to introduce, to give entrance, to cause to enter, to thrust or poke in, to insert;
to conduct, to guide, to lead;
to admit, to receive;
to think, to excogitate, to invent;
to adduce, to allege.
Չմուծանեմք օտարոտի (բան), մի՛ եւ դուք մուծանիցէք. (Ոսկ. կողոս.։)
Նորոգ մուծին զբանսն ի հարցափորձ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 16։)
mouse;
mice;
cf. Դնդեր;
ազգ մկանց, the micy tribe;
— մեծ, rat;
— վայրի, wood-mouse;
— դաշտի, field-rat;
— ջրային, craber, water-rat;
— ալպեան, marmot;
— լերանց, mountain-rat;
փարաւոնի, ichneumon, cf. Հետահան, cf. Հիլոս;
գեղացի եւ քաղաքացի —, the country mouse and the city mouse;
ծակ, բոյն, աղբ, ականատ մկանց, mouse-hole;
rat's nest;
mouse-dung;
mouse-trap;
որսորդ մկանց, rat-catcher, mouse-hunter;
(կատու) mouser;
որսորդութիւն մկանց, mouse-hunt;
— որսալ, to mouse, to catch a mouse;
— չչէ, the mouse squeaks.
Ծաղր՝ անբան շնչոյն ընդարձակութիւն է ի մեզ՝ ջղօք եւ մկամբք կատարեալ. (Պիտառ.։)
musk;
— երէ, moschifer.
Գեհոն բերէ անուշահոտ ծխանելիս, եւ բանջարս խոտոյ՝ որ խառնի ընդ մուշկս, զոր կազմեն մարդիկ ի պատրանս ռնգաց ի հոտ անոյշ. (Պտմ. վր.։)
begged, mendicated, borrowed;
alien, foreign;
pieced, patched up, mended.
Կարկատուն մուրացածի բանիւք. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Ի բազմացն սակաւ ինչ բերաք ի մէջ մուրացածոյ բանիւք. (Ճ. ՟Ե.։)
cf. Մուրացած.
Կարկատուն մուրացածի բանիւք. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Ի բազմացն սակաւ ինչ բերաք ի մէջ մուրացածոյ բանիւք. (Ճ. ՟Ե.։)
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
Որպէս փորձ իրացն իսկ զուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ։ Զմիս շնչաւորացն հրամայէր չուտել, որպէս թէ հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. այսինքն յանբան կենդանիս. (Եզնիկ.։)
willfully forgetting, purposely omitting.
Որ զկնի բանն է, մոռացեալ ես ո՛վ մտագող դու (բանսարկուդ), որ վասն քո եւ քոյոցն է մարգարէացեալ, եթէ ի վերայ իժի եւ քարբի գնասցես. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։ (կամ է Մարդագող։))
flower or seed beds, garden-plot, parterre.
ռմկ. մըշարայ, մարկ. պ. մէշարէ. թ. մաշալա, էվլէք, էառչա, օճագ. Ածու բանջարոյ. որոշեալ հատուած պարտիզի.
scarfskin, epidermis;
membrane, tunic;
film, pellicle;
skin, hide;
fleecy skin;
fur coat, pelisse;
worn out, used up;
— մարդոյ, derma;
— գործոյ, dressed skin, tanned hide, leather;
cordovan.
Ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձօ։ Ամենայն հանդերձ, եւ մաշկ։ Զմաշկսն եւ զմորթս խոյոց ներկեալս կարմրով. (այսինքն կոկած )։ Մաշկ գործոյ. (այսինքն գործեալ, բանած ). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 32։ ՟Ժ՟Ե. 17։ եւ ՟Ժ՟Գ. 48։ Ել. ՟Լ՟Թ. 33։)
sharing in, participating;
— լինել, to partake of, to be a party concerned, to take a share.
Ի սկզբանէ սրբոցն մասնակից արա՛ զիս։ Հատանեն ընդ մէջն, եւ մասնակից առնեն անհաւատիցն. (Յհ. գառն. աղ. եւ Յհ. գառն. խր.։)
particular, special;
private.
Մասնաւորօք բանիւք ի հանդէս նորին ջանացի։ Միոյ մասնաւոր բարւոյ։ Ի մասնաւորի ինչ ճառելով նշանակել. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Մասնաւորապէս.
Զմնացեալ բանն տեսցուք մասնաւորաբար։ Որպէս խոնարհագոյն մասնաւորաբար գրեմ։ Ոչ երբէք յագի աշխատութեամբք, մինչեւ մասնաւորաբար ըստ օրինին զամենայն ի գլուխ ածիցէ. (Խոսր. պտրգ.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
parcel;
particle, molecule.
Ոչ գիտեն զբանականութեան մասնկունս եւ զտրոհմունս եւ զբաղդատութիւնս. (Երզն. քեր.։)
in rut, neighing after, ready to mount, covering, mounting;
— ձի, stallion, stud or entire horse, stone-horse.
Ի վեր ամփոփել զվրնջողականն մատակախազ ձիոց բանական գօտեաւն. (Տօնակ.։)
administration, management;
economy;
stewardship;
dispensation, distribution.
Ուստի՞ ունիցի (յոբ) զմատակարարութիւն բանից. հոգին մատակարարութէ. (Իսիւք.։)
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
ἀπαλός mollis, tener, delicatus νήπιος, νέος, νεώτερος, νεώτατος novus, juvenis, infans եւ այլն. (լծ. տղայ. իսկ ըստ վարդանայ ի ծն. ստուգաբանի մատո՛ աղ) ռմկ. մատղաշ. Փափուկ. կակուղ. գիրգ. նորածին. նորաբողբոջ.
Մատաղոցն եւ տղայոց ոչ գիտնական բանս ինչ պարտ է ասել. (Եւագր. ՟Գ։)
young, new, tender;
young plant, sucker, layer, shoot, sapling, off-set, slip;
neophyte, proselyte;
թուփ —, young shrub;
— նահատակ, child-martyr.
Մանրեսցէ զնոսա որպէս մատաղատունկն լիբանանու, որ սիրելին է որպէս զորդիս միեղջերոյ։ Եհան զմատաղատունկն, եւ տարաւ տնկեաց. (Սղ. ՟Ի՟Զ. 6։ Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 4։)
writer, author, bibliographer;
book, writing;
cf. Մատենագրական;
ընտիր —, classic author;
յոռի —, sorry writer, scrawler, scribbler;
—ք, men of letters, the literati.
Ոչ ընդ ժամանակօք փակի, եւ ոչ ընդ մատենագիրս մտանէ. յն. ոչ ազգաբանի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Մատենակալք.
βιβλιοθήκη bibliotheca. Դարան մատենից, իբրու գրարան կամ պահարան գրոց. տուն մատենագրաց. գրատուն. դիւան. եւ Գիրք՝ յորում ամփոփին բանք մատենից առաջնոց.
a finger's width or depth;
inch, digit, finger.
Մատնաչափ են բանքս քանակութեամբ, այլ զողջոյն տիեզերաց ուսմունս ի ներքս ունին. (ՃՃ.։)
traitor;
felon, scoundrel.
προδότης profitor, traditor. Որ մատնէ կամ մատնեաց. մատնօղ կամ տուօղ զոք ի ձեռս ոսոխաց. չարախօս. բանսարկու. առաւել սեպհականեալ մակդիր է յուդայի իսկարիովտացւոյ. ձեռք տուօղ
Հրեշտակ էր. իսկ անկեալ՝ մատնիչ կոչեցաւ. այսինքն բանսարկու. (Իսիւք.։)
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
Մատո՛ առ իս զդոսա, զի օրհնեցից զդոսա։ Մատո՛ այսր զորդին քո։ Մատուցանէին առ նա մանկտի։ Մատուցաւ առ նա դիւահար մի։ Իմոց բանից մատո՛ զունկն քո։ Մատուցին զթիւն արքայի զկորուսելոցն։ Մատուցէ՛ք առ իս եւ այլ աման, եւ այլն։ Որ առ ձեզ մատուցանիցի. այսինքն մատչիցի. (Ագաթ.։)
Գոհութիւն եւ փառաբանութիւն, կամ փառս, կամ պաղատանս մատուցանեմք քեզ։ Մատուսցուք զաղօթս մեր, կամ զաղաչանս. (Ժմ.։ Շար. եւ այլն։)
Այսր հեծութեան, որ ի բոլորից շրթանց ընծայեալ քեզ մատուցանի։ Բարեբանեալ մարմնոյդ նուիրմամբ անմահապէս մատուցանիս։ Ի մեր հաշտութիւն միշտ մատուցանիս. (Նար. ՟Զ. եւ ՟Ծ՟Գ։)
to be or become cupbearer, to present drinks, to fill the glasses, to pour out wine;
to administer, to distribute, to dispense.
եւ չ. οἱνοχοεύω, οἱνοχοέω vinum fundo, ministro, pincerna sum. Մատուցանել զըմպելիս. արբուցանել. բաշխել բազմականաց զգինի. գինեպաշտել. եւ Մատռուակ լինել. արբանեկել.
Արբին զհոգին սուրբ, եւ երգեցեցին ի մէջ ծովուն. որում մատռուակէր մարիամ քնարաւն։ Զի եւ ամպրք սպասաւորք հրամանացն մատռուակեն։ Ի մատռուակելն երկրի՝ յորժամ կամի՝ զշահեկանսն մատուցանէ։ Մատռուակեն յարբանեկել. (Ագաթ.։)
cf. Մարգարէակիր.
Լնու զմարգարէականն։ Առ ի կատարելոյ զմարգարէականն (բան)։ Ի մարգարէականսն հայեցեալ։ Մարգարէականօքն յառաջասացելովք. (Ագաթ.։)
to prophecy;
to predict, to foretell;
to play the prophet, to counterfeit.
Հանգեաւ հոգին ի վերայ նոցա, եւ մարգարէացան ի բանակին։ Մարգարէաց ի վերոյ նոցա։ Որդի՛ մարդոյ մարգարէա՛ ի վերայ գովգայ։ Մարգարէասցիս ամենայն տանն յուդայ զամենայն բանսդ։ Ի մարգարէանալն զբանս զայսոսիկ։ Մարգարէասցին ի վերայ նոցա զամենայն զպատգամս զայսոսիկ.եւ այլն։
nestorianism.
Զնոցա անհանճար բանիցն զթերակատար խոստովանութիւնն, մանաւանդ եթէ զմարդադաւանութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Մարդախոշոշ.
Ապստամբն բաբան՝ մարդախողխող աշխարհաւեր արիւնարբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
Մարդախոշոշ բռնաւոր, կամ վիրագ, կամ բանսարկուն. (Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մտթ.։ Փիլ. լին.։)
slaughtering or massacring man, murderous, killing, bloody, sanguinary, cruel;
cut-throat, homicide.
Ապստամբն բաբան՝ մարդախողխող աշխարհաւեր արիւնարբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
Մարդախոշոշ բռնաւոր, կամ վիրագ, կամ բանսարկուն. (Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մտթ.։ Փիլ. լին.։)
structure of the human body, physiology, anatomy;
cf. Մարդաբանութիւն.
fawning, adulation, flattery;
respect for persons.
Չառնել մարդահաճութեան բանից յաւելուածս. (Փարպ.։)
of the human height or form;
of perfect form, well shaped (man);
the human stature, size or height.
Հասեալ ի չափ բանական կենդանւոյ. մարդ կատարեալ կերպացեալ.
to become man, incarnate, to take human flesh or nature.
ἁνθρωπέομαι, ἑνανθρωπέω homo fio, humanam naturam induo, assumo. Մարդ լինել բանին աստուծոյ. առնուլ կամ զգենուլ զմարդկային բնութիւն. ներմարդանալ. մարմնանալ.
cf. Մարդկօրէն.
Մարդապէս աստուծոյն բանի զչարչարանս վերհամբաւեն աստուածեղէն տառք. (Լմբ. հանգ.։)
murderous, homicidal;
murderer, homicide, man-slayer.
Նա մարդասպան էր ի սկզբանէ։ Ամենայն՝ որ ատեայ զեղբայր իւր, մարդասպան է։ Մարդասպանաց, պոռնկաց.եւ այլն։
cf. Մարդակերպ.
Իբր մարդատեսիլք գազանք շուրջ գալ թուել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մարդակերպ.
Իբր մարդատեսիլք գազանք շուրջ գալ թուել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
misanthropy, hatred of mankind.
Առաքինին զմիայնութիւնն սիրէ, ո՛չ վասն մարդատեցութեան, քանզի մարդասէր է։ Մարդատեցութեան՝ որ ըստ մարդկան է. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
human race, human creature, man;
human, rational;
— բուրաստան, garden planted by man.
Մարդկեղէն տունկ. մարդ որպէս տունկ բուսեալ. եւ Մարդկեղէն. բանաւոր.
cf. Մարդացի.
Եղեւ՝ որպէս նման է, ոչ եւս մարմին բանն ըստ գրոց, այլ մարդաքաղաքացի յաւէտ. եւ պարտ էր ասել զնա մարդացի, քան թէ մարդ անուանել զնա. (Պրպմ.։)
incarnation;
our Lord's human nature;
creation, gene ration or genealogy of mankind.
ἁνθρώπησις, ἑνανθρώπησις, ἑνανθρωπότης incarnatio, assumtio humanae naturae. Մարդ եղանիլն, մարդանալն որդւոյն աստուծոյ. ներմարդութիւն. մարմնաւորութիւն, անհաս տնօրէնութիւն կամ տնտեսութիւն բանին.
Անսկիզբն բանն հաճեցաւ առնուլ մարդեղութեամբ սկիզբն ի կուսէդ՝ քրիստոս աստուած թագաւոր յաւիտենից։ Զճշմարիտ մարդեղութիւն մարմնացելոյն ի սուրբ կուսէն։ Վկայ եղեն քո մարդեղութեանդ. եւ այլն. (Շար.։)
ՄԱՐԴԵՂՈՒԹԻՒՆ. ἁνθρωπογονία ortus hominis. Եղանութիւն որդւոց մարդկան. ստեղծումն. ծագումն. սերունդ. ազգաբանութիւն.
cf. Մարդախառն.
Վասն մարդկախառն աստուածութեան բանին հօր. (Եւագր. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Ը։ Այսպէս ընթեռնու եւ Լմբ. յեփր.։)
human;
belonging to man, manlike.
Զմարդկայինսն բանս աղքատութեան քրիստոսի։ Ո՛չ է մարդկայնոյս բնութեան բարին գոլ, այլ աստուծոյ միայն։ Առ զմարդկային աթոռն դաւթի զըստ մարմնոյ հօրն իւրոյ։ Երկուս կամս աստանօր ցուցանէ, է ին՝ որ մարդկային, որ է մարմնոյ, եւ է ինչ՝ որ աստուածային. քանզի մարդկայինն վասն տկարութեան մարմնոյն հրաժարէ ի չարչարանաց, իսկ աստուածայինն նորա յօժար է. (Աթ. ՟Ա։)
Ինքն բանն աստուած զմարդկայինն իւր մտաց ուղղէ զկամս, եւ ինքեան ազդմամբն զմարմնոյն իւրոյ շարժէր ներգործութիւնս եւ կիրս. (Խոսրովիկ.։)
human;
humanly, as a man, according to human nature.
Մարդկօրէն ասել, ձեւացուցանել զբան, նկարել, ի ծնունդ գալ. (եւ այլն. Հռ. ՟Զ. 19։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։ Կիւրղ. գանձ.։ Խոսր.։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ Իգն.։)
Մարդկօրէն է բանիս ձեւ. (Պրպմ. լ։)
to instruct in athletic exercises;
to inure to war;
to exercise, to instruct, to initiate, to teach, to discipline, to form, to train, to civilize, to soften manners.
Յորդորելով եւ մարզելով առ ամօթալի իրս գործոց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մարթեմ.
cf. ՄԱՐԹԵՄ, ացի. չ. Թռչուն մի անասուն անբան, որ ոչ երբէք մարթանայ բանիւք օրհնել զաստուած. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։)
to find means, to invent, to contrive, to find out.
Հնարել. հայթայթել. հարթել. ի գործ արկանել. ճարել, ճարտարել, կոկել, բանը շտկել.
incorporation, embodiment.
Եւ թէ պիտոյ է՝ ասէ, աստուածաբանիցն բնաւ ի մարմնագործութիւն գալ անմարմնոցն. (Դիոն. երկն.։)
ՄԱՐՄՆԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Մարմնանալն բանին աստուծոյ, եւ մարդկեղէն գործք նորա.
Հաւատամք, զի ի հոգւոյն սրբոյ կազմութիւն մարմնագործութեան այնորիկ եղեւ։ Որոշել ոչ ուսեալք զմարմնագործութիւնսն՝ բանին միայն, եւ զմարդկայինսն՝ մարմնոյ եւեթ. (Սարկ. հանգ.։)
incarnation.
σάρκωσις, ἑνσωμάτωσις incarnatio. Մարմին զգենուլն բանին. մարդեղութիւն. խորհուրդ մարմնաւորութեան.
of the same nature;
consanguineous;
fellow-man.
to become incarnate;
to take the human body or nature.
σαρκόομαι, σωματόομαι, ἑνσωματόομαι . որպէս եւ մարմնանալն. σάρκωσις incarnari, carne sive corporea natura indui, incarnatio. Մարմին զգենուլ բանին. մարդ եղանիլ. (առեալի բանէ անտի, Բանն մարմինն եղեւ)
Մարմնացաւ՝ տեսաւ եւ շօշափեցաւ անմարմինն (բանն աստուած), ըստ նմանութեան բանին (մերոյ) որ ի քարտէզն մարմնանայ. (Խոսր. պտրգ.։)