Definitions containing the research աղանդ : 201 results

Դեղեմ, եցի

va.

to poison;
to infect with poison;
to physic;
to dye.

· Calfa

NBHL (1)

Դեղեալ էր ի պիղծ աղանդոյն մարկիոնի. (Վրք. ոսկ.։)


Դեն, ից

s.

religion, faith, sect, belief (of infidels).

· Calfa

NBHL (1)

պ. թ. տիյն. տին. Հաւատք. կրօնք. իբր աղանդք.


Դենպետ, աց

s.

head of religion or sect.

· Calfa

NBHL (1)

Պետ դենի. գլուխ կրօնի կամ աղանդոյ.


Դերանունութիւն, ութեան

s.

antonomasia.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչինչ են պէտք դերանունութեամբ զայնոսիկ, յաղագս որոց բանս ընթանայր, նշանակել (այսինքն զթոնդրակեցի աղանդաւորս՝ պաւլիկեանս կոչել). զի համագործութիւն իրի յանդիմանակաց եղեալ՝ ոչ կարօտանայ անուանակոչութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.)


Խերեւէշ, եշի, ից, աց

cf. Լումայ;
—ս —ս, piece by piece, little by little, slice by slice.

· Calfa

NBHL (1)

Թէեւ խերեւէշ մի տացես։ Այրին բազում տաղանդացն յաղթեաց երկու խերեւէշօխն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։ եւ Ոսկ. հռ. ՟Ի՟Ա։)


Խլեմ, եցի

va.

to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.

· Calfa

NBHL (1)

Սա հինգ աղանդ խլէ. (Տօնակ.։)


Խմոր, ոյ, ով

s. fig.

leaven, ferment;
sect.

· Calfa

NBHL (1)

Նման է արքայութիւն երկնից խմորոյ։ Զգոյշ լերուք ի խմորոյ, սադուկեցւոցն եւ փարիսեցւոց։ Ոչ ասաց զգուշանալ ի խմորոյ, այլ յաղանդոյ։ Սրբեցէք ի բաց զհին խմորն։ Մի՛ խմորն չարութենէ եւ անզգամութեան.եւ այլն։


Խմորեմ, եցի

va.

to cause to ferment.

· Calfa

NBHL (1)

Խմորեալ էր յաղանդոյ մարկիանոսի. Ոչ խմորիլ յաղանդն. (Ճ. ՟Գ.։ Ուռպել.։)


Ծրարեմ, եցի

va.

to envelop;
to pack;
to wrap up;
to roll;
— զվաճառս, to pack up;
զխրոխտ գագա թունս յամպս ծրարէին, they reared their proud heads to the skies;
որոյ գագաթն յամպս ծրարի, whose top cleaves the skies.

· Calfa

NBHL (1)

Ծրարել զզանգուածս ի կտաւս. կամ տաղանդս արծաթոյ ի պարկս. զմնաս ի վարշամակի. հերս ի մեկնոցի. հուր ի գոգ եւ այլն։ Խունկ անուշահոտ ի հանդերձս ծրարել։ Զառաքինութիւն ի մեզ ծրարեսցուք. (Նիւս. երգ.։)


Կալանդեմ, եցի

va.

to bind, to reduce afracture.

· Calfa

NBHL (1)

Զբեկեալն կաղանդեա՛, կամ կաղանդէ. (Տօնակ.։ Նչ. եզեկ.։)


Ընկեր, աց

s.

companion, comrade, partner;
female companion;
consort;
fellow;
agent;
neighbour;
partaker;
peer;
clerk;
assistant;
չիք իմ —, I am peerless, I have no equal;
— զընկեր, այր զ—, one to another, mutually;
երդուան այր —ի իւրում, they bound themselves by mutual oaths.

· Calfa

NBHL (1)

Յընկերաց նոցին աղանդոյն. (Խոր. ՟Գ. 60։)


Զգուշանամ, ացայ

vn.

to take care, to provide one's self, to watch, to superintend, to look after, to be cautious, to defend one's self, to mistrust;
to evade, to fly, to keep, to stand out of the way;
to manage with economy;
to abate, to secure one's self, to observe, to parry, to consider, to reserve to one's self, to act up to ones dignity, to retain;
— անձին, to take care of one's self, to be on one's guard;
— յառաջ, to await the future;
— պահել, — ի կերակոց, to fast;
to diet;
— զսաս ուրաք ի փայտի, to put in irons, to lay by the heels;
— ի կառաց, to get out of the way.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ ասաց զգուշանալ ի խմորոյ, այլ յաղանդոյ։ Զգուշացաւ անտի։ Ոչ զգուշացաւ ի սրոյն։ Զգուշանալ ի կռոց զոհելոյ, եւ այլն։ Զգուշանալ ի վնասակարացն. (Յճխ. ՟Ի։)


Կախարդանք, նաց

s.

bewitchment, enchantment.

· Calfa

NBHL (2)

Գիր, կամ աղանդ կախարդանաց. (Եզնիկ.։ Ճ. ՟Ա.։)

Մի կախարդանօք զձերդ աղանդեալ որսայցէ զգայարանս. (Պիտ.։ ռմկ. աչք խաբել։)


Խրճիթ, ճթաց

s.

cell;
hut, cabin.

· Calfa

NBHL (1)

Յայնմ պղծանոցի խրճթին (աղանդաւորաց) Մագ. (՟Ա։)


Զիրարիմ

vn.

cf. Զիրարեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Ըզգտեալ ի նմա աղանդն յայտնագոյն զիրարէր։ Իսկ եկեալքն զիրարեալք ընդ միաբանս՝ շարժէին զխնդիրն. (Սոկր. ՟Բ. 29. ՟Է. 34։)


Քաղդէութիւն, ութեան

s.

judiciary astrology, horoscope, nativity.

· Calfa

NBHL (1)

Ուսումն եւ աղանդ քաղդէից. աստեղաբաշխութիւն. եւ Աստեղագիտութիւն, աստեղահմայութիւն. ախտարք. ծննդաբանութիւն.


Քանքարաւոր

adj. s. gr. mus.

having talents;
of the weight, or value of a talent;
cf. Սնակուշտ;
ի — բերել, to cause the coupling of animals;
cf. Քարշ;
cf. Պատիւ;
false religion, sect;
cf. Փուշ.

· Calfa

NBHL (1)

Ունակ քանքարոյ. եւ Ունօղ զկշիռ չափոյ տաղանդի միոյ.


Փոխաձեւեմ, եցի

va.

cf. Փոխակերպեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Պեկուզացիք (աղանդաւորք ) ունին զհին եւ զնոր կտակարանս՝ ըստ իւրեանց կամացն փոխաձեւեալ. (Ոսկիփոր.։)


Տասնեկին

adv.

tenfold.

· Calfa

NBHL (1)

Տաղանդ ընկալաք. (գործեսցո՛ւք տասնեկի եւ հնգեկի յարդաւորութեամբ. Սկեւռ. յար.։)


Տարեմուտ

cf. Տարեգլուխ.

· Calfa

NBHL (1)

Մուտ նորոյ տարւոյ. տարեգլուխ. կաղանդ.


Տօնացոյց, ցուցի

s.

calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.

· Calfa

NBHL (1)

calendarium ἑφημερίς ἑπιμήνιος, ἠμερολόγιον . որպէս լտ. Ցուցակ տօնից եւ տօնական պաշտամանց, իբր օրացոյց եկեղեցական. կաղանդացոյց.


Տօնընծայք

s.

New year's gift, reciprocal gifts on festive occasions.

· Calfa

NBHL (1)

Ընծայք յղեալք առ բարեկամս յաւուր տօնից, մանաւանդ ի կաղանդն.


Տոմար, աց

s.

tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.

· Calfa

NBHL (1)

ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. Ցուցակ հաշուի եւ կարգի ժամանակագրութեան, աստեղաբաշխութեան, եւ թուականաց ազգաց, եւ տօնից սրբոց. կաղանդացոյց. օրացոյց. եւ Թուական.


Քառաթիւ

adj.

four.

· Calfa

NBHL (1)

Զտաղանդ պատուիրանին ի սեղանաւորս արկանէր՝ աւանդելով պահանջողին, եւ զշահսն բերելով քառաթուի կրկնակաց եւ ի հնգից թիւ կատարուն. (Սկեւռ. ի լմբ.։)


Քաւդէութիւն, ութեան

s.

magic;
astrology.

· Calfa

NBHL (1)

Թափեալ զնա ի քաւդէութենէ կարծեաց աղանդոյն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 1։)


Քէշ, ի, ից

s.

sect.

· Calfa

NBHL (1)

որ եւ ԿԷՇՏ կամ ՔԷՇՏ. պ. քիյշ. Կրօնք. գեն. աղանդ.


Քէշակարկատ, ից

adj. s. sectarian.

· Calfa

NBHL (1)

ՔԷՇԱԿԱՐԿԱՏ կամ ՔԷՇՏԱԿԱՐԿԱՏ. Կարկատօղ զքէշ. կցկցելով հնարօղ դենի կամ աղանդոյն իրիք. աղանդապետ.


Քրիստոսատեաց, եցի, աց, ից

adj.

hating, detesting J.-C.

· Calfa

NBHL (1)

Քրիստոսատեաց խակութեանն հրէից։ Ի քրիստոսատեաց աղանդոյն. (Նախ. ես.։ Ճ. ՟Բ.։)


Օգոստոս, ի

s.

august, empress;
— Տիրուհի, Holy Virgin, Queen of heaven & earth.

· Calfa

NBHL (1)

Նախ քան զտասն կաղանդին օգոստեայ. (Ճ. ՟Գ.։)


Օձապաշտութիւն, ութեան

s.

serpent-worship, ophialatry.

· Calfa

NBHL (1)

պաշօն օձից, աղանդ օձախաղաց ովփիտեանց, եւ այլոց հեթանոսաց.


Օտարատեսուչ

adj.

meddling with anothers things, bearing envy, envious.

· Calfa

NBHL (1)

Իբրեւ զչարագործ, կամ իբրեւ զօտարատեսուչ. (՟Ա. Պետ. ՟Դ. 15։) ( Սարգիս իմանայ զկախարդս եւ զվհուկս. Իսկ ի Հին բռ. դնի որպէս աղանդաւոր եպիսկոպոս։)


Օրամկրտիչք

s.

Ephionithes, daily baptists.

· Calfa

NBHL (1)

Զաղանդն բառնայ զօրամկրտչացն զեբենացւոց, որք զջուրն աստուած պաշտեն յաղագս լուացութեան. (Տօնակ.։)


Անգեղեցիկ, ցկի, կաց

NBHL (1)

Զիա՛րդ է անգեղեցիկ՝ աղանդ նորա. (Պրպմ. ԼԹ։)


Աստեղագիտական, ի, աց

NBHL (2)

Յաստեղագիտական եւ քաղդէաղանդն կարծեաց օրինեց։ Աբրամ թարգմանի հայր վերամբարձ, երեւեցուցանէ զաստեղագիհականն եւ զվերամբարձայածուն. (Փիլ. իմաստն.։)

Աբուսլիմ ոմն, որ էր քխորամանկ յաստեղագիտական աղանդն. (Ղեւոնդ.։)


Սիմոնական

NBHL (1)

ՍԻՄՈՆԱԿԱՆ կամ ՍԻՄՈՆԱՑԻ, եւ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. որպէս լտ. simoniacus. Սեպհական կամ Հետեւօղ սիմոնի կախարդի. աղանդաւոր. եւ կաշառատու եւ կաշառ առու ի հոգեւորս. ուստի եւ Սիմոնեան ախտ կամ Սիմոնականութիւն է կաշառակրծութիւն վասն հոգեւոր իրաց.


Այգ, գոյ, գու, ուէ, գուց

s.

daybreak, dawn, aurora;
day-light, morning;
ընդ այգն, ընդ այգս այգուն, այգուցն, at day-break, at the dawn of day, in the morning;
— լինել cf. Այգանամ;
յայգուէ մինչեւ յերեկոյ, from morning till night.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Չուբինով (ա. տպ.) հյ. *զայգ ձե-վից է հանում վրաց. ზევ զեգ «վաղանդ. վաղը չէ միւս օրը». հմմտ. վերը զայգոյ ՍԳր.


Աւետ

cf. Աւետիք.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) իրր երօնական բառ պահուած են միայն աւետարան և աւետիս ձևերը. այսպես են՝ Ախց. Երև. Կր. ավէտարան, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ավէդարան, Խրբ. ավէդարան, ավիդ-րան, Ջղ. ավիտարան, Տփ. ավիտարան, ա-վէտրան, Ակն. ավիդարան, Շմ. ավատարան, Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ավէդրան, Ողմ. ավդրան. Մրղ. ավըտիրան, Տիգ. mվդըրmն, Գոր. ըվիտա՛րան, Ղրբ. ըվըտm՛րան, Ագլ. ըվը-տmրmն, Ջղ. (Փէրիա գաւառի Ազնաւուլ ռեւ-ղը) էվէտարան, Մկ. էվէտրան, Զթ. ավիդ-րօն, Հճ. ավիդայօն։-Իսկ աւետիս բառը իր նշանակութիւնը փոխելով՝ եղել է Երև. Նբ. «Ծննդեան գիշերը տնից-տուն ման գալով Խորհուրդ Մեծ երգել և տօնը շնորհաւորել», Սվ. «նոր տարի, կաղանդ», Ախց. «երկար կոլոնաձև թուղթ՝ վրան սրբանկարներով և շարականներով՝ որ նոր տարուն են պատ-րաստում և տնէ տուն վաճառում»։


Գէս, գիսոց, աց

s.

hair, head of hair, long hanging hair.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. կիյսու։ ՆՀԲ սանս. քէսա, պրս. քէյ-սու, կիսու։ Peterm. 21 սանս. kēça։ Windisch. 7 սանս. kēça և լտ. cae-saries, Էմին, Истор. Bарданa էջ 66 ռուս. кoca «մազ» բառի հետ, որ սակայն այլ ծագում ունի՝ ըստ Berneker 580. Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gis, guš, kiš «մազ»։ +ԳԻՏ, ի-ա, ի հլ. «գիտակ, գիտուն, գիտ-ցող» Կոչ. Եւս. պտմ., «ծանօթ, ճանչւոր, բա-րեկամ» Եւս. պտմ., «կախարդ, հմայող, քաղդեայ» ՍԳր. Եփր. թգ., «գնոստիկեան աղանդաւոր» Կոչ. 339, «գիտցուած, ծանօթ» Սկևռ. աղ., որից՝ գիտել «գիտենալ, իմա-ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, «համարել, կարծել» Ագաթ. Կիւրղ. ծն., «մերձաւորիլ, գուռաւո-րիլ» ՍԳր., գիտենալ «գիտենալ, ճանաչել» Պղատ. օրին. Արիստ. առաք. Նիւս. կազմ., «խառնակիլ, զուգաւորիլ» Նոննոս. Վրռն. օ-ոին., գիտոտել «լաւ գիտենալ» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ), գիտուն ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եփր. յես. թգ. և Փիլիպ., գիտակ ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Կոչ., գիտահարց Մծբ., գիտութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն-գիտնական Փարպ. Պիտ., գիտաստութիւն «գիտութիւն» Իմ. իա. 16, արուագէտ Ա. կոր. ա. 10. զ. 10, անասնագէտ Մանդ. Կանոն., մեռելագէտ «մեռելի հետ խառնաևոր» Բառ երեմ. էջ 213 (չունի ԱԲ), երկնագէտ Ոսկ. ես. 335, խորագէտ ՍԳր. Վեցօր., տգէտ ՍԳր., տգիտանալ Ագաթ., տգիտանք Կոչ., չգիտանք Եզն., չգիտուն Սեբեր., յանգէտս ՍԳր. Ագաթ., զանգիտել «վախենալ» ՍԳր., զանգի-տանք «երկիւղ» Սեբեր., անզանգէտ «ան-վախ» Աթան. էջ 556։ Նոր բառեր են՝ գի-տակցաբար, գիտակցական, անգիտակցա-բար, բնագիտութիւն, լեզուագիտութիւն, ձայնագիտութիւն, ձայնագրագէտ, լեզուա-գէտ, աշխարհագրագէտ, բևեռագէտ ևն ևն.


Խարափ

s.

ditch;
trap, snare.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գուբ, խորխորատ, որոգայթ»? մէկ անգամ ունի Եզն. էջ 111 «Ի նոյն խա-րափ անկեալ և աղանդոցն, զոր թշնամին իբրև զորոմն ի մէջ ցորենոյ սերմանեաց»։ Իբրև անստոյգ բառ ունի ՋԲ, որից և ԱԲ և ՓԲ։ Ա. Զամինեան (անձնական) սրբա-գրում է խարխափ. նոյնը Գալեմքեառեան իսկ Mariès, Եզնիկ, էջ 180 խարակ?


Հերեսիովտ, աց, ից

s.

heretic.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«հերետիկոս, աղանդաւոր» գործածուած է միայն լոգնա-կի ձևով. այսպէս՝ հերեսիովտք, հերեսիոտք, հերեսիովտայք, հերեսիոտայք (սեռ.-տաց, տից, տայց) Կոչ. 48, 99, 137, 267. Եւս. պտմ. 529, 534-5. Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 10. յետնաբար եզակի ձևով և իբբ ած. ունի Ուխտ. Բ. 113 (հերեսիովտ լեզու նորա)։ Այս բառից են հերեսիոտութիւն Եւագր. հե-րեսիութիւն Եւագր. Կոչ. 99. հերեսութիւն, հերիսութիւն Կոչ. 311։

-Յն, αὶοεοιώτης, լգ. αὶρεσῖῶται «հերե-տիկոս». կազմուած է αἰρεσης բառից, որ նշանակում է «առնելը, գրաւում. 2. ընտ-րութիւն. 3. նախընտրութիւն. 4. մասնա-ւոր ուսումնասիրութիւն. 5. գրական, բը-ժըշկական, փիլիսոփայական դպրոց, և վեր-ջապես 6. առանձին կրօնական հերձուած». բուն արմատը αἰρέω «բռնել, գրաւել, ընտ-րել ևն»։ Յունարէնից փոխառեալ են նաև լտ. haeresis, ասոր. [syriac word] heresiotā «հերձուածող, աղանդաւոր» ևն։-Հիւբշ. 361։


Մնաս, ի, ից, ու, ուց

s.

mina (weight and money);
pound;
mark.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. μνα, μνας հոմանիշից, սր իբր կշիռ արժէր 100 դրախմի = կէս կիլօգրամ, իսկ իբր դրամ 60 արծաթ մնասը արժէր մէկ տաղանդ, ոսկին վեց անգամ աւելի։ Յոյն բառը ծագած է եբր. [hebrew word] māne բառից, -այս էլ փոխառեալ է բաբել. manū ձևից, որից են նաև եգիպտ. mano, հարամ. ma-nah, արաբ. [arabic word] manā, [arabic word] mann, ասոր. [syriac word] maniā, ինչպէս նաև սանս. mana «կշիռ ոսկւոյ»։ Բուն արմատն է սեմ. manā «հաշուել, թուել»։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց. 96ა մնա, მნახი մնասի, լատ. mina, ֆրանս. mine, գերմ. Mine ևն (Gesenius17 436, Boisacq 641). տե՛ս նաև ման, որ պահ-լաւականից է. իսկ մէն՝ յետին արաբական իոխառութիւն։-Հիւբշ. 365։


Թոշակ, աց

s.

provision;
viaticum;
pay, wages, hire, salary, stipend;
pension;
— եկեզեցական, benefice;
ուսանել —աւ, to be in a boarding-school;
— յետին, վերջին, viaticum;
տալ, պաշտել ումեք զյետին —, to administer the viaticum.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Lag. Urgesch. 962, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Muller SWAW 38, 572, WZKM 7, 372, ուր իրանեան բառը հա-նում է tuš «ուրախանալ, գոհ լինել» ար-մատից, կցելով սանս. toša «գոհութիւն, ուրախութիւն» բառի հետ և ենթադրելով զնդ. taōša «աղանդեր» ձևը։


Կեշտ

s.

religion;
sect;
cf. Դեն.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. ի) «կրօն, աղանդ» Եղիշ. գ. էջ 46, 63. ը. էջ 113. «գիրք վարդապետութեան, վարդապետարան» Եղիշ. ը. էջ 112. ունինք նաև քէշ և քէշտ ձևերով (տե՛ս այս բառե-րը), որոնցից քէշակարկատ Եզն. քէշտա-կարկատ Կանոն։

= Պհլ. [arabic word] kiš, kēš և պրս. ❇ [arabic word] keš, kiš «կրօն, աղանդ», որոնց հինն է զնդ. kkaēša-«կրօն, աղանդ, օրէնք, ուսուցիչ և վարդապետ». ծագում է զնդ. kaōš-«ուսու-ցանել, վարդապետել» արմատից։-Հիւբշ, 167։


Վաղ

adj. adv. s.

ancient, old, former;
anciently, formerly, once on a time;
early, betimes, soon, quick;
tomorrow;
— քաջ, very early;
— քաջ ընդ առաւօտն, at the break of day or of dawn, at the peep of day, very early in the morning, at dawn;
— ուրեմն, in bygone times, of old, long ago, a long time ago;
ի — ժամանակս, anciently, formerly;
ի — ժամանակաց, time out of mind;
— ընդ փոյթ, soon, quick;
forthwith, directly;
— կամ անագան, եթէ — եթէ անագան, sooner or later;
ոչ կարի — ոչ յոյժ անագան, neither too soon nor too late;
ո՞չ — իսկ ասացի քեզ, did I not tell you before ?.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

=Նոյն է վրաց. ხვალ խվալ, ხვალა խվալա, ხვალე խվալե «վաղը, էգուց», ხვალის ხვალ խվալիս խվալ «վաղուայ վաղը, վաղանդ». ինգ. խուվալ, խուալ «վաղը» բառերի հետ։ Սրանք վ-ից առաջ ունենալով նախաձայն խ չեն կարող փոխառեալ լինել հայերէնից։ Միւս կողմից հիմնական իմաստը (առաջ, շուտ) գտնուելով հայերէնի մէջ, չի կարող հայերէնը փոխառեալ լինել վրացականից։ Ուստի և ենթադրւում է մի երրորդ աղբիւր. որ ունէր xval ձևը՝ «առաջ, հին» նշանակու-թեամբ, որից փոխառեալ է նաև հայերէնը։ -Աճ.


Տաճիկ, ճկաց

s. adj.

Arab;
Turk;
Arabian;
Turkish;
swift-footed;
— ձի, barb, Barbary or Arabian horse;
— ասորի, Canaanite;
cf. Ուղտ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«արաբ». հնագոյն ժամանակնե-րից սկսած այս անունով էին կոչւում այն Արաբները, որոնք բնակւում էին Ասորիքի և Եփրատի միջև գտնուած եռանկիւնու մէջ. այս երկիրը կոչւում էր յն. Ἀραβία ή ἐეημος, գործածուած է նաև Փիւնիկէի և Քանանացոց համար (տե՛ս Կանայեան, Արրտ. 1913 493-6 և Կոգեան ՀԱ 1922, 542). հմմտ Բ. մակ. ժբ. 10. իբրև ածական՝ գործածւում էր «արագավազ» նշանակութեամբ՝ ձիու և ուղտի համար. ինչպ. տաճիկ ձի Բուզ. դ. 47, էջ 134, տաճիկ ուղտ Բուզ. դ. 54, էջ 141 երիվարս տաճիկս Սեբ. Գ. ի (հմմտ. արա. բական ձի, արաբ ձի)։ Աւելի ուշ արաբները մահմետական դառնալով՝ տաճիկ բառն էլ սկսաւ նշանակել «իսլամ», որից և տաճկաց-նել «մահմետական դարձնել» Գնձ.։ Երբ Սել-ճուքները արշաւելով արևմուտք, մտան Մի-ջագետք, խառնուելով տեղացի արաբների հետ, ստացան մեր մէջ տաճիկ անունը. հմմտ. «Ի հիւսիսոյ եղեն շարժեալ ազգ, որ կոչմամբ թուրք անուանեալ, ի 24 ցեղս որո-շեալ, իշխանութիւն տաճկաց առեալ, թեպէտ յաղանդ նոցին խմորեալ» Վահր. ոտ. էջ 183. «Իսկ արաբացիքն որ մինչև ցայն վայր տա-ճիկք կոչէին ... խառնեցան ի թուրքն և եռեն ազգ մի վասն համակրօնութեան իւրեանց և միմեանց անուամբ կոչին» Միխ. աս. էջ 407-8։ Սելճուքներից յետոյ նոյն անունը ժառանգեցին նրանց ցեղակից Օսմանցիք։ Սելճուքների բարբարոսութեան աատճառաւ տաճիկ դարձաւ նաև ած. «մարդու նեղու-թիւն տուող, չարչարող»» իմաստով Երզն. մտթ. 125 ա, որ մինչև անգամ Քրիստոսի բերանն է դրւում (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 172)։ Նոր բառեր են տաճկե-րէն, տաճկահայ, տաճկաբան, տաճկախօս, տաճկահայերէն, տաճկահպատակ, տաճկա-լեր ևն։


Սար, ից, ոց

s.

height, eminence, top, summit, peak;
cape, promontory, point;
սարք, furniture, moveables, equipage;
harness;
all that follows, rest.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գլուխ, գլխաւոր». այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. բայց սրանից են նարապետ «գլխաւոր, իշխան» Թէոդ. կուս. աղանդասար «աղանդաւորների գլուխը» Երզն. մտթ. 303 (հմմտ. աղանդագլուխ Ուռհ. 239), կախարդասար (ի-ա հլ.) «կա-խարդների գլխաւորը» (տե՛ս «առանձին) մեծասար «երևավանկ բառ, որի. առաջին վանկը երկար է, երկրորդը՝ սուղ» Բր. և Երզն. քեր.։


Քաղդեայ, էի, ից

s.

Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. (ասւում է նաև քաղդէ) քհմայող, գուշակ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 150. Եփր. նին. 115. Վրդն. դան. յետին գրիչներից գրուած հյց. քաղդէո Եփր. մն. էջ 490. որից քաղդէութիւն «աստեղադէտու-թիւն, հմայութիւն» Ոսկ. լհ. Բ. 17. Բուս. քաղդէացի «գուշակող մոգ» Կոչ. քաղդէական Եւս. քր. Փիլ. քաղդէաղանդ Փիլ. իմաստ. հմմտ. նաև քաւդէալ։


Տէր, տեառն, տերանց, տեարց

s. gr.

God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us! — բայի, objective or accusative case;

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.


Քարադր, ի

s. zool. plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«բուի տեսակից մի թռչուն, որի համար հները առասպելաբանում էին թե մահը գուշակում է և հիւանդութիւնները ո-չընչացնում» Ղևտ. ժա. 19. Օրին. ժդ.. 18. Եպիփ. բարոյ. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. (ա-ռասաելը տե՛ս Վրդ. առ. 81). գրուած է նաև քարարդ, քառադր, քաղադր, քաղարդ, քաղանդրոս, քաղանդր Սատն. 65, քարադ-րոն Բար. 141։ Այս նոյն բառն է, որ կա-լատրիս ձևով գրուած է Տաթև. ձմ. կդ. «Կա-լատրիսն հաւ՝ հայելով ի հիւանդն, առնո-յինքն զցայ նորա և բարձրանայ ի ծառն և փոխանակ հիւանդին մեռանի»։ նութեամբ (ըստ Meillet, Յուշարձ. 21։) դարձած քաղադր։-Հիւբշ. 388։