cf. Մարմնաւորական.
Եւ մանաւանդ՝ Որ ինչ հայի ի մարմին, կամ է ի կարգի մարմնոյ. մարմնային. մարմնական.
cf. Հոգեփոխութիւն.
μετενσωμάτωσις animarum translatio vel migratio ab uno corpore in aliud. որ եւ ՀՈԳԵՓՈԽՈՒԹԻՒՆ. այսինքն աղանդ փոփոխման հոգւոց ի մարմնոց ի մարմինս.
Մի՛ մարմնափոխութեան աղանդ կարծիցի։ Զաղանդաւորսն ասէ, որ մարմնափոխութիւն ասացին. (Վրդն. ծն.։ Երզն. մտթ.։)
fleshy, corpulent, fat, plump.
Յանդեայ ընթացաւ, փափուկ եւ մարմնեղ ածեալ որթ՝ ցծառայն տայր. (Փիլ. իմաստն.։)
corporal, corporeal.
Ծառայք ուրուք իցեն մարմնեղէնք, անդամայաղթք, հարուստք, առողջք. (Ոսկ. ես.։)
cf. Մարմնոյք.
Հոգին կամելով զմարմնոյթսն ամենայն յինքեան միացուցանել՝ զհնազանդութիւն սիրոյն աստուծոյ ի լոյս ածէ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
war, battle, combat;
wrestling;
dispute, quarrel;
ի — պատերազմի պատրաստիլ, to prepare for war;
ելանել ի — պատարազմի ի վերայ ուրուք, to take up arms against;
— գնել, մղել ընդ ումեք, տալ — պատերազմի ընդդէմ ուրուք, to give battle, to make war on, to wage war;
— ընդ միմեանս հարկանել, —եդեալ կռուել, to fight, to combat, to attack;
միշտ —իւ լինել ընդ ումեք, to be in perpetual hot water with, to be continually at war with;
— ի վերայ ուրուք յարուցանել, ի — պատերազմի գրգռիլ, to incite to battle, to excite or create war against;
— պնտերազմի էր նոցա ընդ միմեանս վասն, they were at war for;
անագորոյն —իւ պատերազմաւ, by a bloody battle, by a sanguinary conflict;
—ն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի, the battle remained undecided;
cf. Պատերազմ.
Եղեւ մարտ ի մէջ հովուաց։ Միթէ մարտի՞ւ մարտեաւ ընդ իսրայէլի։ Մարտն սաստկացաւ։ Տալ մարտ պատերազմի։ Ի մարտ պատերազմի պատրաստիլ։ Մարտ դնել։ Մի՛ յանդուգն անկանիցիս ի մարտ։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք։ Մարտի՛ր զբարւոք մարտն հաւատոց (յն. ագոն) եւ այլն։
month of March.
Եղեւ մարտ ի մէջ հովուաց։ Միթէ մարտի՞ւ մարտեաւ ընդ իսրայէլի։ Մարտն սաստկացաւ։ Տալ մարտ պատերազմի։ Ի մարտ պատերազմի պատրաստիլ։ Մարտ դնել։ Մի՛ յանդուգն անկանիցիս ի մարտ։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք։ Մարտի՛ր զբարւոք մարտն հաւատոց (յն. ագոն) եւ այլն։
agonotheta, athlotheta.
ἁθληθέτης, ἁθληθετήρ arbiter, munerarius certaminis. Կարգագիր եւ վարձահատոյց հանդիսի մարտի, այսինքն մրցանաց ագոնի, կամ նահատակութեան. հանդիսադիր. նահատակադիր. ճգնադիր. մարտայարդար.
Ինքն հանդիսապետն եւ մարտադիր (քրիստոս)։ Յաղթիցէ դէմ յանդիման մարտադրին. եւ այնպէս առ մարտադիրն մատուցեալ՝ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ։ Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Սարկ. քհ.։ Սարգ. յկ. ՟Զ։ Շ. եդես.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
palestra, battle-field, or battle-ground.
Եթէ պատերազմեսցի եւս միայն ընդ յանձինն մարտավարի անդ. (Եւագր. ՟Ժ։)
weapons of war (other than firearms);
military, warlike.
Յոլովագոյն մարտացուն ձեռաց զրպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս (կամ զհիքութիւնս)։ Զպատշաճ ձիավարելն, զանվրէպ հանդիպումն մարտացուացն։ Պէսպէս ունելով մարտացու զէնս, նիզակս, վահանս, աղեղունս, տէգս։ Ի դէմս իրերաց գոլով մարտացու գործւովքն. (Պիտ.։)
martyr.
Ասի եւ վասն հնազանդից.
Եւ այսսոքիկ մարտիրոսք են, եթէ մինչ ի վախճան պահեսցեն զհնազանդութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
to be a martyr, to suffer martyrdom, to undergo death in witness of the faith.
Մարտիրոսանալ թագաւորի դստերն սանդխտոյ. (Խոր. ՟Բ. 31. կամ 34։)
martyrdom.
Գրիգոր զառաքելութեան մերոյ աշխարհիս եւ զքահանայութեան հանդերձ մարտիրոսութեամբ վարժելով. (Խոր. ՟Բ. 76։)
battery, bastion, bulwark;
tower;
ելեկտրական —, electric battery or machine;
վոլդայեան —, Voltaic battery, pile.
Վանդակակապ մարտկոցս մենքենայիւք ի վերայ փղացն կազմեցին. յն. բրգունք փայտեղէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 37։) cf. ՄԱՀԱՐՁԱՆ։
to fight, to combat, to make war, to engage in action;
to quarrel, to dispute, to contest;
— սկզբնամարտութեամբ, to skirmish.
Մարտեաւ այր մի ընդ նմա։ Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի։ Մարտնչել ընդ քաղդէացիս։ Մարտնչել քաջութեամբ։ Մարտնչէին հրէայքն ընդ միմեանս։ Մարտեան ընդ իս ի տարապարտուց։ Մարտի՛ր զբարուոք մարտն հաւատոց.եւ այլն։
bushy, full of bushes, thick-tangled, brakish, briery.
Ընդ լեռնակողմն անջրդի ապառաժ մացառախիտ։ Իբրեւ զանդաստան մացառախիտ։ Խոպանացեալ սպառսպուռ՝ փշաբեր եւ մացառախիտ. (Յհ. կթ.։)
purifying, purificative.
Մաքրագործ բանիցն նոցա (առաքելոց) հանդիսակից գտանել եւ մակացու. (Սարգ. յռջբ.։)
to purify, to cleans.
Հանգստեամբ հոգւոյն հանդերձեալ եւ մաքրագործեալ. (Նար. ձ։)
cf. Մաքուր;
purgative, cathartic, cleansing;
— դեղ, a purge;
— տեսեկ, nitre, saltpetre;
— աղանդաւոր, puritan.
fond of purity, of cleanliness;
neat, tidy, clean.
Չունիք դուք բարք՝ հնազանդ արանց, ոչ պատմուճան մաքրասիրաց. (Կրպտ. ոտ.։)
purgatory.
Ջրոյն կենդանւոյ նորագործն ւազանի մաքրարանդ նիւթ՝ նշան երկրպագրեալ. (Նար. խչ.։)
purity, cleanliness;
purification;
depuration;
expiation;
neatness, tidiness;
— ջրոց, limpidity;
— օդոց, pureness, serenity, clearness.
Մայր մաքրութեան՝ լռութիւն եւ հնազանդութիւն. (Կլիմաք.։)
cf. Մեծաբանիմ.
Զիջանէ զկնի քում մոլորութեանդ, եւ դու մեծաբանես, ունչ առնես. (Լմբ. պտրգ.։)
to brag, to gasconade, to boast of imaginary adventures, to pretend falsely to bravery, to be vainglorious, to swagger, to vaunt, to exaggerate, to talk big, to draw the long bow, to sound one's own trumpet, to assume a consequential look, to set up for a man of consequence.
Ի շաբաթու անդ մեծաբանեցան հրէայք. (Եփր. համաբ.։)
big words, exaggeration, bombast, boasting, bragging, rodomontade, fustian, gasconade.
Մի՛ ելցէ մեծաբանութիւն ի բերանոյ ձերմէ։ Ոգի մեծաբանութեան ի բերան քո. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 3։ Յոբ. ՟Ը. 2։ Իսիւք. անդ ստէպ։)
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
Իւղ անոյշ եւ մեծագնի՝ ամանիւ ամփոփի։ Եթէ ոք զմեծագնինի խոտէ։ Եւ մեծագնի հանդերձից։ Մեծագնի ակամբք։ Որպէս ակունս մեծագնիս. (Նար. երգ.։ Բրս. հց.։ Արծր. ՟Գ. 9։ ՟Ե. 13։ Յճխ. ՟Ժ։)
greater, bigger;
major, elder;
maximum.
Մեծագունին մի՛ խանդալ ընդ փոքրագունին պատիւ. (Նանայ.։)
noble, generous, magnificent;
ostentatious;
grand, imposing, stately, superb, magnificent.
Զմեծագործ եւ զբազմերախտ ի քրիստոսէ պարգեւեալ մեծ աւանդ. (Յհ. իմ. ատ.։)
noble, great, of high rank.
Որ պատճառն է բանիս մեծազարմ իշխօղս մեր (լեւոն արքայ) հանդերձ բարեզարմ ժառանգօք. (Սկեւռ. յար.։)
all powerful, omnipotent;
very strong, of a great force;
powerful, potent, mighty.
Մեծազօրն աստուած։ Աստուծոյ մեծազօր զօրութեանն։ Առաջի մեծազօր տէրութեանդ քո. (Ղեւոնդ.։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ Խոսր.։)
of exalted sentiments, noble-minded, magnanimous, generous, noble;
mysterious, involving a great mystery.
Մանաւանդ՝ որպէս Ինչ մի պարունակօղ յինքեան զմեծ խորհուրդ, եւ զդիատաւորութիւն. μυστηρικός, μυστικός mysteriosus, mysticus.
greatness of mind, high-mindedness, nobility or thought or sentiment, magnanimity, generosity.
Առաւել եւս ճանաչի հանդէս մեծախոհութեան սորա. (Ոսկ. լուս.։)
greatness of soul, high-mindedness, magnanimity.
Առաքինութիւն բոլոր անձինն, արդարուըիւն, եւ ազատականութիւնն, եւ մեծահոգողութիւնն։ Մեծահոգողութիւն՝ առաքինութիւն անձինն, ըստ որում կարէ հանդուրժել բարեբախտութեան եւ վատաբախտութեան, եւ պատուոյ եւ անպատուութեան։ Հետեւեալ լինի մեծահոգութեանն՝ պարզութիւն եւ ճշմարտութիւն. (Արիստ. առաք.։ եւ Կիր. ՟ը. խհ.։)
very extensive, very vast;
long-winded, diffuse, prolix, wordy;
— բանիւք, diffusely, prolixly.
Մեծաձիգ երկայնութեանն նոցա եդ սահման բովանդակիչ։ Բազում բանս մեծաձիգս երկայնատարածս։ Առ ամենայն մեծաձիգ ծոց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Զ. (յն. այսչափ տարածեալ, կամ տարածութիւն։))
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
Լեզու՝ փոքր ինչ անդամ է, եւ մեծամեծս բարբառի. (Յկ. ՟Գ. 5։)
high-minded, conceited, proud, lofty, presumptuous.
Յանդուգն, եւ յաւելորդսն մեծամիտ. յն. մեծանձն. (Առ որս. ՟Գ։)
hopeful, confident;
— լինել, to be hopeful, full of hope, buoyant with hope.
Ամենեքեան ի մարդասիրութիւն անդր աստուծոյ հայեցեալք՝ մեծայոյսք լինիցիք. (Կոչ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
magnanimous, generous;
cf. Մեծահասակ.
Յառաջագահ անդր զնստելն առձեռնէր քան զամենայն մեծանձանց. (Կաղանկտ.։)
magnanimity, greatness of mind, generosity;
great stature, tallness.
Ունիմ ասէ պատմել ինչ քոյոյդ մեծանձնութեանդ. (Ճ. ՟Գ.։)
very profitable, advantageous, lucrative.
Եղէ մեծաշահ վաճառական, մանաւանդ եղէց. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
loaded with the highest honours;
magnificent, splendid, grand, pompous, majestic, sumptuous, solemn;
with great honour;
splendidly, pompously, sumptuously.
Երիվար մի՝ մեծաշուք (յն. (ահեղ) հեծելով հանդերձ. ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 25։)
Մեծաշուք գնդիդ ձերոյ։ Էր եւ անձամբ վայելուչ՝ մեծաշուք եւ բարձրահասակ։ Արքայք մեծաշուքք։ Մեծաշուք եղեւ ի մտանել անդր իւրում. (Եղիշ. ՟Ը։ Արծր. ՟Ե. 12։ Վրդն. պտմ.։ Եփր. թագ.։)
magnificent, sumptuous, splendid, gorgeous, ostentatious.
Ուր իցեն բազում սպասք եւ հանդերձանք զարդուց.
iambus;
iambic.
Ոմանց մեծավերջ տաղից. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
Անարգեալ պատուական հանդերձքառ ի զարդս մեծարանաց. (անդ. ՟Գ։)
cf. Մեծարգի.
Այսու իմն մեծարոյ երեւին առաջնորդք քեշին՝ իւրեանց հնազանդելոցն. (Եզնիկ.։)
very desirous, ardent, eager.
Ուր իցէ փափաքումն մեծ. մեծատենչ. ջերմեռանդն.
cf. Մեծիմաց.
Երուանդեանս տիգրան, մեծիմաստն եւ պերճաբան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
of vast intellect, very wise, — learned, — ingenious.
Երուանդեանս տիգրան, մեծիմաստն եւ պերճաբան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
Ի մարմինս բարձրաւանդակք, եւ խորագոյնք ինչ, մեծութիւնք եւ փոքրութիւնք. (Ածաբ. աղք.։)