitus ἁνάβρασις aestuatio, ebullio եւ այլն. Շաչ. շաչելն. շառաչիւն. շչիւն. շշնջիւն. շռնչիւն. հնչիւն. եռանդն. եռալն զեռալն. բզզումն. շշնկոց, խըշըլտոց, վըզլտոց.
noise, burst, crackling, crash;
rustling, rumbling;
report, clap, explosion;
resounding;
gurgling, murmur.
ՇԱՉԻՒՆ ՇԱՉՈՒՄՆ. ψόφος sonitus, strepitus συρισμός sibilus, susurro συγκρουσμός collisio βρόμος, πάταγος fremitus, fragor, crepitus ἁνάβρασις aestuatio, ebullio եւ այլն. Շաչ. շաչելն. շառաչիւն. շչիւն. շշնջիւն. շռնչիւն. հնչիւն. եռանդն. եռալն զեռալն. բզզումն. շշնկոց, խըշըլտոց, վըզլտոց.
shirt, linen;
— քահանայական, alb;
— սարկաւագաց, դպրաց, rochet, surplice;
dalmatic, tunic;
— կանանց, chemise, shift.
(լծ. լտ. սուպուգուլա ). χιτών, χιτόνιον , ὐποχίτων tunica, subucula, indusium. Ագանելի կտաւի ի վերայ մերկոյ մարմնոյն ի ներքուստ. եւ լայնաբար՝ Արկեալն նաեւ ի վերայ այլոց հանդերձից որպէս պատմուճան. քոթանակ, եւ այլն. (յորմէ իտ)
to incrust, to plaster, to coat.
ապարանիցս վերին կըողմն ամենայն էր շապկեալ հայ ելեաւ ապակեղէն, զի ամենայն ինչ՝ զոր գործէին ի քաղաքի անդ՝ երեւ էր. (Մարթին.։)
over filling, cramming oneself.
Շապրմամբք. այսինքն յիմարութեամբք. որպէս թէ շամբշութեամբ։ Ի դէպ գայ գնելն եւ սրբոյն ամբրոսիոսիլ անդ, լտ.
red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.
Եկն ել որդին անդրանիկ շառագոյն ամենեւին՝ իբրեւ զմորթ թաւ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 25։)
Դաւիթ շառագոյն՝ հանդերձ գեղեցկութեամբ աչաց. (Ոսկ. ղկ.։)