shell, conch-shell;
basin, wash-hand basin;
dish, bowl, porringer;
back or console of a throne;
arcade, arch, porch;
nuptial-bed.
, ի, ի-ա հլ. «գոգաւոր մեծ աման, լական» ՍԳր. Մծբ. 262. «կոնքաձև յենա-րան, բազմոց» Երգ. գ. 1. «գոգաձև կամար» ՍԳր. Վեցօր. «սրսկապան, վարագոյր» Ա. մակ. դ. 38. «մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. Եփր. մրգ. 351-2. որից կոնքաձև «գո-գաւոր» Սարգ. Նչ. եզեկ. նոր գրականում կոնք նշանակում է նաև «իրանի ծայրի ոսկ. րային մասը, bassin»։
= Յն., ϰόγχη «խեցեմորթ, յատկապէս՝ ռս-տըրէի խեցի, խեցեմորթի պէս գոգաւոր ա-ման, մի տեսակ հեղուկաչափ, արկղ, խղըն-ջաձև կամարաւոր ծածկոց՝ քրիստոնէական եղեկեցիների խորանի վրայ». սրանից են փոխառեալ լտ. concha «խեցեմորթ, խեցե-մորթի կճեպից շինուած աման, չափ, կա-մար», վրաց. კონკი կոնքի «աղեղ, կամար. 2. լական, тaзъ» (եթէ ուղղակի հայերէնից չէ փոխառեալ)։-Հիւբշ. էջ 359։
Էճ ցօղ ի գզաթէ անտի լի կոնքիւ ջրոյ. (Դտ. ՟Զ. 38։)
(լծ. հյ. գոգ, իբր ծոց խոր. եւ յն. գօ՛նխի. խեցեմորթ՝ կոնքաձեւ) κόγχη vasculum in modum conchae cavatum. մանաւանդ λεκάνη pelvis νιπτήρ pelluvium, malluvium τρύβλιον catinus, patina. Անօթ գոգեւոր. աման ծոցաւոր. տաշտ. դաշխուրան, լական. եւ Սկաւառակ. ափսէ.
առեալ ջուր՝ արկ ի կոնք. (Յհ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Կոնք մի արծաթի ի ՃԼ կշռորդէ։ Կոնք արծաթիք երկոտասան։ Ի տեղի կոնքոյ եւ տաշտի։ Կոնք՝ որ է երկու ունկի աման մեծ. (Վրդն. թուոց., ի լտ. ըստ Մենինսքեայ մեկնի։)
Գահաւորակ արար ... զկոնք նորա ոսկի. այլ ձ, զսնարսն. եւ ա՛յլ ձ. զկողմանս՝ ոսկեղէնս. (Երգ. ՟Գ. 1։)
Ո՞ ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Ա։)
Կամար դրանն մերձ ի կոնք դրանն։ Զկամարն եւ զկոնքն եւ զարմաւենիս։ Արմւենիք աստի եւ անտի ի վերայ կոնքիցն. եւ այլն. (Եզեկ. խ. 9. 21. 26. 48։)
Տեսին ըզկոնքս եւերեալս, եւ զվարագոյրաձիգս խաթարեալս։ Զարդարեցին զկոնքսն եւ զվարագոյրաձիգսն. (՟Ա. ՟Դ. 38. 57։)
Ազգ որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կոքղիք, եւ ստրոմք. (Վեցօր. ՟Է։)
in form of a cupola;
concave, vaulted.
Որ ունի զձեւ կոնքի կամակամարի. գոգաձեւ. ծոցաւոր.
Եւ որ եւ՛ս գերիվերոյ կոնքաձեւ տաճարին աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի դրանն վերայ գոգաձեւ գտանի ... որպէս եւ այժմ տեսանեմք ի մեր եկեղեցիքս, որ ի վերայ սեմոցն կոնքաձեւ գտանի. (Նչ. եզեկ.։)
conchylia, purple-fish, murex.
, որ և կոնքել, կոնքիւլ, կոնքի-ղոս (սեռ. -ի) «ծիրանի ներկը տուող խեցե-մորթը» Նոնն. 49. Վրդն. ել. գրուած է կոն-քիլոս Տաթև. հարց, էջ 342, Մտթ. ներբ. 167. կոնքելոս Տաթև. ամ. 384.-յգ. սեռ. կոնքուլաց Սիմ. ապար. 143։
= Յն. ϰοτϰίλη, ϰογχόλιον նոյն նշ. ո-րից փոխառեալ են լտ. conchylium և վրաց. კონკილა կոնքիլա հոմանիշները։ Ծագում է ϰόγχη «խեցեմորթ» բառից, որից հյ. կոնք։-Հիւբշ. 359.
Տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին (շան) շրջելով. եւ գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին. ապա արիւն կոնքելին եներկ զբերան շանն. եւ հովիւն առեալ բուրդ՝ ջնջէր. եւ բուրդն զգոյն ծիրանոյն առ։ Եւ գիտեցեալ հովիւն, եթէ կոնքելն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի՝ հրապարակաց զայն, եւ այնպէս քաղելով առ ծովեզերին զկոնքելն՝ եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
Ի ծովէն ելանէր կոնքիւլն, յորմէ ծիրանին. (Վրդն. ել.։)
enchirium.
«եևեղեցական մի զարդ՝ որ հայ-րապետը իր ձախ ազդրի վրայ է կրում» Պտոռ. 521. Լմբ. մատ. 195. Մաշտ. Ամ» պտմ. (շար.) էջ 134։ («Կոնքեռը քառակու-սի զարդ մըն է ասեղնագործուած կամ ըն-տիր կերպասէ շինուած, որ երեք անկիւննե-ոէն փոքրիկ ծոպեր ունի և չորրորդ անկիւ-նէն երիզով կկախուի գօտիէն՝ հայրապե-տին ձախ կողմէն և ձախ ազդրին վրայ». Քննասէր, Ծիսական բառարան, Օրաց. առո-հիւանդ. 1906 թ. էջ 154)
Կոնքեռ զգօտւովն ի ձախակողմանն։ Եւ կոնքեռ զահակ բարձօք. որպէս կաթողիկոս. (Մաշտ.։)
cf. Կոնք.
, ի-ա հլ. «կոնք» (գրուած նաև լե-կան, ղեկան, լկան) կաստ. Վրք. հց. Ա. էջ 495. Պտմ. աղէքս. էջ 1, 2. Վստկ. 80. որից լականադէտ «լականով հմայող» Պտմ. ա-ղէքս. ղեկանադիւթութիւն Պտմ. աղէքս. էջ 2։
= Յն. λεϰάνη «կոնք», որի հետ նոյն են սումեր. lahan gidda «լայն (կամ ծանր) ա-ման», ասուր. lahannu, lahnu, ասոր. [arabic word] laqna, արաբ. [arabic word] laqan և պրս. [arabic word] la-kan, lagan.-Այս բառերի փոխյարաբերու-թիւնը ճշտուած չէ. ոմանք յոյն բառը համա-րում են հնդևրոպական և կցում են լտ. lanx, lancis «ափսէ». լն. λέϰος, λεxίς «պնակ» ևն բառերին (Walde 412, Boisacq 568). ա-ւելի հաւանական է այն՝ որ յոյնը փոխառեալ է սումերականից, որից են նաև սեմական միւս ձևերը և պարսկերէնը։ Հայերէնի մէջ լեկան, ղեկան ծագում են յունարէնից, իսկ լական՝ պարսկերէնից։ Պարսկերէնից են նաև վրաց. ლაკანი լականի, թրք. legen, leyen, lehen, քրդ. legen, գնչ. leken, lokani, և թուրքերէնի միջոցով էլ ռուս. лeгинъ, ла-xань, лохань, փոքր ռուս. lochána, լեհ. lachan, բուլգ. legén, lehén, Iihén, ալբան. l'eg'én, l'εjén, ռում. ligheán ևն (Berneker 685 և 699)։-Հիւբշ. 157, 351։
that serves to wash in;
կոնք —, washing tub, bath.
Էառ փրկիչն մեր ջուրն, եւ էարկ ի կոնք մի լուացիկ. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
fish;
Pisces;
կապոյտ —, silurus, sheat-fish;
կարմիր —, gold-fish;
— ծովու, salt-water fish;
ձկան ականջ, մահարար, cf. Ձկնականջ, cf. Խռնդատ;
ծովու ձկան արիւն, cf. Կոնքեղ;
սակառի, սոսինձ, տապակ, փամփուշտ, թեփ, մորթն ձկան, fish basket, fish glue or isinglass, fish kettle, fish maw, fish scale, fish skin;
— որսալ, to fish, to go a fishing;
— խորովել, to grill, to broil fish.
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
= Փոխառեալ է իրանեանից, բայց սրան ծնունդ տուող մայր ձևը յայտնի չէ. կայ պրս. [arabic word] abzān «փոքր ջրշեղջ» (vullers). 2. «է աման ինչ տապանաձև երկայնաձիգ ըստ հասակի մարդոյ, զոր արարեալ ի պը-ղընձոյ և կամ յերկաթոյ և ի վերայ նորին խուփ ինչ արարեալ և ի միջակի նորին ծակ մի վասն շնչահանութեան կազմեալ, և զո-մանս հիւանդս ի մէջ նորա ընկողմանեցու-ցեալ, դարման մատուցանեն» (ԳԴ)։ Այս բա-ռից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] abzan «մէջը ցողանալու աւազան կամ կոնք», [arabic word] bāsān «աւազան, ջրշեղջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 599), վրաց. აბაზანა աբազանա «լուա-ցուելու մեծ տաշտ»։ Բայց այս պարսիկ բա-ռը չէր կարող տալ հյ. աւազան, որովհետև պրս. [arabic word] abzān ենթադրում է պհլ. *apa-zan, որ կարող էր տալ միայն հյ. *ապազան ձևը։ Սակայն կայ նաև ասոր. [arabic word] avzānā «մկրտութեան աւազան», որ նոյնպէս փո-խառեալ է պարսկերէնից և որի v ձայնր համաձայն է հյ. ւ-ին, բայց վերջաւորութիւ-նը (ā) տարբեր է։-Հիւբշ. 111։
Ընդունարան ջրոյ, իբր կոնք եւ կուր մեծ. կամ լուացարան. ջրշիղջ. նոյն ընդ թ. հաւուզ, հավզ՝ ապտան. որպէս եւ աւազան փոքր ասի՝ հավղէփ, գուռնա. իսկ յն. պէսպէս բառիւք բացատրի, որպէս լուացարան, լիճ, ջրբուխ, գուբ, ջրարբք, հնձան, սան։ եւ այլն. κολυμβήθρα, λουτήρ, κρήνη , δεξαμενή, λέβης, ποτιστήριον. piscina, cisterna, lavacrum, receptculum, lacus, labes, olla, aquarium եւ այլն. Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Դ. 20։ ՟Լ. 38։ ՟Ծ՟Թ. 10։ Ել. ՟Բ. 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 38։ Սղ. ՟Ճ՟Է. 10. եւ այլն։)
Զոր մաքրեցեր յաւացանին (ի կոնքն, ի լականն), մաքուր ձեռօք զոտըս նոցին. (Շար.։)
drinking vessel, cup or pot.
, ի-ա հլ. «տաշտ, կոնք, լա-կան» Դատ. ե. 25. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 183. գրուած է տաշտագուրան Նիւս. (ոստ Հա-ցունի, Ճաշեր, էջ 84) և ԱԲ։
λεκάνη pelvis, patina, phiala Տաշտ. կոնք. լական. կուժ, մենծ թաս.
story, floor.
(սեռ. ի) «տան յարկ» Գծ. ի. 9, թ. 37. Նար. էջ 178. Ճառընտ. դստիկոնք լար-կաց Պիոն. հրտր. WZKM, 28 (1914), 380, ղստիկոնիս «պատշգամբ» Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 5։
Լցաւ ամենայն հրապարակն, եւ դստիկոնք յարկացն. (Ճ. ՟Ա.։)
deacon.
Ուռիղ մեկնութեանը ծանօթ էր հնե-րից Լմբ. մատ. էջ 34՝ «Վեցերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ դիակոնք, որ թարգմանին սպասաւորք, այսինքն սարկաւագունք»։ Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Դիակոնք, որ թարգմանին սպասաւորք, այսինքն սարկաւագունք. (Լմբ. եկեղ.։)
conch-shell.
«մի տեսակ խեցեմորթ, խը-խունջ». Վեցօր. 140 (մէկ անդամ). «Կոնքն և կտինքն և կոքղիք և ստրոմք»։
Ազգ՝ որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կողիք. (Վեցօր. ՟Է։)
taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «համտես, համի փորձ, համ, լայնաբար՝ որևիցէ փորձ, օրինակ» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. «կում, մէկ անգամ ըմպելը» Պտրգ. 380, 565, 572, 711 (Եւ զբաժակն ըմպէ երիս ճա-շակս. Առնու ի բաժակէ արեանն ճաշակ մի. Առնու և ի բաժակէն ճաշակ մի. Տացէ նմա և ի բաժակէն ճաշակ մի). «գաւաթ. բաժակ, հեղանիւթերի մի չափ» ՍԳր. «կոնքաձև կամ բաժակաձև բազմակալ ճրագի» Զաք. Բ. 14, որից ճաշակել ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 17. ճաշակակից Սիրաք թ. 22. ճաշակելի Ոսկ, տիտ. ճաշակելիք Երեմ. դ. 19. Եբր. ե. 14, անճաշակ Ագաթ. դառնաճաշակ Շար. գե-ղեցկաճաշակ Տօնակ. նորաճաշակ Իմ. ժզ. 2 դժուարաճաշակ Ճառընտ. դիւրաճաշակ Մխ. առակ. եզնաճաշակ Նոնն. կենաճաշակ Պիտ. հոգեճաշակ Նար. առաք. հրաճաշակ Նար. Շար. ճաշակաւոր (նոր բառ) ևն։
Զճաշակսն ոսկիս. իմա՛ զկոնքաձեւ բազմակալ ճրագաց։
strombus, turbinite, (a testaceous univalve).
«պտուտկած ձևով մի խեցե-մորթ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. էջ 140. «կոնքն և կտինքն և կոքղիք և ստրոմք»։
Որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կողինք, եւ ստրոմք. (Վեցօր. ՟Ե։)
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
Schrō̈der, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում յն. և լտ. ձևերը։ Klaproth, Asia pol. 104 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։ ԳԴ պրս. nāv բառից։ ՆՀԲ յն. լտ. վրաց. և սանս. ձևերը. նաւ «տաշտ» բառի հեա համեմատում է պրս. նավէ «կոնք», նավիյտէն «փորել զմէջն», իսկ նաւա-բաշխ համարում է նայաբաշխ։ Ուղիղ համեմատութիւններ են անում Peterm 30, 33, Windisch. 23, 25, Եւրոպա 1849, ann Böttich. ZDMG 1850, 359, 180, Arica 80, 340, Müller SWAW 38, 572, 589, Pictet 2, 180, Տէրվ. Նախալ. 37, 9։ ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 216 բնիկ է համարում բառս և փոխառութիւնը կաս-կածական է գտնում. իսկ Arm. Gram. 201 դնելով իրանական փոխառութեանց շարքում՝ էջ 17 յայտնում է որ կարող է նաև բնիկ լինել։
νᾶυς, νηύς navis. յն. նա՛ւս, նիիւս. լտ. նա՛ւիս . վր. նա՛վի. սանս. նավ. իսկ պրս. նավ, ամենայն ինչ տաշտաձեւ. եւ πλοῖον navigium, navis oneraria եւ πλόας , πλοῦς (որ եւ նաւարկութիւն). navigatio. Լաստափայտ. տապան. կոնքաձեւ մեքենայ մեծ տախտակամած, որ գնայ ի վերայ նա՛յ տարեր ջուրց. ... եբր. անի.
ՆԱՒ ՔԱՐԵՂԷՆ. որ եւ ՔԱՐԷՆԱՒ. λιθινή νᾶυς vas cavum et oblongum եւ այլն. Աման ի ձեւ նաւակին կամ կոնքաձեւ, մանաւանդ ընդունարան գինւոյ, եւ քաղցուոյ. որպէս տակառ. թակոյկ. տաշտ. հնձան. (իսկ պրս. նավէ՛, է կոնք. եւ նավիյտէն, փորել զմէջն).
basin, wash-hand basin.
«մէջը ձեռք լուալու կոնք, լական» Մաշտ. ջահկ. որ և շռնիճ «կոնքի մէջ ջուր լցնելու ամանը, երպրրխ» Մաշտ. -այս ի-մաստը՝ որ ընդունուած է արդի գրականումն էլ, սխալ է, որովհետև Մաշտ. իրար յետևից դնում է «զշռնիտն և զքսեստինն և զռաստա-ռակն», որոնցից վերջինը լինելով «թաշկի-նակ, սրբիչ, անձեռոց», երկրորդը լինելով «կուժ»!, առաջինն էլ միայն «լական, կոնք» կարող է լինել։ Ճիշտ այսպէս է նաև Բիւզ. ն. γερνιβσζεστα «basin and pitcher, for washing the hands, լական ու կուժ, ռմկ լէհէն-երպրըխ» (Sophocles 1164բ)։
= Փոխառեալ պիտի դնել յն. χέ́ρνιβον «կոնք, մէջը ձեռք լուալու լական» բառից, հմմտ. յն. χερνιβόζεστα որ բոլորովին նոյն է Մաշտոցի «զշռնիտն և զքսեստինն» ձևի հետ։ Մագում է յն. χείρ «ձեռք» բառից (Boisacq 1056)։ Վերջաձայնի տարբերութեան համար պէտք է ենթադրել թերևս յետին յն. ռմկ. մի ձև, որ աւելի մօտիկ էր հայերէնին։
frying-pan;
cf. Վահանակ.
, ի-ա հլ. «մի տեսակ վահանաձև զարդ, որ և վահանակ». մէկ անգամ ունի Ա. մկ. դ. 57. «Ջարդարեցին զկոնքս ... ոս-կի պսակօք և ոսկւովք տապակօք»։ Սրանից է տապակեալ «վահանակներով զարդար-ուած», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. զ. 2. «Եւ ինքն Զաւէն աթինեալս և զտապակեալս և զժապաւինեալս նարօտօք ագանէր»։
Զարդարեցին զկոնքս ... ոսկի պսակօք, եւ ոսկւովք տապակօք. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 57։)
cf. Վահանակ.
, ի-ա հլ. «մի տեսակ վահանաձև զարդ, որ և վահանակ». մէկ անգամ ունի Ա. մկ. դ. 57. «Ջարդարեցին զկոնքս ... ոս-կի պսակօք և ոսկւովք տապակօք»։ Սրանից է տապակեալ «վահանակներով զարդար-ուած», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. զ. 2. «Եւ ինքն Զաւէն աթինեալս և զտապակեալս և զժապաւինեալս նարօտօք ագանէր»։
Զարդարեցին զկոնքս ... ոսկի պսակօք, եւ ոսկւովք տապակօք. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 57։)
cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.
. *ի հյ. «բաժակ, գաւաթ, թաս» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. ա. կոր. «խնկաման» Երգ. ե. 13, զ. 1. «կոնք» Վրք. հց. «կթոց, կողով» Ճառընտ. «ձիու գասակը պաշտպանող մի տեսակ զրահ» Արծր. 132 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. 208), «մի տեսակ երաժշտական խազ» (գրուած է դաշտ Վստկ., թաշտ ՀՀԲ. հմմտ. պրս. [arabic word] tastgar «անուն երաժշտի միոջ», որ ծագում է tašt «կոնք» բառից)։ Արդի գրականում և գաւառականներում տաշտ նշանակում է մի-այն «փայտէ կոնք»։
= Պհլ. [other alphabet] tast «աւազան, կոնք. տաշտ, թաս, բաժակ», պրս. [arabic word] tast ևկոնք, մեծ լական», աֆղան. tast, քրդ. tešt «լուացքի տաշտ», զնդ. [other alphabet] tasla-«ռաժակ, գաւաթ, թաս»։ Այս բոլորը ծագում են tas «տաշելով շինել» արմատից, որի անցեալ դերբայն է. աւելի ընդարձակ տե՛ս տաշ (Pokorny 1, 717, Horn § 389)։ Իրան-եանից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] tast«տաշտ, կոնք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 314). սրա համառօտուածն է [arabic word] tās որ տարածուած է նաև շատ լեզուների մէջ, մանրամասն տես թաս։-Հիւբշ. 251։
ՆՀԲ լծ. թրք. թէստէ «տրցակ, փունջ» (իմա՛ պրս. dasta). բայց թւում է թէ նոյն է համարում նախորդի հետ, որով-հետև թէ՛ իբր առանձին բառ չէ գրած և թէ մեկնում է «բուն որթոյ տնկեալ ի կոնքաձև փոս, որոյ բացումն ասի բա-ժակել»։ Հիւբշ. 251 բաժանում է նա-խորդից։
որպէս Բուն որթոյ տնկեալ ի կոնքաձեւ փոս. (որոյ բացումն ասի բաժակել) արմատ եւ փունջ որթոյ յայգւոջ, ուռճացեալ. (լծ. թ. թէստէ ).
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
(Արկանել նետս, քարիս, կամ վիճակ, զուռկան ի ծով, արս ի հնոց կամ ի հուր, ի բանտ, ի գութ. հող զգլխով. մարգարիտս առաջի խողաց. գինի ի տիկս. ջուր ի կոնք. շանց զհաց. պղինձ ի գանձանակն. զարծաթ ի սեղանաւորս։ Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Արկանել մանգաղ ի հունձս. զգործիս յորս. բան ի բերան. վարապան ի զցռուկս։ Յամենայն տեղիս արկից լռութիւն, եւ այլն։)
silvery, made of silver;
silver-coin.
cf. Ապակեայ.
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
ԽՈՐԱՆ՝ որպէս Խորշք տոմարական աղիւսաց, եւ կոնք համաձայնութեան չորց աւետարանաց. Խանէ.
shell-fish;
shell, conch;
tortoise-shell;
nut-shell.
Միայն ազգ՝ որ խեցեմորթ (կամ խեցմորթ) կոչին, այսինքն կոնքն. (Վեցօր. ՟Է։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
Որպէս Խղունջ. կոնքեղ. կողինջ. արուսեկ.
snail;
sea-shell, purple shell-fish.
ԽՂՈՒՆՋՆ կամ ԽՂՆՋՈՒՆ. κόχλος, κοχλίας , κόγχη, κογχύλη concha, limax, conchylium, ostreum, murex. որ եւ գրի ԽԽՆՋԻՒՆ, կամ ԽԽՆՋՈՒՆԻ, ԽՂԸՆՋՈՅՆՔ, եւ ԽՌՆՋԱՅԼ. ռմկ. կողինջ, կոխլանճ. Խեցեմորթ ցամաքային եւ ծովային՝ ազգի ազգի. որոյ ազնուագոյնն է կոնքեղ, յորմէ ելանէ ծովու ծիրանի. սիւմիսքլիւ պեօճէք. (որպէս եւ հյ. ի խլինք, ունչ) հալեզուն քէրէ. եւ իսկէռլէթպեօճէյի։
mortar for pounding incense;
incense-box;
perfumer.
that swims, swimming;
acquatic;
swimmer;
acquatic animal, fish.
ԼՈՂԱԿ ԼՈՂԱԿԱՆ. νηκτός natans, natatile. որ եւ ԼՈՒՂԱԿ. Ջրային կենդանի՝ որ միշտ լուղի ի ջուրս. կայտառք ձկոնք.
cf. Լողակ.
ԼՈՂԱԿ ԼՈՂԱԿԱՆ. νηκτός natans, natatile. որ եւ ԼՈՒՂԱԿ. Ջրային կենդանի՝ որ միշտ լուղի ի ջուրս. կայտառք ձկոնք.
wash-hand basin;
basin or tub to wash in;
lavatorium;
lavabo.
towel;
linen napkin;
cf. Լուարան.
ԼՈՒԱՑԱՐԱՆ λουτρόν lavacrum. որ եւ ԼՈՒԱՐԱՆ. Տերի աւ աման լուանալոյ կամ լուացման. աւազան. կոնք. եւ Գործի մաքրութեան. մաքրութիւն.
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
ԱՍՏԻՃԱՆՔ ՏԱՆ. Յարկք. դստիկոնք։ որ ըստ յն. ըստիկսն ...
altar of sacrifice;
vase of immolation.
ԶՈՀԱՐԱՆ. ψυκτήρ pelvis Սպասք սեղանոյ զոհից. որպէս կոնք, տաշտք, եւ այլն.
earthen-pot or vessel, basin;
flowor-pot.
Անօթ կաւեղէն գոգաւոր կամ կոնքաձեւ, իբրեւ պոյտն, եւ ծաղկոց. թաղար, դղար, դեղար, պտուկ.
pinna-marina.
Ծովային կենդանի՝ կամ խեցեմորթ, որ ասի տոկալ ի հուր. (շփոթելոյվ զյատկութիւնս կոնքեղի կամ պինայի ընդ բոնոսոսի եւ ամիանդայ)
oyster;
mother-of-pearl.
որ եւ ԳԱՂՏԱԿՐԱՅ. κήρυξ, ὅστρεον murex (իբր curex ). genus cochleae, vel conchae Խեցեմորթ ծովային. ժժմակ պատենաւոր. (որպէս միտեա, ոստրէ, պինէ, սատաք, կոնքեղ եւն) (վրիպակաւ գրի եւ ԳԱՂՏԻԿՈՒՐ, զոր տեսցես)
cf. Գմբեթաձեւ.
Գմբեթարդ խորանաձեւ։ Ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Գ. եւ ՟Ա։)
coach, carriage;
car, chariot;
երկանիւ՝ քառանիւ —, two wheeled carriage, four wheeled carriage;
— քառաձի, վեցձիան —, a coach and four, and six;
համաշխարհիկ —, — կառանոցի, երագընթաց —, omnibus;
hired-coach;
stage-coach;
վարձուոր, հասարակաց, առանձնական —, hackney-coach;
cab;
private coach;
հովանաւոր —, carriage with awning or curtains;
կայարան կառաց, cab-stand;
աստիճանք, դռնակ, աթոռակ, կուրծք, կոնք կառաց, foot-board of a carriage;
carriage-door;
coachman's box;
carriage-seat;
hood of a carriage;
վարձ, սակ կառաց, coach-hire, fare;
ելանել՝ մտանել ի կառս, to get into the coach;
օգնել, տալ բազուկ յելեւէջս ի կառաց, to help into, or down from the coach;
երթալ կառօք, to go or ride in a coach;
կացուցանել զկառսն, to stop the carriage.
skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.
κύμβη cymba σκάφη scapha, alveus, linter. Մակոյկ. նաւակ դաշտաձեւ. եւ Տաշտ, կոնք. որպէս ռմկ. սանդալ եւ թէփնէ. Ըստ ա. ասի.
scallop.
Որ խեցեմորթն կոչին. այսինքն կոնք, եւ ստինքն, եւ կոքղիք. (Վեցօր. ՟Ե։)
turtle, tortoise.
χελώνη testudo. ռմկ. կրիայ. Խեցեմորթ յամրաշարժ՝ որպէս տնաշրջիկ բարձեալ զիւրեւ զկոնքաձեւ կամարեալ պատեան. էոր ցամաքային, եւ է որ ջրային.
cf. Ծիրանագոյն.
purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
ԾԻՐԱՆԻ. իբր գ. որ եւ ԾՈՎՈՒ ԾԻՐԱՆԻ. Ներկ խեցեմորթի ծովուն կամ ի կոկորդի կոնքեղի գտելոյ ի ծովն տիւրոսի կամ ծուրայ, եւ նիւթ կամ հանդերձ արքունի նովիմբ ներկեալ.
Գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին։ Քաղելով առ ծովեզերբն զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
steel-yard;
cf. Նժար.
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
ԾՈՎ կոչի եւ Աւազանն ջրոյ, կամ տաշտ եւ կոնք մեծ.
sea-pool, lake, pond;
կաթ մի խելք ինձ մանւանդ եւ ոչ —ս բախտից, a drop of sense rather than a sea of fortune.
Իբր Աւազան. տաշտ. կոնք.
pastoral, pastorly, shepherdly;
— գաւազան, shepherd's crook;
crosier;
— թուղթ, կոնդակ, pastoral letter;
— կեանք, կենցաղ, pastoral life;
— մախաղ, շուն, shepherd's bag, scrip;
shepherd's dog.
Առ ծովեզերբն հովուական քածին գտեալ կոնքեղ՝ եկեր։ Հովուական կենցաղով կեալ ճահաւորեալ. (Նոննոս.։)
to publish, to make public, to promulgate, to divulge;
to declare, to disclose, to report.
Գիտացեալ հովուին, եթէ կոնքեղն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի, հրապարակեաց զայն։ Այլ աստուած կամեցեալ հրապարակել զսնափառութիւն նորա եւ այլն. (Նոննոս.։)
serving to dye.
Գիտացեալ հովուին, եթէ կոնքեղն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի, հրապարակեաց զայն. (Նոննոս.։)
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
Շիթ մի յարտասուաց քոց հեղ ի կոնքս։ Արտօսր հոսեցուցանէի, որ եւ յերկիր ծովացեալ ծորմանն՝ ծաւալէր շիթս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
graceful.
Ըստ իմաստնոցն՝ եօթնամսեայ ծնեալ մանկոնք ապրին, եւ շնորհաւոր լինին։ Բարեսէր եւ շնորհաւոր կինն. (Տօնակ.։ Մաղաք. աբեղ.։)
cf. Շռնիտ.
plate, disk.
Բառ յն. τρύβλιον , որ թարգմանի ի մեզ Սկաւառակ, ափսէ, կոնք, եւ խնկաղաց.
plate;
disk;
— գլխոյ, scull, cranium.
τρύβλιον, παρόψις, φιάλη paropsis, phiala, catinus, patina, patella . (որպէս թէ Սկահակ, կամ Սկահ՝ որ առնու ինչ ի մէջ իւր. ռմկ. սկուռա. Սկահաձեւ անօթ կերակրոյ եւ ըմպելւոյ. որպէս Ափսէ. պնակ. տաշտ. դաշխուրան. սկուտեղ. բաժակ մեծ. ճաշակ. կոնք. ... (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 23։ Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 1 = 17։ Յայտ. ՟Ժ՟Է. 1։ ՟Ի՟Ա. 9։)