fertile.
Ոռոգանէր զարգաւանդ երկիր մտաց իմոց. (Յհ. իմ. ատ.։)
fertile soil.
Զարգաւանդահողսն եւ զքաջաբերուն անդս։ Արգաւանդահող, եւ շատաջուր էր գաւառն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
Արդել արկցէ տէր ի փոսոյ գետոյն։ Արգել արկ ճանապարհաց իմոց. (Ես. ՟Ի՟Է 12։ Ողբ. ՟Գ 9։)
Ի տեղւոջ իմիք զզօրութիւն մտացն յարգել արկանել. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
ԱՐԳԵԼ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. ԱՐԳԵԼ ԱՐԿԱՆԵԼ, ՏԱԼ. συμφράσσω կամ συμφράττω, κωλύω , εἵργω, ἑγκόπτω, ἑπίσωεω impedio, sepio, includo, prohibeo, arceo, veto կամ Արգելելու. խափանել. կրճիմն կամ խտրոց կամ ցանկ ի մէջ արկանել.
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
cf. Արգելում.
Զաննիւթ միտս արգելել կարէ ի նիւթեղէն սենեակ մարմնոյն. (Կլիմաք.։)
Արգելելով զմարգարէին զանօրէնութիւն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.
Արգել զնոսա։ Մի՛ արգելուք զդոսա գալ առ իս։ Արգելուցուն յամուսնանալոյ։ Յովհաննէս ար գելու զնա։ Հրամայեաց հողոփեռնէս պահպանացն մի՛ արգելուլ զնա։ Զբարկութիւն իմ լցի, եւ արգելի։ Ոչ ոք արգելու ի քէն զշիրիմս։ Երկիր արգելցէ զարդիւնս իւր։ Մի՛ արգելուր ի նմանէ եւ զշապիկս. եւ այլն։
Առանց արգելլոյ յաստուածայինն մխեալ լոյս. (Կլիմաք.։)
important, considerable;
efficacious;
working;
— օր, a working day.
ԱՐԳՈՅ որ եւ ՅԱՐԳԻ. որպէս պ. էրճիմէնտ (ի էրճ. յարգ, գին). Մեծագին. պատուական. պատուելի. յարգելի. ազնիւ. ընտիր.
Հաղորդութիւն հաւատոցն քոց արգոյ լինիցի. (Փիլիմ. 6։ Ուստի)
new-born.
Տղայ տակաւին իմասցի փոքր, եւ արդածին. (Կիւրղ. գանձ.։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
Զի հարթ պահեցեալ՝ արդար կոչեսցուք հաւատարիմ հաւասարութեամբ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս։ Ո՛վ կեղծաւորդ յարդարոց. (Նար.։)
Ի բա՛ց բարձէք զխաբէութեան զվաճառդ զայդ, զոր չունիմք առ արդարս. այսինքն չհամարիմք ուղիղ. (Փարպ.։)
δίκαιος justus, aequus (ի բառէս արդ. արդակ. հարթ. եւ այլն. իբր արարօղ կամ արարեալ հարթ եւ յարդարուն օրինակաւ) Զանձանց ասի որպէս իրաւարար. ուղղադատ. ուղղագործ. բարի. բարեպաշտ. անմեղ. անպարտ. աննենդ. անկեղծ. հաւատարիմ. անաչառ. զոր օրինակ,
thatjudges equitably, just, equitable.
Որ ինչ ցայժմ ոչ եղեւ ինձ, արդ լինիցի՞։ Ա՛րդ յարեայց՝ ասէ Տէր, արդ փառաւորեցայց, ա՛րդ բարձրացյց։ Արդ եւս նորամուտ հարսունք, կամ նորոգ ամուսնութիւնք։ Դուստր իմ արդ եւս վախճանեցաւ. եւ այլն։
Եթէ արդ եւս կոչեսցէ զիս տէր, զի՞նչ լինիցիմ. (վրք հց. ԺԲ։)
ԵՒ ԱՐԴ. ԲԱՅՑ ԱՐԴ. ԻՍԿ ԱՐԴ. Այսուհետեւ. ուրեմն. երբոր ասանկ է նէ, ասանկ ըլլալէն էպեւ, ուստի հիմա.
ԱՐԴ կամ ԱՐԴ ԵՒՍ. (որ եւ յն. ա՛րդի.) ἅρτι, ἁρτίως, προσαρτίως , νῦν, νυνί, τανίν modo, nunc, nuper Այժմ. յարդի ժամանակի կամ ժամու. ի մօտոյ. նորոգ. հիմաշ հիմաճուկ. հիմդի.
cf. Արդարաբան.
Հաւանելով առաջիկայիցս իմոց բանց ի սիրելւոյն իմմէ եւ քան զշատս արդարախօսողէ. (Խոր. ՟Ա 5։)
just, equitable, upright, innocent.
Արդարակ ճանապարհ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի սմանէ միւս բուսեալ բարի ոստ՝ որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահիլ զարդարակսն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
who weighs, judges equitably, just, equitable.
Որպէս զարդարակշիռս (յն. զարդար կշիռս) այնպէս միաձայն միմեանց բարբառին բոլոր աստուածեղէն գիրք. (Աթ. ՟Ը։)
innocent, just, honest.
Ոյր միտքն է արդար. ողջամիտ. աննենգ. միամիտ, այսինքն հաւատարիմ.
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
Արդարացաւ իմաստութիւն յորդւոց իւրոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա 19։)
justly, equitably, deservedly, rightly, fitly, exactly.
Աղաչէի զնա ասել արդարապէս. (Կլիմաք.։)
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Արդարացուսցեն զարդարն, եւ պարտաւորեսցեն զամպարիշտն։ Արդարացուցանեն զամպարիշտն վասն կաշառոց. Մերձ է, որ արդարացուցանէ զիս։ Արդարացոյց զանձն իւրապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբն յուդայ։ Արդարացուցեր զնոսա յոյժ քան զքեզ։ Արդարացուսցէ զդատաստան իմ։ Ի զուր ուրեմն արդարացուցի զսիրտ իմ։ Դուք էք՝ որ արդարացուցանէք զանձինս առաջի մարդկան։ Կամեցաւ զանձն արդարացուցանել։ Զի եղիցի նա՛ արդար, եւ արդարացուսցէ զայն՝ որ ի հաւատոցն Յիսուսի. Զոր կոչեացն, ըզնոսին եւ արդարացոյց. եւ զորս արդարացոյցն, զնոսին եւ փառաւորս արար. եւ այլն։ Յորոց յայտ է, զի մարդ զմարդ արդարացուցանէ ջատագովելով. եւ Աստուած զմարդ՝ սրբելով. որպէս եւ մարդ զԱստուած փառաւոր առնելով. ըստ այնմ.
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
Դիմեցից իբրու յարդարեւ կարապետ ուրախութեան. (Պիտ.։)
Արդարեւ քոյր իմ է՝ ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Արդարեւ որդի Աստուծոյ ես դու։ Արդարեւ Աստուած է ի ձեզ։ Այո՛ արդարեւ ես մոլորեցայ։ Արդարեւ աւերեցին զաշխարհս, եւ հրձիգ տյաին զկուռս նոցա, քանզի չէին աստուածք։ Արդարեւ յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմոնի։ Արդարեւ ասեմ ձեզ։ Ժողովեցան արդարեւ ի քաղաքիս յայսմիկ. եւ այլն։
Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։
justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
Արդարութիւն իմ նուազեալ, մեզանքն յայտնեցեալ։ Ի չարագործութենէ յարդարութիւն. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։ Տե՛ս եւ Եզեկ. ՟Գ 20։)
Ի յարդարութենէ հաւաստի համեմատութեանցս առ միմեանս. (Պիտ.։)
cf. Արդի.
ԱՐԴԵԱՆ παρών, ἑν τῷ παρόντι paesens, impraesentiarum որ եւ ԱՐԴԱՅԻՆ, ԱՐԴԻ. այսինքն Այժմու. Այժմեան, ներկայ, առաջիկայ. հիմնակուան.
already, even now;
before.
Հուր եկի արկանելյերկիր, եւ զի՞նչ կամիմ, թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Արդէն իսկ յագեալ իցէք, եւ արդէն մեծացարուք։ Իբր ոչ եթէ արդէն առեալ իցէ, կամ արդէն կատարեալ իցեմ, եւ այլն։
Եւ ἥδη, νῦν mox, abhiuc (առնթեր ներկայ բայից). Ահա այժմէն իսկ. այժմ. ի մօտոյ. արդի՛. հիմակուընէ հիմակուց, առջեւնիս.
Զներկայի՞ցս զոր արդէն ունիմ, թէ զանցելոցն. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Ապա թէ արդէն ոչ պատժիմք, մի՛ յայն ապաստան լիցուք. (Գէ. ես.։)
ԱՐԴԷՆ կամ ԱՐԴԷՆ ԻՍԿ. ἥδη, ταχύ jam, cito իտ. gia (առընթեր անցեալ բայից). Նախ քան զարդեան ժամս. Կանխաւ. յառաջագոյն. յառաջնմէ իսկ քան զասելն իմ. մինչեւ ցարդ. նոյն հետայն, եւ այլն. պահ մը առաջ, առաջուց, ինչուան հիմա.
present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.
Զաւետիս կենաց ունի՝ զարդիս եւ զհանդերձելոցն. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ 8.) իմա՛ ըստ յն. կենացս արդեաց եւ հանդերձելոց։ Սոյնպէս են եւ յետագայքդ իբր սեռական բառիս Արդ.
Յառաջասացեալ օրհնութիւնք զներկայումս եւ զարդիս ունի զդիտաւորութի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Մի՛ ինչ ապաստան լինիջիք յառաջին յաղթութիւն, քանզի յարդի գալ հասանելդ ձեր ի վերայ՝ մեծ զօրավիգն ունիմք զԱստուծոյ օգնականութիւնն. (Ոսկ. ես.) լինի իբր մ. կամ ա։
cf. Արդիւնք.
Պտուղ ասէ իբր յարդենէ իմեքէ. (Ոսկ. կողոս.։)
Արդիւնքն ի սկզբանէ աշխարհի լեալ էին։ Մի՛ բանիւք եւ լեզուօք սիրեսցուք, այլ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ։ Վեր ի վերոյ բանիւք խնդացին, բայց արդեամբք խորամանկեցին։ Ոչ պատիր բանւք իմաստութեան, այլ արդեամբք հոգւոյն եւ զօրութեամբ. եւ այլն։
Զի այն տախտակաց արդիւնք ի վիմէ քարանց ձեւացեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Արդիւնական գործս պիտոյից իմաստաւոր խորհրդով գործել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Զնորա պատգամն խօսիմք ... պտղաբերս եւ զարդիւնատուս. (Ագաթ.։)
fruitful;
husbandman
Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Զայս յորժամ յինքն արդիւնացուցանէ, յայնժամ ասէ ցանձն իւր, ե՛կ երթիցուք առ Աստուած. (Կլիմաք.։)
meritorious, useful, fruitful.
Թէպէտ եւ ոչ արդիւնաւորք իմս, սակայն մնացական, եւ քոյումն յիշելի. (Արշ. վերջաբ։)
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
strong, violent.
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)
Լոկ կենդանական շնչովքս զդանդաղանացս իմս կրեմ արեւ. (Պիտ.։)
objection;
proposition;
purpose.
Ծածկել կամեցաւ զառարկութեան զգիւտն։ Առարկութեանն իմաստութեան միտ դնելով։ Ի միում առարկութեանս այսմիկ՝ ե՛ւ փորձութիւն աշխատութեան երկոց, եւ պարտութեան վնասն կայ. (Փիլ. սամփս.։)
Ընդդիմութիւն՝ բանիւ կամ կռուով.
excessive, exaggerated.
Ոչ յառաւելազանցն նկրտի հրամայեցելոցն հասանել։ Զառաւելազանցս զայս չար մարդկային ազգին յոլովագունիւք հրապարակել բանիւք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
excess, exaggeration.
Քերթողն հոմերոս՝ բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի. նոյնօրինակ եւ զայն՝ որ յուսովն վարի, մարդն (զի ենովս է մարդ, իբր ինսան) ըստ առաւելազանցութեան անուանեաց. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Առաւելում.
principally, especially, chiefly, rather.
Լցաւ հոգի իմ առաւելապէս քան զխորիսք մեղու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to favour, to advantage;
to increase, to augment, to enlarge, to grow, to multiply, to accumulate, to amass;
to raise, to enhance.
Եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն։ Ոչ՝ եթէ ուտեմք, առաւելումք ինչ։ Դիտեմ նուազել, գիտեմ առաւելուլ։ Առաւելուցուք յամենայն գործս բարութեան։ Որ բազումն առ, ոչ առաւելաւ։ Եթէ ճշմարտութիւնն աստուծոյ յիմում ստութեանս առաւելաւ։ Տոհմն նորա ոչ առաւելաւ իբրեւ զորդիսն յուդայ։ Առաւելեալ եմ ուրախութեամբ։ Այլ իմ առեալ զամենայն, եւ առաւելեալ եմ. եւ այլն։
Հմտագոյն իմաստիւքն առաւելուն քան զնոսա։ Թեթեւութեամբն առաւելու զբազմօքն։ Մի քան զմի առաւելուն բարեբախտութեամբ. (Պիտ.։)
Այնչափ առաւելեաւ (կամ առաւելաւ) յիմաստութիւնս արատաքնոցն. (Վրք. ոսկ.։)
growth, increase, addition, augmentation, redundancy, superabundance, superfluity, exuberance, diffusion, transcendency;
enhancement of price;
excess;
prerogative, distinction, superiority.
Զառաւելութիւն երկաքանչիւրոցն ի միմեանցն նուազութիւնս հարթէ, եւ զնուազութիւնսն յառաւելութեանցն լնու. (Պիտ.։)
Է առաւելութիւն իմաստութեան քան անմտութեան. որպէս է առաւելութիւն լուսոյ քան զխաւարի։ Զի՞նչ առաւելութիւն է իմաստնոյն քան զանմտին։ Ոչ ըստ առաւելութեան ինչ բանից իմաստութեան։ Ոչ եթէ փառաւորի վասն առաւելութեան փառացն։ Զի առաւելութիւն զօրութեանն իցէ յաստուծոյ, եւ ոչ ի մէնջ։ Զի մի՛ առաւելութեամբ յայտնութեանցն հպարտացայց. եւ այլն։
Սահման, որ ասէ զիմաստասիրութիւն, արհեստ արհեստից, յառաւելութենէ է։ Իսկ առաւելութիւն ա՛յլ է այնմ՝ առ որ զառաւելութիւնն ունի. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Առաւելութեամբ ասէ։ Զայս առաւելութեամբ իմն ասէ. (Մխ. երեմ.։ Գէ. ես.։)
morning;
ածջոյն —, forenoon;
ընդ —ն, ընդ —ս, the —, cf. Առաւօտու;
ընդ —ս ընդ —ս, every -;
յառնել ընդ —ն, վաղքաջ ընդ —ն, — առնել, to rise early or betimes;
յ—է մինչեւ ցերեկոյ, from till evening.
Յորժամ զկարապետն՝ զարեւելից զառաւօտն արձակիցէ, փախստական առնէ զամենայն գունդս աստեղաց. իմա՛ արշալուրշ։
Ընդ առաւօտս առաւօտս ծխեսցէ խունկ։ Ընդ առաւօտս առաւօտս բանային զդրունս տաճարին։ Առաքեցի առ ձեզ զամենայն զծառայս իմ զմարգարէս ընդ առաւօտս առաւօտս. (Ել. լ. 8։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 27։ Երեմ. ՟Խ՟Դ. 4։)
cf. Առաւօտ առնեմ.
Առ քեզ հոգի իմ առաւօտէ։ Ընդ կայանսն իւղաբերս առ քեզ առաւօտեմք. (Շար.։)
morning, early;
յառաւօտինսն, every morning.
Կիրակէի աւուր առաւօտինքն։ Յերեկորինս եւ յառաւօտինս (պաշտամունս). (Յհ. իմ. ատ.։)
apostolically.
Վարին առ այսոքիւք՝ եւ առաքելական ձայնիւն, ոչ առաքելաբար իմանալով. (Առ որս. ՟Ժ։)
Առաքելաբար հրաման տալ, կամ տալ զողճոյն, կամ տալ զհոգի, կամ զլոյս աւետարանին յանձինս ընդունել, կամ իմանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Խոր. ՟Գ. 60. եւ Խոր. հռիփս.։)
who has the gifts of the apostles.
Առաքելաշնորհ վարդապետութիւն. (Փարպ.) իմա՛ նաեւ շնորհեալ կամ աւանդեալ յառաքելոց։
Ներսէս՝ զնոյն հարցն նորոգեաց զառաքելաշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 4.) իմա՛, զառաքելական շնորհս։
chief of the apostles.
Ընտրեցաւ ի մեծէն սիմովնէ յառաքելապետէն. (Եփր. ի ստեփ.։)
that is founded or transmitted by the apostles, apostolic.
Զոր եւ առաքելաւանդ բանիւն ուսանիմք (ի պօղոսէ). (Լմբ. հանգ.։) (Կանոն.։)
mission;
apostle-ship.
Եթէ մարմնական առաքելութեամբ առաքեալ զնա իմանայցես։ Առաքելութիւնն (քրիստոսի) ոչ տեղական ինչ փոփոխումն, այլ զտնտեսութեանն յայտնութիւն ցուցանէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
who fills the office of anapostle.
Զոր (զնունէ) համարձակիմք ասել՝ առաքելուհի եղեալ։ Առաքելուհին գայիանէ։ Զմեծ առաքելուհին (հռիփսիմէ). (Խոր. ՟Բ. 83։ եւ ճառ հռիփս. եւ պտմ. հռիփս։)
to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.
Ընդ յստակութիւն ջուրցն առաքելով զիւր ճառագայթսն։ Զձայնն եւեթ բերանովքն ի դուրս առաքեն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
virtuously;
bravely, courageously.
Ծանր վիշտ ունի զրպարտութիւն, եթէ ոչ առաքինաբար տանիցիմք. (Խոսր.։)
more or very virtuous;
very courageous.
Աւանդութիւնս իմն առաքինագոյնս այսու ձայնիւ վարդապետիմք. (Նիւս. երգ.։)