Entries' title containing ո : 10000 results

Դուստրիկ

cf. Դստրիկ.

· Calfa


Դուր, դրոյ

s.

carpenters tool, plane;
auger;
— պայտառաց, butteris, horse-picker.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «հիւսնի կտրոց» Ես. խդ. 12 13. Եփր. նին. 114. Գէ. ես. էլ. արիստ. 20. մստև 7Ո. 138. «համառօտագրութեան նշան, պատիւ» (յետինների մօտ), որից դրածակ Վրդն. ծն.։

Հիւնք. պրս. [arabic word] durāy «խարտոց» բառի հետ։ Գաբրիէլեան, ՀԱ, 1910, 117 դիւր «հարթ» արմատից։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Երև. դուր, Ալշ. Ախց. Ակն, Խրբ. Մշ. Կր. Ջղ. Սեբ. դ'ուր, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. տիւր, Ոզմ. դ'օր, Կալաջուղ (գիւղ Մարաղայի) տէօր։ Նոր բառ է դրթակ «փայտէ երկգլխի թակ՝ որով զարնում են դու-րի գլխին»։

«հողի չա՞փ է». մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. 157 «Սահմանք Դա-րատափոյ այս են, որ յիւր ձեռնագրիդ գրած են, և Աղբնոյն շինին առաջև էր երեք դուր երկիր»։-Թերևս և նշանակում է «հարթ, տափարակ» և այն ժամանակ միանում է դիւր բառի հետ։

NBHL (7)

Դրով գործեաց, եւ դրօշեաց զնա. (Ես. ԽԴ. 12. (եւ 13. որ չիք առ այլս։))

Դրօշեալն դրով յօրինեալ ի հիւսանց պատկերն է. (Գէ. ես.։)

Ձայն ուրագին եւ ձայն դրին (կամ դրոյն) զջրհեղեղն գուշակէր։ Զձայն ուրագին արհամարհեցին, եւ զձայն դրոյն այպն առնէին. (Եփր. ի նին.։)

Դրով ճղքէ՛ զտնկի բազուկ. բայց լաւն այն է, որ ի կաղնի փայտէ շինես զդուրն. (Վստկ.։)

Դիւր. հարթ. ողորկ.

Ոչ գիտէ զկերպարանս իւր. սպեաւ խորացեա՞լ, եթէ դուր. (Սարգ. յկ. Ե։) ԴՈՒՐ կոչի առ յետինս եւ Դրաձեւ պատուանշանն.() զոր օրինակ տէր, յիսուս, քրիստոս, աստուած։

τέρετρον terebrum Երկաթի գործի հիւսանց ի փորել կամ ի հարթել զփայտ. կտրոց. քերիչ. ըստ այլոց՝ նաեւ Շաղափ. եւ Կռան. եբր. մաքպաթ.


Դուրգն, դրգան

s.

potter's wheel.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(սեռ. դրգան, բց. դրգանէ) «բրուտի անիւ» Սիր. լը. 32. Իմ. ժե. 7. Երեմ. ժը. 3. Մխ. երեմ.։

= Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. dhrōgh-արմատից. հմմտ. յն. τρυχύς «անիւ-բրուտի անիւ, դուրգն», հիռլ. droch «անիւ». այս երկու ձևերը ծագում են հնխ. dhroghe-նախաձևից, որ չի կարող տալ հյ. դուրգն։ Հայերէն ձևը բացատրելու համար պէտք Լ ընդունիլ թէ շրջուած է հնխ. dhrōgh-ձևից (երկար ձայնաւորով), որի վրայ աւելացել է յետոյ հայկական ն ածանցը. այսպէս dhrōgh-> ղրուգ>ղուրգ>դուրգն։ (Բառիս ձևի համար աւելի ընդարձակ տե՛ս SA, 2, 122)։-Կարծւում է, որ վերոյիշեալ ձևերի հետ պետք է կապել նաև յն. τρόχος «վազք. ասպարէզ». τρέχω, դոր. τράχω «վազել», τρόχις «սուրհանդակ», τρογίλος «ճախարակ 2. մի տեսակ թոչուն», լեթթ. dräst, լիթ. pa-droszti «վաղել, արագ ընթանալ», զոթ. pragjan, անգլսք. brčzan «վազել», հսլ. tru-ku «վաղք». նսլ. trčati «վազել», ռուս. дорora «ճամբայ», հիռլ. tricc «արագ», trēn «հա-մարձակ, յանդուգն» են ևն, որոնք են-թադրել են տալիս հնխ. dhregh, threqh, treq ևն ձևերով և «վազել» նշանակութեամս արմատները։ (Տե՛ս Pokorny, 1, 875, Ber-neker, 226. վերջինս նշանակութեան տար-բերութան պատճառաւ չի ընդունում կցել ռուս. дорora «ճամբայ» բառը, իսև Pokor-nǰ չի յիշում այն)։-Հիւբշ. 440։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ (անիւ բառի տակ) լծորդ է դնում յն. τσογός ձևը։ Pictet, 2, 162 լտ. torquao «շըր-ջել, դարձնել» ևն։ Հիւնք. յն. τροχός։ Osthoff, SA, 2, 115 և 122 կարծում է որ դուրզն ուղղականը շինուած է յետ-նաբար *դրուգն, սեռ. դրզան ձևից նմանողութեամբ։ Աւելի երկար մի բա-ցատրութին տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 21-22։ (Վերի համեմատո-թեանց վրայ տե՛ս Walde. z88. Boi sacq, 983)։ Karst, Յուշարձան 414 ծիր բառի հետ՝ մոնգոլ. togorin «շուրջը», togori «դառնալ», թունգուզ-մանչ. to-*oro «անիւ, շրջանակ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 145 պրս. [arabic word] turkān կամ [arabic word] turk-i-falak «մոլորակների ծիրը»։ Հմմտ. նաև Petersson. Ar. u. Arm. Stud. էջ 79 ուր հնդևրոպական արմատին տալիս է նաև «դառնալ. դարձնել» նշանակութիւնը և ըստ ալսմ միացնում է նրան զանազան նոր բա-ռեր։

ԳՒՌ (dialectal) թ,ոյմ է թէ նոյն բառն է գն։ տուրգ, որի բուն իմաստը ինձ յայտնի չէ.-«Շուռ էր տալիս անկանը ու տուրգը բանեց-նող փռռանը ու ճախարակը» (Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 80)։

NBHL (4)

Բրուտ՝ որ նստիցի ի գործ իւր, շրջիցէ ոտիւք իւրովք զդուրգն. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 32։)

τρόχος rota figula Անիւ բրտի, կամ վերնակողմն նորին տափարակ.

Բրտի լմեալ զկակուղ կաւն՝ դնէ ի վերայ դրգան, եւ ստեղծանէ անօթ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)

Իջի ի տուն բրտին, եւ ահա նա գործէր ի վերայ վիմաց. ի լուսանցս դնի յոմանց, դրգան. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 3.)


Դուրք

cf. Դուռն.

· Calfa

NBHL (6)

Տե՛ս Դուռն։

Ի ԴՈՒՐՍ. մ. ἕξω extra, foras Արտաքոյ քան զդուրս, այսինքն քան զդրունս. դռնէ դուրս. եւ պարզապէս՝ Արտաքոյ. արտաքս. ի բաց. անդր. յետս. յառաջ. դո՛ւրս, դէպ ի դուրսը.

Տո՛ւք ի դուրս զքաղաքս եւ զգաւառս։ Տո՛ւր ի դուրս։ Ի դուրս կորզեցից։ Համբաւն ի դուրս յաճախէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 30։ Ես. ՟Խ՟Բ. 22։ Սղ. ՟Կ՟Է. 23։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 39։)

Ի դուրս բերել (զբան, զզօրութիւն)։ Ի դուրս հանել ընկենուլ։ Ի դուրս ելանել (ի տապանէ)։ Ուղէշքն ի ծառոյ ի դուրս բուսեալք. (Փիլ.։)

Բանն ի հօրէ ի դուրս եկեալ. (Մամբր.։)

Ի դուրս ելեալ ի սրահն արքունի. (Եղիշ. ՟Բ։)


Դուքս, դքսի

s.

duke;
general, chief.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. դքսի). «իշխան» Վրք. հց. Լմբ. մատ. 545. Թէոփ. խ. մկ., «մահմետա-կան կրօնի պետ, շէյխիսլամ» Զքր. սարկ. Բ. 102 (Ետ բերել զդուքսն՝ որ է շխիսլամ), ո-րից՝ դքսութիւն Վրդն. պտմ. Ճառընտ., դըք-սուհի, ղքսական ևն (նոր բառեր))

= Յն. διύς «դուքս» (Sophocles 395 ա ձևի միջոցով լտ. dux «դուքս, առաջնորդ» բառից, որ ծագում է duco, ducere «առաջ-նորդել» բայից (Walde, 248)։ Բառիս նո-րագոյն ձևն է դուկ կամ տուկ (տե՛ս այս վեր-ջինը), որ ուղղակի եւրոպացիներից է փոխա-ռեալ Կիլիկեան շրջանին։ Արդի գրականում վերանորոգուած է դուքս ձևը։-Հիւբշ. 346,

Ինճիճեան, Հնախ. Բ. 230 և ՆՀԲ դր-նում են լտ. dux։

NBHL (3)

Բառ լտ. տո՛ւքս. dux Առաջնորդ. զօրավար. պետ. իշխան. բդեաշխ.

Զչորից պատրկաց նորա, զիպատիոսէ դքսէ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Յաղթել սատանայի, եւ դուքսին, եւ դատաւորին. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)


Դոփեմ, եցի

vn.

to tap, to stamp with the foot.

· Calfa

NBHL (7)

Ծա՛փս հար ձեռամբ, եւ դոփեա՛ ոտամբ։ Դոփեցեր ոտամբ քով. (Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Ե. 6։)

Ոտիւքն դոփէ. (Լմբ. սղ.։)

Ուրախ եղեւ, դոփեաց ոտիւք ի վերայ (տառապանաց) նոցին. (Լմբ. ամովս.։)

Ձանձրացկոտն ի ծունր կրկնելն՝ յօժարի հարկանել եւ դոփել ոտիւքն. (Կլիմաք.։)

Եթէ մի անգամ միայն դոփիցէ ոտամբ, ընդոստուցանէ զամենեսին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)

Ի թոպելդ, ի դոփելդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)

ψοφέω strepo, sono Բախել ոտամբ զերկիր, տրոփել. դրնդել. դռնչել, կայթել. կաքաւել.


Դոփիւն

s.

stamping of feet.

· Calfa

NBHL (4)

Դոփիւն սաստիկ առնէին. (Պտմ. աղեքս.։)

Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)

Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)

ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.


Դոփումն, ման

s.

cf. Դոփիւն.

· Calfa

NBHL (4)

Դոփիւն սաստիկ առնէին. (Պտմ. աղեքս.։)

Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)

Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)

ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.


Դպրանոց

cf. Դպրոց.

· Calfa

NBHL (3)

cf. Դպրոց.

Իբր ի դպրանոց տան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։)

Ուղղիչ դպրանոցի, այսինքն է ուսուցիչ տղայոց. (Մարթին.։)


Դպրատուն

s.

school;
college;
տալ (զոք) ի —, to send to a boarding-school.

· Calfa


Դպրոց, աց

cf. Դպրատուն.

· Calfa

NBHL (7)

Կարգեաց աստուած զաշխարհս որպէս դպրոց. (Յճխ. ՟Է։)

Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթեալ։ Դպրոցք իմաստութեան եւ առաքինութեան. (Փիլ.։)

Դպրոցս ասորի եւ յոյն. (Խոր.։ եւ Փարպ.։)

Ի դպրոցս իմաստասիրաց. (Պիտ.։)

Սահակ սեւադայ՝ եղեւ իշխան, եւ խնդրող իսկ գրագիտութեան, եւ դպրոցս ի տան իւրում կարգեաց. (Կաղանկտ.։)

Ի գիր մատենի վերնում դպրոցիդ. այսինքն դպրութեան, դիւանի. (Նար. կուս.։)

σχολή, διδασκαλεῖον schola, gymnasium որ եւ ԴՊՐԱՆՈՑ, ԴՊՐՈՑԱՏՈՒՆ. Տեղի ուսման. աշակերտանոց. վարդապետանոց. վարժարան. դիւան. դարատուն.


Դպրոցական, ի, աց

adj.

school;
of a scholar, of a school-boy.

· Calfa

NBHL (3)

Դպրոցական մանկուկք. (աշակերտք. Ճ. ՟Զ.։ Վրդն. սղ. եւ քարոզ։ Տօնակ.։)

Հրաման ետ եւ զդպրոցականսն կոտորել. այսինքն զիմաստունս եւ զգէտս. (Վրդն. դան.։)

σχολαστικός scholaris Ուսեալն ի դպրոցի. գիտնաւոր.


Դպրոցակից, կցի, կցաց

s.

school-fellow.

· Calfa

NBHL (2)

Ուսումնակից ի դպրոցի. աշակերտակից.

Ուսուցանէր մամաս զդպրոցակիցսն (կամ զդպրոցակից մանկունսն) ի բաց կալ ի սնոտի կռապաշտութենէն. (Հ. կիլիկ.։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Բ.։)


Դպրութիւն, ութեան

s.

office of notary;
literature, letters;
book, register;
lecture, study;
order of lecturers;
այր առանց դպրութեան, an idiot, ignorant, unlettered, illiterate person;
գեղեցիկ —ք, the belles lettres, or polite literature.

· Calfa

NBHL (16)

Յոյն դպրութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Դպրութիւն յունարէն. (Խոր. ՟Գ. 36։)

Դպրութիւն հայրենի աշխարհին. (Եղիշ. ՟Ը։)

Քրիստոսական կամ աշխարհական դպրութիւն։ Արուեստ դպրութեան. (Ագաթ.։)

Որպէս ի դպրութենէ դպիր կոչի. (Եզնիկ.։)

Զաքարիա առանց շրթանց դպրութեան խօսեցաւ. (Եփր. համաբ.։)

Ջնջել ի դպրութենէ. (Ել. ՟Լ՟Բ. 32։ Սղ. ՟Կ՟Ը. 29։)

Դպրութիւնք բացան։ Գրեալ ի դպրութեան. (Դան. ՟Է. 10։ ՟Ժ՟Բ. 1։)

Ի հինգ գլուխ դպրութեան։ Որ առաջնորդ եղեւ այնց դպրութեանց. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 24. 31։)

Այսպէս ասէ երրորդ դպրութիւն թագաւորութեանցն։ Ի դպրութիւն ծննդոց՝ որ վասն քրիստոսի, զոր գրեցին մատթէոս եւ ղուկաս. (Եւս. քր. ՟Ա։ եւ պտմ. ՟Զ. 31։)

Որպէս եւ պատմութիւն նորին Եւսեբի բաժանի ի դպրութիւն առաջին, երկրորդ, եւ այլն։

Կնքեալ ի դպրութիւն աստուծոյ. (Փարպ.։)

Դպրութիւն կենաց մատենից։ Դպրութիւնք հրաշիցն զարմանալեաց։ Ի գիր մատենի վերին դպրութեան. (Նար.։)

Զի՞նչ դպրութիւն եւ գործ նորին։ Թէ ի դպրութեանն, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։ Կանոն.։)

γραμματεία, γράμμα, γραμματική litteratura, litera Ուսումն դպրաց. գրագիտութիւն. եւ Գիր, իբրեւ ուսումն, կամ կարդացողութիւն. Տե՛ս (Ես. ՟Ի՟Թ. 12։ Դան. ՟Ա. 4. 17։ Գծ. ՟Դ. 13։ ՟Ի՟Զ. 24։)

ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ. ἁνάγνωσις lectoratus Իբրու դաս կղերիկոսաց, կամ պաշտօն փոքր աստիճանաւորաց. ընթերցողութիւն.


Դռնապանութիւն, ութեան

s.

porter's office or employment.

· Calfa


Դռնապանուհի, հւոյ

s.

portress.

· Calfa

NBHL (1)

Ասաց զդռնապանուհին, եւ եմոյծ ի ներքս զպետրոս. (Բրսղ. մրկ.։)


Դռնչեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Դռնչեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Վին (կամ գավին) հարկանել, եւ զքարինս դռընչեցուցանել. քանզի էին ապուշք ոմանք լսօղքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ԴՌՆՉԵՄ կամ ԴՌՆՉԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κρούω, κατακρούω repello Բախելով թնդեցուցանել, եւ Զխիստն կակղել.


Դռոյթ

cf. Գռոյթ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«խմբով յարձակում, գրոհ». սո-վորաբար գործածւում է դռոյթ տալ ձևով. Յհ. կթ. գրուած է նաև դռութ, դռոթ Յհ. կթ. Արծր., որից բայական ձևով դռոթել Արծր. կայ նաև դրուդ Երզն. մտթ. յաճախ շփոթ. ւում է գրոն բառի հետ, որ և վերինների աղ-դեցութեամբ գրւում է դրոն։

ՆՀԲ կերևայ թէ լաւագոյն ձևն է հա-մարում դրուղ, որ դնում է «արմատ դրդելոյ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 21 կցում է ենթադրական զնդ. *draoϑra, *draoϑi, *draoϑa ձևերին, որոնք ածան-ցում է dru «վաղել» արմատից։ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 9 հարազատ ընթերցուածը համարում է դռոյթ կամ դռոհ, որ ըստ Ս. Եազրճեանի համե-մատում է սանս. տրու, դրու «ընթա-նալ, ճեպով ընթանալ», տրուդա, դրու-դա «ընթացք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 30, 89 դռոհ և դռոյթ կցում է սանս. dhvar, զնդ. dvar, պրս. dava-ridan, լն. ϑόρνυμι ձևերին, իբր հնխ. dhvar, dhru «դիմել, թափառիլ» ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. druta «արագ»։

NBHL (2)

Զօրու բազմի դռութ իմն ի միասին տուեալ։ Դռոթ ընդ ինքեան տուեալ։ Դռոթս տալ. (Յհ. կթ.։)

Խառնաղանճ ամբոխիւն դռոթ տուեալ։ Եւ ցրուեալքն դռոթ տուեալ դարձան յիւրաքանչիւր տեղիս. (Արծր. ՟Գ. 6. 13։)


Դռոհ՞՞՞տամ

cf. Գռոհ.

· Calfa

NBHL (3)

Դռոհ տուեալ հասանէին բազմութիւն ժողովոյն. (Ճ. ՟Ա.։)

Դռոհ տային։ Դռոհ ետուք խուռնընթաց դիմեալ։ Ամենեցուն դռոհ տալն յանապատն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5. 12։)

ԴՌՈՀ ՏԱԼ. συρρέω confluo, συντρέχω concurro հորդան տալ. համագունդ կամ խուռն դիմել. խուժել. յորդել.


Դռոյթ՞՞՞տամ

cf. Գռոհ.

· Calfa


Դստիկոն, աց

s.

story, floor.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. ի) «տան յարկ» Գծ. ի. 9, թ. 37. Նար. էջ 178. Ճառընտ. դստիկոնք լար-կաց Պիոն. հրտր. WZKM, 28 (1914), 380, ղստիկոնիս «պատշգամբ» Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 5։

= Յն. δίστεγον «երկյարկանի կամ երկ-րորդ յարկ» բառն է, որ կազմուած է ὄίς «երկիցս» և στέγη «յարկ» բառերից. հա-յերէնի մէջ ստացել է ընդհանուր իմաստ. Պետօ չէ կարծել թէ փոխառութիւնը ևատա-րուած է Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամա-նակ, որովհետև այն երկու վկայութեանց դէմ, ուր պատահում է այս բառը, յունարէն օրինակի մէջ գտնում ենք Նπερώω (Գծ. թ. 37) և τριστεγον (Գծ. ի. 9), բայց ո՛չ δίστεγος։ Փոխառութիւնը անշուշտ հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի տառադարձութիւնը. δίστεγον > *դիստեգոն, որից ձայնաւորների նմանու-թեամբ *դիստիգոն և առաջին ձայնաւորի անկումով *դստիգոն. անկանոն է միայն գ-ի տեղ կ։

τριστεγος «եռայարկ» բառից կազ-մուած։ ՆՀԲ հանում է յն. στέγος-ից։ Հիւնք. δίστεγοτ-ից։

NBHL (4)

Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր. (Գծ. ՟Ի. 9։)

Լուացին զնա, եւ եդին ի դստիկոնի անդ. (Գծ. ՟Թ. 57։)

Լցաւ ամենայն հրապարակն, եւ դստիկոնք յարկացն. (Ճ. ՟Ա.։)

Բառ յն. սդէ՛ղօս, սդէ՛ղի. στέγος, στέγη tectum Յարկ. տան ծածքը, եւ խաթը. որպէս եւ դռի՛սդէղօն. τρίστεγον Եռայարկ. Երրորդ յարկ. վերնատուն. վերնայարկ. որ եւ ὐπερῷον վերի խաթ.


Դսրով

s.

blame, reprehension;
— առնել, to blame;
— լինել, to be blamed.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«այպանումն, նախատանք» Նար., որից՝ դսրով առնել «նախատել» Ոսկ. եբր. է, դսրով լինել «նախատանք կրել» Ոսկ. եբր. դ, դսրովել «անարգել, թշնամանել» ՍԳր. կոչ. 30, 224. Եփր. ծն., դսրովանք Կոչ. Ոսկ ա. թես., դսրովիչ Երեմ. ծա. 2, դսրովութիւն Եփր. ծն, Ոսկ. յհ. ա. 1. մ. ա. 22. Բուզ. կոչ. 42, ինքնադսրով Նար. գրուած է նաև դրսով. դրսովել ևն։

-Պհլ. *dusrav բառից, որ աւանդուած է dusrub գրչութեամբ և «վատահամռաւ. ան-պատիւ» նշանակոթեամբ (Nyberg, Hilts-buch, 2, 61). հմմտ. պազենդ. dusrav (գրուած է dusrub) «վատահամբաւ, ան-պատիւ», զնդ. dəušsravā «վատահամբաւ». նախաւոր ձևն է զնդ. *duš-srava-, որ կազ-մուած է duš «դժ, վատ, զէշ» և sray «խօ-սիլ» բառերից (հմմտ. հսլ. slovo «խօսք»). ճիշտ ինչպէս սրանց հականիշը պազենդ. պհլ. xusrav (գրաած xusrub) «րարեհամ-րաւ, լաւանուն» = սանս. suçrávas-«անաւա-նի, հոչակաւոր»՝ կազմուած է hu-(su-xu-) «լաւ» և srav «խօսիլ» բառերից (հայ. փոխառութեամբ Խոսրով յատուկ անունը)։ Հայուն նախաձևն էր *դուսրաւ>*դսրաւ, որից դսրով և շրջեալ ձևով դրսով։-Հիւրշ. 145։

ՆՀԲ հյ. դուրս և յն. διασύρω «քաշ-քրշել»։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ նախ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 109, որին հակառակ է Lag. Arm. Stud. § 663։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 5 և Նախալ. 73 լսել և պարսաւել բառերի հետ սանս. çru. զնդ. sru, յն. ϰλόω, լտ. cluere, սլ. sluti, գոթ. hliuma «ւռե-լիք», լիթ. klausa «հլութիւն», հբգ. klosen ևն։ Հիւնք. յն. διασύρω։

NBHL (5)

ԴՍՐՈՎ կամ ԴՐՍՈՎ. Արմատ Դսրովելոյ կամ դրսովելոյ. Այպանք, եպերանք. նախատինք. պարսաւ. (ի հյ. դուրս. իբր մերժումն ի դուրս. եւ յն. տիասի՛րօ, ձգձգել. քաշքշել)

Նախատողի ծաղր, բանագրի դսրով. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)

դսրով առնել, լինել. cf. Դսրովել, իլ.

Ոչ զծերս դսրով առնելոյ վասն ասեմ զայս, այլ զլկտիս. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)

Թուք յերեսս ընկալաւ, եւ բամբասեցաւ, եւ դսրով եղեւ. (Ոսկ. եբր. ՟Դ։)


Դսրովանք

s.

cf. Դսրով.

· Calfa

NBHL (6)

ԴՍՐՈՎԱՆՔ կամ ԴՐՍՈՎԱՆՔ. cf. Դսրով.

Անդուստ առնու զդսրովանացն զկոչումն. (Խոսր.։)

Փոխանակ երկիր պագանելոյ՝ դսրովանս եւ նախատինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Բազումս ունին դսրովանս, որք յայլոց իրաց զպէտս իւրեանց վճարեն, եւ ոչ յիւրեանց վաստակոց. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)

Զդսրովանսն ի դպրացն, եւ զփորձանսն ի փարիսեցւոց. (Յհ. գառն.։)

Դրսովանք. ((երկիցս գրեալ) Ճ. ՟Ա. եւստրատ.։)


Դսրովեմ, եցի

va.

to blame, to condemn, to reprove.

· Calfa

NBHL (7)

Եթէ ոտնհար եղէ ... զզուեցայց ապա եւ ես ի ժողովրդենէ իմմէ դսրովեալ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։)

Դսրովեսցեն զնա. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 2։)

Դսրովեն զմեզ հեթանոսք եւ հրէայք։ Դսրովեն (կամ դրսովեն) հերեսիովտայք։ Ոչ եթէ դսրովեմք ինչ զմարգարէսն։ Դսրովել զյարութիւն։ Մանիքեցիքն դրսովեն զարարիչն կերակրոցս։ Դրսովեալ է եւ այլն. (Կոչ. ստէպ։)

Փոխումն գազանացն բնութեան դսրովէ զնոսա։ Դսրովեալ ամաչեցին ամբարտաւանքն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)

Յորժամ դսրովեմ, յայնժամ զարդարեմ զարուեստ արարչին. (Ոսկ. մարգար. ՟Բ։ (այլ Ոսկ. յհ. ՟Ա. դրսովել։) Դսրովել՝ գրի, Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փիլ. իմաստն.։ Շ. թղթ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Նար. կ.։)

Աւաղեաց դրսովեաց զնոսա. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Է.։)

ԴՍՐՈՎԵՄ որ եւ ԴՐՍՈՎԵԼ. διασύρω, καταγινώσκω , καταγελάω, ὐβρίζω, κακούω, κακῶς λέγω, διαβάλλω distraho, detraho, irrideo, contumelia afficio, convicior Եպերել. բամբասել. պարսաւել. ընդ վայր հարկանել. ստգտանել. զրպարտել. անարգել. թշնամանել. յանդիմանել. վար զարնել, քամահրել.


Դսրովելի, լւոյ, լեաց

adj.

blamable, condemnable.

· Calfa


Դսրովիչ

adj.

contemner, blamer.

· Calfa

NBHL (2)

Որ դսրովէ.

Առաքեցից ի բաբելովն դսրովիչս, եւ դսրովեսցեն զնա. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 2։)


Դսրովութիւն, ութեան

s.

cf. Դսրով.

· Calfa

NBHL (6)

Դսրով. դրսովանք. եպերանք. ստգտանք. պարսաւ. բամբասանք. յանդիմանութիւն.

Եկեաց ագամ զիննհարիւր ամ վասն դսրովութեան չարախօսին, եւ աստուած ոչ եղեւ։ Շատ իցէ այս վասն դսրովութեան ժողովրդեանն. (Եփր. ծն.։)

Վասն նոցա դսրովութեան, եւ վասն ձերոց փառացդ. (Եփր. համաբ.։)

Դսրովութեան եւ անարգանաց արժանի։ Մերոյ վատութեանս դսրովութիւն է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)

Գործովք չարեօք պատճառ եղեւ դսրովութեան ուխտիս սրբութեան։ Բազում դսրովութիւն է անհաւատիցն. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Զ։)

Ըստդտանս եւ դսրովութիւն. (Պիտ.։)


Դսրովումն, ման

s.

cf. Դսրով.

· Calfa

NBHL (2)

Դսրովելն, եւ իլն.

Եցոյց զայս զօրութիւն ի դսրովումն չարին. (Իգն.։)


Դրազարկու

s.

that knocks at a door.

· Calfa


Դրախսաճուն

adj.

grown or born in paradise, in the garden.

· Calfa


Դրակոնդիկոն

s. bot. dragons wort, grass plantain;
cf. Շաւաշարիւն;
cf. Նուիճ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. (գրուած է նաև զա-նազան սխալագիր ձևերով. ինչ. դրոկոնռի-կոն (Ռ<Դ), գրակոնտիկոն, գրագոնտիկոն) «ոսկու վրայ կիտուած, մինէ» Խոր. բ. 49. Մագ. թղ. 203, «խարելով փորագրութիւն» Պղատ. տիմ. 89, «շաւաշարիւն, նուիճ խոտր (որձայի վրայ օձանման պուտ պուտ նշան-ներ ունենալու պատճառաւ)» ՆՀԲ և ՋԲ (ա-ռանց վկայութեան), «եղնգնաքար, sardo-nуx» ZDMG, 40, 193։

= Յն. *δραϰοντιϰὸν բառն է, որ սակայն չկայ Bailly-ի հոյակապ բառարանի մէջ, ինչպէս նաև Sophocles-ի մոտ, բալզ հմմտ. δραϰόντειος «վիշապաձև», δραϰοντίας «մի տե-սակ ազնիւ քար», δραϰόντιον «նուիճ խոտը», որոնցից փոխառեալ են լատ. dracunculus «նուիճ», draconitis, dracontia «վիշաաա-քար, որ ըստ հնոց դանւում էր վիշապի գլխում», dracontium «նուիճ», dracunculus «փոքր վիշապ, torsade en or, ոսկեայ ոլո-րուն զարդեր, ծոպ»։-Հիւբշ. 347։

ՆՀԲ գրակոնտիկոն ձևի տակ գրում է «բառ անյայտ ըստ ձայնին», բայց շա-ւաշարիւն բառի տակ՝ յն. δραϰόντιον բառի մօտ դնում է դրակոնտիոն։ Broc-kelmann, Ուս. փոխ. բառից, թրգմ. Տա-շեան, էջ 99 վերի յն. բառերի հետ։ Թոռնեան, ՀԱ, 1922, 597 յն. τραγοντιϰόν «թեթևօրէն փորագրելով արծնուած», τραχύνω «անհարթ ընել, արծնել թե-թևօրէն փորագրելով» բայից։ (Այսպի-սի նշանակութիւն չգիտեն ո՛չ Builly, էջ 1953, ո՛չ Sophocles, էջ 1088 և ոչ էլ նոր յունարէնը. չկայ նաև Pape-ի յն. -գերմ. երկհատոր բառարանում, 1888. հտ. Բ. էջ 1136)։


Դրակցութիւն, ութեան

s.

neighbourhood.

· Calfa

NBHL (6)

Հրէայ ոմն էր բնակեալ դրակցութեամբ ընդ քրիստոնէի ումեմն. (Ճ. ՟Բ.։)

Յարանան առ միմեանս ընտանեբար դրակցութեամբն. (Պիտ.։)

Ի սկզբնատիպ գեղեցկութենէն օտարացեալ վատթար դրակցութեամբ չարին. (Նիւս. երգ.։)

Զի՞նչ դրակցութիւն տաճարի աստուծոյ եւ կռոց. (Ճ. ՟Գ.։)

Խուճապօղ է, եւ դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին, դրակցութիւնքն. (Փիլ. տեսական.։)

γειτνίασις, γειτονία vicinitas, propinquitas Դրակիցն գոլ. մերձաւորութիւն. կցորդութիւն. եւ Դրակիցք.


Դրամագիտութիւն, ութեան

s.

numismatics.

· Calfa


Դրամագլուխ, գլխոյ

s.

funds, capital.

· Calfa


Դրամագործութիւն, ութեան

s.

act of coining money.

· Calfa


Դրամագրութիւն, ութեան

s.

numismatography.

· Calfa


Դրամաթուղթ, թղթոյ, թղթի

s.

bill of exchange;
banknote, bankbill.

· Calfa


Դրամաժողով

adj. s.

that amasses money;
collector, gatherer;
tributary;
collection;
— առնել, լինել, to collect money.

· Calfa

NBHL (2)

Եւ զտաճարն սրբութեան դրամաժողով ի վարձու կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 3։)

ἁργυρολόγητος Իբր ներգ. լինի Հաւաքօղ դրամոց, հարկահան։ Այլ իբր կր. է Հարկատու, յասելն.


Դրամակոփ, ից

s.

forger, counterfeiter

· Calfa

NBHL (2)

Որ յանձնէ կոփէ զդրամ, այսինքն հարկանէ կամ հատանէ զապախտ դրամ, նման արքունի դրամոյ կնքելոյ. ստակ կոխօղ իր գլխէն.

Իսկ դահեկանահատիցն, եւ դրամակոփիցն զձեռսն հատանել հրամանաւ իշխանաց. (Մխ. դտ.։)


Դրամահատութիւն, ութեան

s.

coining, minting of money.

· Calfa


Դրամանոց, աց

s.

money-box or money-case;
bank.

· Calfa


Դրամափոխ

s.

money-changer.

· Calfa


Դրամափոխութիւն, ութեան

s.

change;
exchange.

· Calfa


Դրամափորձ

s.

assayer.

· Calfa


Դրացութիւն, ութեան

s.

neighbourhood.

· Calfa

NBHL (2)

cf. դրակցութիւն.

Վասն դրացութեանն հպելով որոց ոչ է արժան։ Դրացութեանն միանգամայն եւ ազգակցութեան. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։ Փիլ. լին. ՟Դ. 47։)


Դրդեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Դրդեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Դրդեցոյց զդաւիթ թուել զիսրայէլ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 1։)


Դրդուաղեմ

vn.

to stammer, to lisp.

· Calfa

NBHL (2)

ԴՐԴՈՒԱՂԵԱԼ. cf. Գրգուաղել.

Ամենայն մարմինն (աղքատի) դրդուաղեալ եւ երիճացեալ թափառի. (Մանդ. ՟Ը։)


Դրդուեմ, եցի

va.

to shake, to stagger, to move, to agitate, to excite.

· Calfa

NBHL (7)

Ի մերժելն դրդուեցայ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 13։)

Դրդուեաց զաղօթականն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 233։)

Իբրեւ զայն տունն՝ որ ի վերայ աւազոյն շինեալ էր, զոր դրդուեցին խռովութիւնք. (Ագաթ.։)

Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Ի սաստիկ հարմանէն դրդուեալ. (Փարպ.։)

Պատրանքն սատանայի դրդուէ, եւ բաժանէ զնոսա ի գլխոյն. (Լմբ. սղ.։)

διασείω, ὡθέω, ἁνατρέπω concutio, tundo, detrudo, propello, everto Ուժգնակի դրդելով՝ շարժել. շարժլել. խախտել ի տեղւոջէն ցնցմամբ եւ դղրդմամբ. օցտել.


Դրդուեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Դրդուեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Որ զկայան շարժեալ դրդուեցուցանէ. (Փիլ. այլաբ.։)

Դրդուեցոյց զբազումս ի սուրբ ուխտէն։ Եւ ոչ վերինք դրդուեցուցանեն. (Եղիշ. ՟Ա. եւ ՟Բ։)


Դրդուիմ, եցայ

vp.

to stagger, to move, to stir.

· Calfa


Definitions containing the research ո : 10000 results

Անարծարծելի, լւոյ, լեաց

adj.

that cannot be revived, or rekindled, not renewable, extinct.

· Calfa

NBHL (3)

Այն՝ զոր դժուարին է կամ անհնարին արծարծանել, վառել, նորոգել զվառումն, կամ զթրծումն, եւ զո՛ր եւ է պակասութիւն.

Անարծարծելի է աղօտանալն։ Անարծարծելի է շիջուցեալս. (Նար. ՟Է. ԿԱ։)

Որպէս զթրծեալ աման խեցեղէն փշրեցայ անարծարծելի. (զոր ոչ լինի նորոգ զանգանել եւ թրծել). (Նար. Ի։)


Անարմատ

adj.

without roots, rooted

· Calfa

NBHL (7)

Որ չունի արմատս. տէօքսիւզ. ἅριζος. radice carens.

Անարմատ եղէց յերկրի. (Յոբ. ԼԱ. 8։)

Մի՛ վէմ ապառաժացեալ՝ անարմատ ցուցանիցէ զբարեպաշտ բանին զօրութիւն. (Նիւս. թէոդոր.։)

Նա ինքն միայն արմատ առեալ, եւ զանարմատսն արմատացուցեալ. (Ոսկ. լս.։)

Պտուղս կոչեաց յանարմատ փայտէ ( ի գաւազանէն Ահարոնի). (Վրդն. լս.։)

Ուր ոչ լինի արմատ, կամ տունկ. անբոյս. անբեր.

Զի անարմատ աւազ միայն էր. (Բուզ. ՟Դ. 6։)


Անարտաբերելի, լւոյ, լեաց

adj.

that cannot be pronounced distinctly, difficult to articulate.

· Calfa

NBHL (2)

Զոր չէ մարթ հանել եւ արտաքս բերել.

Աներեւակի նետիւք խոցոտեալ, անարտաբերելի մշտակիր բեւեռեալ. (Նար. ԻԳ։)


Անարօր

adj.

uncultivated, waste;
intact, chaste.

· Calfa

NBHL (4)

Յետին անմտութիւն է սերմանել սերմանիս յանգործ եւ յանարօր երկիր. (Ոսկ. յհ.։)

Մեղր՝ պտուղ քաղցր եւ անարօր։ Զքաղցունսն գործեալ պար մեղուացն՝ մատուսցեն տռփողացն անարօր. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. ԿԲ։)

Ի կոյս եւ յանարօր արգանդէ բան բեղմնաւորեցեր. (Նար. կուս.։)

Ոչ արօրադրեալ. ոչ հերկեալ. անգործ. ἁνέργαστος. incultus. չիհերկած, չի բանեցուցած. սիւրիւզմէմիշ. միւադդալ. կամ ոչ մշակեալ. եւ անսերմն.


Արկանելի, լւոյ, լեաց

s. adj. clothing, dress, apparel;
cloak;
that throws, that puts, that pours.

· Calfa

NBHL (8)

Իբր Արկանօղ, արկօղ. որ արկանէ.

Յորժամ բանսարկուն հրամայիցէ արկանել ի հնոց աղքատութեանն, մի՛ յարկանելեաց, այլ յարկելոցն լինիջիր. (Ոսկ. մ. ՟Ա 4։)

Գովէ զարկանելեացն (ի գանձանակն) յօժարութիւն առաւել քան զմեծացն. (Կորիւն.։)

Ճրագաբերանացն արկանելեաց, եւ ի հանելեաց զճաշակսն ոսկիս. (Զաք. ՟Դ 12.) իմա՛ ի վերայ արկողաց. յն. հեղչաց, այսինքն լցողաց զիւղն։

Զառ անին արկանելին։ Զարկանելին իմ թօթափեցի ուժգին։ Արար անձին իւրում արկանելիս։ Արկանելիս քանանացւոց։ Արկանելիք քեզ ի փառս. (յն. առ ի շուրջ պատել քեզ զփառս)։ Արկանելիս սպիտակս. (Ես. ՟Գ 24։ նեեմ. ՟Ե 13։ Առակ. ՟Լ՟Ա 22. 24։ Եզեկ. ՟Ի՟Է 7։ Յայտ ՟Զ 11։)

Ընդ արկանելեաց լուսոյ՝ խաւար զգեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)

Ասպազինեալ զերիվարն շուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Պատրասհեալ գլխոյ իւրում արկանելիս թխակերպս. (Արծր. ՟Ա 5։ ՟Դ 12։)

ԱՐԿԱՆԵԼԻ, իք. ἑπίβλημα, ἁναβολή vestimentum exterius, amictus, pallium, tunica, ἕνδυμα, περίζωμα indumentum, cingulum Վերարկու. ագանելի. արտաքին հանդերձ. մեկնոց. սփածանելի. օթոց. ծածկոյթ. գլխարկ. վրայ ձգելու լաթ, ծածկոց, դրսի հագուստ.


Արկանիմ, արկայ

vp.

to throw ones self, to fall;
to dress one's self.

· Calfa

NBHL (11)

Նոյն ընդ Անկանիլ. զոր օրինակ.

Ընդ արկանել ցօղոյն շուրջ զբնակաւն. (Ել. ՟Ժ՟Զ 16։)

Ամենայն մարմինդ քո արկանիցի ի գեհեն. (Մտթ. ՟Ե 30։)

Իւրաքանչիւր զինչ եւ ի միտս արկանէր՝ զայս յաւելոյր. (Կանոն.։)

Առեալ ձորձս՝ արկաւ զիւրեւ։ Արկաւ տեռ, եւ զարդարեցաւ զիւրեւ։ Արկաւ սեռ, եւ զարդարեցաւ։ Արկաւ զիւրեւ հանդերձ եւ պատմուճան վրէժխնդրութեան։ Արկայ հանդերձ գերութեան։ Արկան զիւրեամբք զամպարշտութիւն եւ զանիրաւութիւն իւրեանց։ Զարդարութիւն զգեցեալ էի, եւ արկեալ զիրաւունս հանգոյն կրկնոցի.եւ այլն։

Որ զանճառ զիոյս փառաց իբրեւ զօթոց զքեւ արկար. (Շար. եւ այլն։)

(Նեստոր զիւրեաւ) անաստուածութիւն արկուցեալ՝ ժանտ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)

Որ դու միայն արկեար հիմունս պաշտելիս մարդկեղէն բնութեանս. (Գանձրն.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, յարկար. cf. ՅԱՐԿԱՆԻՄ։

Շփոթի ի գրչաց երբեմն Արկանելն եւ ընդ Հարկանել, մանաւանդ յորժամբանն իցէ զսպասահարկութեան. զոր օրինակ.

Զարբանեկութիւն հպատակութեան պարտիմք արկանել նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)

ԱՐԿԱՆԻՄ, արկայ, արկեալ կամ արկուցեալ. περιβάλλω, ἁμφιέννυμι amicior, induor Զգենուլ. ագանիլ, ագուցանել. հագնիլ, հագուիլ.


Արկղիկ

s.

casket, cash-box, small box.

· Calfa

NBHL (2)

Արկղ փոքրիկ. սնդկիկ.

Առաքեցեր ինձ արկղիկ ոսկւով. (Պտմ. աղեքս.։)


Արհամարհանք, անաց

adv.

s. pl. contempt, disdain;
outrage, offence, injury;
արհամարհանօք, disdainfally, contemptuously.

· Calfa

NBHL (7)

Տանջեցէ՛ք զթշուառականդ յաղագս արհամարհանաց դորա զիմ արքայութինա. (Ճ. ՟Ժ.։)

Ամենայն իրիք արհամարհանս առնել ցանկութեամբ խրատու։ Զօրութիւն ոչ առնու յանձն զայլոյն արհամամարհանս. (Փիլ. լիւս.։)

Մի՛ արհամարհանս զբաւական յամենայնի տէրութեամբն արասցեն. (Պիտ.։)

Վասն զնովաւ արհամարհանացն. (Խոսր.։)

ամենայն ինչ որ դիւրաւ անկանի ի բուռն՝ ընդ արհամարհանս ունիմք. (Վէցօր. ՟Գ։)

Ծառայել օրինաց, որ եւ մտաց մերոց ծանր թուի, եւ արհամարհանք. (Փարպ.։)

ἑξουθένημα, ἑξουδένωσις, μυκτηρισμός եւ այլն. abjectio, contemptus, subsannatio եւ այլն. րհամարհելն, իլն. արհամարհութիւն. անարգութիւն. անարգանք. ըստ յն. յոչինչ դնելն, կամ իլն. մերժումն. Տե՛ս Սղ. ՟Ի՟Ա 7։ ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 22։ ՟Ճ՟Ի՟Բ 3. եւ 4։ Կամ Ստունգանումն, պատուիրանազուցթիւն.( ՟Գ. Թագ. ՟Ը 50։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ 1։) Կամ Ունչս առնելն. եպերանք. այպանք. (Սղ. ՟Լ՟Դ 16։ Յոբ. ՟Լ՟Դ 7։ Նեեմ. ՟Դ 4։ Կամ Անտես առնելն. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 17. եւ այլն։)


Արհամարհեմ, եցի

va.

to despise, to repulse, to disdain;
to aggrieve, to offend;
to vex;
to debase.

· Calfa

NBHL (7)

Կամ զմին մեծարիցէ, եւ զմիւսն արհամարհիցէ։ Մի՛ արհամարհեր զծերուըիւն մօր քոյ։ Որ արհամարհեր զծերութիւն մօր քոյ։ Որ արհամարհէ զիրօք, արհամարհեսցի ի նոցանէ։ Եթէ զեկեղեցեաւն Աստուածոյ արհամարհիցէք. եւ այլն։

Ոչ զիւիք պարտ է արհամարհել որպէս զփոքու իւիք. (Բրս. հց.։)

Եւ նորա արհամարհեալ լինէր զտանջանօքն. (Ճ. ՟Ժ.։ Ասի անխտիր եւ արհամարհել զոք կամ զիմն, զոր օրինակ զկեանս, զամօը, զբան կամ զճարտարօք, զներելովն եւ զերկայնմտութեամբ։ Իսկ կր. Արհամարհեալ է առաջի նորա, կամ նմա. փոխանակ ասելոյ՝ ի նմանէ։)

Զամենայն գործ զանարդ եւ զարհամարհեալ սատակեցին։ Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց Աստուած, եւ զոչինչսն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե 3։ ՟Ա. Կոր. ՟Ա 28։)

Զի մի՛ ի մսրոյն եւ ի պատանացնլ արհամարհեալ կարծիցի հովուացն. (Ագաթ.։)

Ելիք զայլոցն իբր զարհամարհելեաց. (Խոր. ՟Ա 4։)

καταφρονέω, ἑξουδενέω, ἑξουθενέω , ἁτιμάζω, ἑκμυκτηρίζω, ἑμπαίζω եւ այլն. contemno, nihili facio, despicio, ignomina afficio, etc. համարել ինչ. յոչինչ գրել. քամահել. անգոսնել. անարգել. ընդ վայր կամ առ ոտն հարկանել. անտես կամ ապախտ առնել. ստուգանել. որպէս յն. Անպատուել. տե՛ս Ծն. ՟Ժ՟Զ 4. եւ 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 42։ Կամ անտես առնել. Թուոց. ՟Ե 12։ ՟Լ՟Ա 16։ Ղեւտ. ՟Զ. 2։ ՟Ի՟Զ 40. 43։ Սղ. ՟Հ՟Է 59։ Եզեկ. ՟Է 19։ Կամ Ունչս առնել. Սղ. ՟Բ 4։ ՟Լ՟Դ 16. ՟Ա. Եզր. ՟Ա 51. եւ այլն։ Կամ Ծաղր առնել, խաղ առնել, այպն առնել. (Առակ. ՟Լ. 17։ Յոբ. ՟Ե 22։ ՟Լ՟Թ 22։ Առակ. ՟Ի՟Է 7։ Յուդ. 18։ Առնու անխտիր խնդիր հյց. եւ պարառ.)


Արհամարհիչ, չի, չաց

adj.

contemptuous, despicable, disdainful, offensive.

· Calfa

NBHL (2)

Որ արհամարհէ, արհամարհող.

Դոքա էին որդւոցն իսրայէլի՝ ըստ բանին բաղաամու՝ ապստամեցուցիչք, եւ արհամարհիչք բանին տեառն ի բեղփեգովր. (Կիւրղ. թուոց.։)


Արհաւիրք, աւրաց

s.

fright, terrour, great and sudden fear, dread, consternation, shock.

· Calfa

NBHL (8)

Եւ է արհաւիրք ի ձեռն յոռին ունակութեան ումեմն հոգւոյ։ Ի մանկութենէ (պա՛րտ է) յաղթել զայնոսիկ, որ հասանին ի վերայ մեր, արհաւիրս եւ երկիւղս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

ունի արհաւիրս ի միմեանց վերայ բազումս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Յամենայն կողմանց արհաւիրք պատէին։ Զայս առնէին արհաւիրքն՝ որ ի միջի. (Ոսկ. մ. ՟Ա 16։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)

Ազգի ազգի արհաւիրս արկանէր ի վերայ նորա։ Արհաւիրս սաստից։ Արհաւիրք սպառնալեաց։ Կին ոմն այրի հրաման առեալ յարհաւրաց.. (Ագաթ.։)

Արհաւիրք մեծ անկանէին ի վերայ ամենեցուն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Արհաւրօք մահու պակուցեալս։ Արհաւրօք զարհուրեալ զարթնում։ Յարհաւրաց գիշերայնոց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Է։)

Յարհաւրաց անտի մոլեգնելոցն. (Յհ. կթ.։)

ἕστασις, φοβισμός, φόβητρον , δεῖμα, τὰ φρίητα եւ այլն. extasis, terror, terriculamentum, horror, formido. Ահ աւիր (այսինքն վայրապար, ավարէ) կամ ահաւոր իրք. երկիւղ մեծ սաստկացեալ յերեւակայութենէ. սոսկումն. զարհուրանք. երկիւղալի իրք եւ ցնորք, խրտուիլ եւ տեսիլ ուրուական. գօրգու, գօրգուլուգ, հիւրիտ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 18։ Երեմ. ՟Ե. 30. ՟Ժ՟Ը. 13։ ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Ծ՟Ա. 39։ Ովս. ՟Զ. 10։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Ժ՟Է. 40։ ՟Ի. 29։)


Արձակահեր

cf. Հերարձակ.

· Calfa

NBHL (1)

Մարցն արձակահերացն ահագին կսկծմամբք սգացեալ ողբային. (Ոսկ. մտթ.։)


Արձակավայրք, վայրաց

s.

suburbs;
outskirts (of a town).

· Calfa

NBHL (2)

Պատուար արտաքոյ քաղաքին լիցի ի բնակութիւն, եւ յարձակավայրս նորին. (Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 15։)

διάστημα distantia, suburbium Արձակ վայրք քաղաքի արտաքոյ քան զդուռն. բացատ. արուարձանք.


Արձակաքաղաք

s.

opentry town;
without fortification.

· Calfa

NBHL (2)

Որ է որպէս քաղաք արձակ, այսինքն անպարիսպ. (յն. ըստ եբր. փերեզացի, կամ փարազուն).

Թո՛ղ զքաղասն արձակաքաղաքս. (Օր. ՟Գ 5։)


Արձակերասան

adj. adv. unbridled, unruly;
helter-skelter.

· Calfa

NBHL (4)

Մի՛ այսուհետեւ արձակերասան զգազանդ թողցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։)

Արձակերասանակ (կամ արձակերեսանակ) լեզու. (Ոսկ. եփես.։)

Արձակերասանակ շրջին։ Զիւրեանց որդիսս ընդ վայր հարեալ՝ արձակերասանակ շրջել. (Ոսկ. մ. ՟Գ 6։)

ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆ ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἁχαλίνωτος effrenis Որոյ արձակ կամ լուծեալ է երասանն (իրօք կամ նմանութեամբ). աներասական. անսանձ.


Արձակերասանակ

cf. Արձակերասան.

· Calfa

NBHL (4)

Մի՛ այսուհետեւ արձակերասան զգազանդ թողցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։)

Արձակերասանակ (կամ արձակերեսանակ) լեզու. (Ոսկ. եփես.։)

Արձակերասանակ շրջին։ Զիւրեանց որդիսս ընդ վայր հարեալ՝ արձակերասանակ շրջել. (Ոսկ. մ. ՟Գ 6։)

ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆ ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἁχαλίνωτος effrenis Որոյ արձակ կամ լուծեալ է երասանն (իրօք կամ նմանութեամբ). աներասական. անսանձ.


Արձակիմ, եցայ

vn.

to be untied, delivered, detached, liberated.

· Calfa

NBHL (6)

իբր ձ. Թողեալ լինել. յազատութիւն երթալ. ի բաց երթալ. մեկնիլ.

Եւ անտի արձակեալ եկին առ իւրեանցսն։ Եւ նոքա արձակելաք՝ իջին յանտիոք. (Գծ. ՟Դ 23։ ՟Ժ՟Ե. 39։)

Արձակեցան եւ գնացին (ժողովեալքն). (Բուզ. ՟Դ 4։)

Արձակին ի խաղաղութիւն. (Տօնաց.։)

Եւ որպէս Փարատիլ ցաւոյ կամ ջերման.

Յորժամ հիւանդութիւնն բժշկի, եւ ջերմն արձակի։ Երբ բորբոսի՝ չարձակի շուտ. (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)


Արձակիչ, չի, չաց

adj.

who delivers, unties, liberates.

· Calfa

NBHL (4)

Արձակօղ. որ արձակէ (ըստ ամենայն նշ).

Արձակիչ կապելոց. (Շար.։ Նար. ՟Լ՟Բ։)

Արձակիչ ի փորձութեանց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)

Այսր վտակաց արձակիչ այն տեսութիւնն է. (Լմբ. սղ.։)


Արձանագիր, գրաց

s.

inscription, title;
epitaph;
trophy, protocol;
matriculation.

· Calfa

NBHL (5)

Սաղմոս. արձանագիր ի Դաւիթ. (Սղ. ՟Ժ՟Ե 1։ ՟Ծ՟Ե. ՟Ծ՟Զ. ՟Ծ՟Է. ՟Ծ՟Թ։)

Ամենայն իբրեւ յարձանագրի հաստատեալ է ճշմարտութեամբ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ 11։)

Գրել հաւաստեաւ ի տախտակս մտաց իւրոց որպէս յարձանագրի զամենայն հարցմունս. (Փարպ.։)

Իբրեւ յարձանագրի զառաջին գործսն ժպրհութեան պարծանօք պարծանօք գրեալ ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 19։)

στηλογραφία, στήλη tituli inscriptio, columna, cippus Արձան գրով. կոթող՝ կամ տախտակ քարեղէն, յորում փորագրեալ իցէ յիշատակարան ինչ. եւ Արձանագրութիւն. մակագրութիւն. խորագիր.


Արձանագրեմ, եցի

va.

to inscribe, to write;
to enrol, to check;
to register;
to record, to draw deeds;
to enter a will.

· Calfa

NBHL (3)

Յանբաւ յաւիտեանս նոցայն բացերեւեալ արձանագրի արդարագործութեանցն գովութիւն. (Պիտ.։)

Ոչ ի գիրս նամակաց, այլ ի քաջ ուշ սրտից արձանագրեալ. (Կոչ. ՟Ե։)

στηλογραφέω in columna inscribo Գրել յարձանի կամ իբրեւ յարձանի. անջինջ դրոշմել.ի գիր կամ ի միտս նշանակել հաստատութեամբ.


Արձանական, ի, աց

s.

register;
epitaph;
funeral sermon.

· Calfa

NBHL (8)

Որ ինչ ա՛նկ է արձանաց, վիմաց, եւ արձանագրութեանց. որպէս Վիմական.

Արձանական աշակերտ (պետրոս)։ Արձանական վէմ. (Ճ. ՟Ա.։)

Որպէս Գերեզմանական, դամբանական, ներբողական (ճառ).

Արձանականն բարսղի (ի գր. Աստուածաբանէ). (Վանակ. հց.։)

Որպէս Յիշատակարան պարսաւելի գործոց.3 անարգական (ճառ).

Արձանական յուլիանոսի (ի գր. աստուածաբանէ)։ Արձանական բանն պարսաւ է ի գործոցն։ Արձանական ասացաւ ի փոխաբերութեն արձանին, եւ այլն. (Նոննոս.։)

Որպէս Մատենագրութիւն. յիշատակաց գիրք.

Զայս մեզ աբիւդենոս յիւրում առաջնում արձանականի ի մանր ազգաբանութեան ասէ. (Խոր. ՟Ա կ։)


Արձանանամ, ացայ

vn.

to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.

· Calfa

NBHL (12)

Վեցհարիւր արքն արձանացեալք կային առ դրանն։ Արձանանայր աւուրս քառասուն։ Արձանացի՛ր իսրայէլ ի վերայ բլրոցն։ Գանձի՛ր, եւ արձանացի՛ր. (Դտ. ՟Ժը 16. 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա 19։ ՟Ժ՟Ը 13։ ՟Ժ՟Գ 11։)

Արձանացեալ դադարէին յարքունական ապարանսն։ Չուեալ ի վաղարշապատ քաղաք՝ առկայացեալ արձանանայր ի նմա։ Զիւր արձանանալն եւ կալ նստիլ. (Յհ. կթ.։)

Կայր արձանացեալ ... ասելն՝ որպէս զարձան՝ զայս յայտ առնէ, զի ակնկորեալ ամօթով անշարժ կայր պապանցելոցն շարժել զլեզոն. (Վանակ. յոբ.։)

որպէս Ամրանալ. յարատեւել. պնդիլ. հաստատիլ. անփոփոխ մնալ յո՛ր եւ է կարգի, եւ ո՛ր եւ է բանի.

Իսէր նահնատակագիրն Քրիստոսի արձանացեալ։ Զամն ողջոյն արձանացեալք պահօք. (Յհ. կթ.։)

Միտք մարդոյ ի խնամս չարին են արձանացեալ։ Յաստուած յուսալ եւ ի նոյն արձանանալ։ Ի կարծրականումբ անսասան վիմիդ յարակայեցեալ միշտ արձանացայց։ Հեզութեամբ արձանացեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Կ՟Ա. ՟Ղ՟Գ եւ Նար. կուս.։)

Իւրաքանչիւր ի վերայ իւրոյարմատոյ արձանասցի։ Թէ այս թշնամութիւն օրէնք Աստուծոյ էր, թերեւս այսքան արձանացեա՞լ էր հաստատուն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)

Ի բաց կալ յամենայն մեղաց, որ արձանանայ յերկարեալ սիրով, եւ կապեալ անլոյծ. (Տօնակ.։)

մերթ Յարձան փոխիլ կամ քարանալ. ստլանալ. քար կտրիլ

Եթէ անէծ, արձանացաւ (երկիրն) իբրու քար անպտուղ. (Նար. մծբ.։)

Արբուցանել զվիմացեալ միտս արձանացելոցն. (Ճ. ՟Ա.։)

στηλόομαι, στηλοῦμαι immotus sto ceu cippus, sto sicut statua, adfigor Նբրեւ արձան կանգնիլ. անշարժ կալյոտին. դադարել. ուրեք. զետեղիլ. հաստատուն կալ մնալ. քարի պէս տընկուիլ՝ կենալ.


Արմանամ, ացայ

vn.

to be benumbed;
to be stunned;
to be astonished.

· Calfa

NBHL (3)

Արմանայր՝ ընդարմանայր, ստրջացեալ ի միտ առնոյր զիրսն. (Բուզ. ՟Դ 15։)

Ոմանք ընդ պիտանացուն մարդկան արմանան, եւ ոմանք ընդ մարգարէութիւնս արմանան։ Զհրեշտակական մատակարարութիւնն արմանամ։ Արմանայ, եթէ եւ այլն։ Որոց զհետ են, եւ արմանան, որք առանց խրատու են (որպէս պչնուլ, յարիլ)։ Ահա արմացայ ընդ դէմս քո եւ ի վերայ բանիս աղսորիկ. (որպէս հայել յերեսս, ակն առնուլ). (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լին.։)

cf. ԶԱՐՄԱՆԱՄ. որպէս եւ ԸՆԴԱՐՄԱՆԱԼ. θαυμάζω. miror եւ այլն.


Արմատագէտ

s.

botanist.

· Calfa

NBHL (2)

Գիտակ եւ տեղեակ զօրութեան արմատոց բուսոց եւ տնկոց.

Չիք ճարտարութիւն արմատաէտ, եւ ոչ փորձ իմաստնոց. (Վեցօր. ՟Թ։)


Արմատախիլ առնեմ

sv.

cf. Արմատախլեմ.

· Calfa

NBHL (6)

Յարմատոց խլեալ, եւ խլելով.

Լի՛ց զտեղի արմատախիլ անկոց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)

Արմատախիլ զծառատունկս թշամւոյն կոտորեսցուք։ Խլեաց արմատախիլ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. խաչել.։)

Զկործանմանն կարծիսս զայս արմատախիլ առնել. եւ ի բաց հանել։ Արմատախիլ արասցուք զնա։ Սաստկութիւն հողմոց հարկանելով զնա՝ ոչ կարէ արմատախիլ առնել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 38. եւ 37։ ՟Բ 9. եւ 8։)

Փոյթքն յառաքինութիւն արմատախիլ առնեն զամենայն. (Խոսր.։)

Փշաբերութիւնն արմատախիլ եղեւ. (ՃՃ.։)


Արմատախլեմ, եցի

vn.

to eradicate, to pull up, to extirpate.

· Calfa

NBHL (1)

որթն աւաղուկ արմատախլի յայգւոյ անտի. (Մեծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Արմատակեր

adj.

that eats roots or herbs.

· Calfa

NBHL (4)

Կերօղ արմատոյ բուսոց եւ տնկոց.

Արմատակեր կենդանի (խոզ)։ Արմատակեր կնճիթք (խոզի). (Ոսկ. փիլիպ.։) (Ագաթ.։)

Եւ Խոտաճարակ. ընդակեր.

Ամրացեալք յայրս, զգաստացեալք, արմատակերք. (Բուզ. ՟Ե 15։)


Արմատանամ, ացայ

vn.

to take root, to take hold, to grow.

· Calfa

NBHL (7)

Տնկեցեր զնոսա, եւ արմատացան։ Սիրով արմատացեալք, եւ հաստատեալք։ Արմատացեալք, եւ շինեալք ի նա. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ 2։ Եփես. ՟Գ 18։ Կող. ՟Բ 7։ Արմատացայ ի փառաւոր ժողովրդեան. Սիր. ՟Ի՟Դ 16։)

Զարմատսն, որ արմատացեալ են ի ձեզ. (Ագաթ.։)

Յայգի աշխարհիս արմատացելոյ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)

Արմատացաւ անկարգութիւն. (Խոր. ՟Գ 68։)

Քան զարմատանալն՝ բեւեռիլն առաւելագոյն է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)

Ե՛կ ծառ սաղարթաճեմ արմատացի՛ր ի բուրաստանս. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)

ῤιζόομαι, ἑκρίζομαι radices ago, radicor Արմատս արձակել կամ ձկտել, կամ տարածանել, կամ առնել. հաստատիլ արմատովք. զօրանալ. ուռճանալ. (իրօք, կամ նմանութեամբ). արմատ կապել՝ բռնել.


Արմատաջինջ

adj.

extirpated.

· Calfa

NBHL (1)

Յաղագս արմատաջինջ առնելոյ. (Ճ. ՟Թ.։)


Արմաւաստան, աց

s.

spot planted with palm-trees.

· Calfa

NBHL (2)

Յորդանան մեկնէ ընդ ծովակողմ արեւելից ընդ արմաւաստանն ... ի թեմանայ եւ յարմաւաստանէ. (Եզեկ. ՟Խ՟Է 18. 19։)

φοινικών palmetum Դրախհ կամ տեղի արմաւենեաց. որ եւ ՓԻՒՆԻԿԷ.


Արմն, մին

cf. Արմ.

· Calfa

NBHL (1)

cf. ԱՐՄ. (որ է ուղղագոյն).


Արմնիմ, եցայ

vn.

cf. Արմատանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛ սերմանեսցեն, մի՛ տնկեսցեն, եւ մի՛ արմնեսցի յերկիր արմատ նորա. (Ոսկ. ես.։)


Արմտիք, տեաց

s.

corn, corn-crops;
production, fruit, product.

· Calfa

NBHL (6)

Եղեւ նորա անասուն, եւ արմտիք բազում. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 14.) յն. երկրագործութիւն, կամ արաք։

Քանի՞ արմտեաց բարեաց եւ շինութեան արժանի եղեւ (Եւս.պտմ. ՟Ը 14։)

Ոչ վաստակեցի ի հունձս արմտեացն։ Բազմացեալ է արմտովք (իբր արմտեօք) գործոց բարեաց. (Նար. ՟Կ՟Ը եւ Նար. երգ.։)

Գտանի եւ յեզականն ԱՐՄՏԻ, որպէս Արմտիք, եւ Արմատ.

Մշակն լինի սերմ, եւ ստացողը՝ արմտի։ Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ կցեալ իցէ. այլ առ ամին ցուցանէ վկայութիւն տերեւոյն ի ծայրս իւր. (Եփր. ասիտար։)

γέννημα productum, fructus Բերք ի գոյզն արմատոց ծնեալք. արդիւնք երկրի կամ բուսոց հանձելեաց, կամ հատից սերմանելեաց. որպէս ցորեան, գարի, ոսպն, եւ այլն. ունդք. ընդեղէնք.


Արշաւակի

adv.

currently, rapidly.

· Calfa

NBHL (2)

Արշաւելով. յարշաւս. արագ ընթացիւք. թասելով. վազելով.

Որ յարշաւակի գայր յեդովմայ. (Միսայէլ խչ.։)


Արշաւահանդէս, դիսի

adj.

that runs, races;
olympic.

· Calfa

NBHL (1)

Դուք էք արշաւահանդէսք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Արշաւեմ, եցի

vn.

to run;
to go quick and with impetuosity, to run as fast as possible;
to gallop;
to make an incursion or excursion, to pursue;
cf. Արշաւեմ.

· Calfa

NBHL (11)

Արշաւել ի կողմանս հրէաստանի, կամ յերկիր նորա։ Արշաւեալս՝ յարձակեալս. (՟Ա. Մակ. ՟Դ 35։ ՟Թ 69։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե 2։)

Իբրեւ զձայն կառավար ձիոց բազմաց՝ որ արշաւեն ի պատերազմ. (Յայտ. ՟Թ 9։)

Իցէ՞ թէ արշաւեսցեն երիվարք ընդ վէոմս. (Ամովս. ՟Զ 12։)

Արշաւեցին այլազգիք, յերկիրս։ Որո՞ւմ կողման արշաւեցեր (կամ արշաւեցէք) այսօր. (՟Ա. թգ 27։ ՟Ի՟Է 10։)

Արշաւել ի կողմանս պասից, կամ ի հռովմայեցւոց տէրութիւն, կամ զհետ երամակաց ցռուց, կամ փութանակի ի տեղին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ 62։ ՟Գ 55։ Փարպ.։)

Մինչդեռ արշաւեմբ, առ ի յետոյսն հակամիտեմ։ Մի՛ վախճանն անյարմար ի վերայ իմ արշաւեսցէ։ Արագ սուրհանդակք ընդ հեռաբնակ վայրս արշաւեցին. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)

Այլաբանութեամբ ասի.

Ընդ հռւվմայեցւոց լեզուն խրոխտալով արշաւէ (այսինքն համարձակ խօսի)։ արտաքոյ արշաւել խորհրդոյս զօրութեան (արսինքն ի դուրս ելանել). (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ատ.։)

Ընդ ամենայն երկիւղ վաղվաղակի արշաւեցին. (որ եւ Վազել Զերկիւղիւ, այսինքն անցանել. Վրք. հց. ՟Դ։)

արշաւեմ եցի. cf. արշաւեցուցանեմ.

τρέχω, ἑπιτίθεμαι, διώκω curro, invado, persaequor Ընթանալ. յարշաւս գնալ. արշաւանս դնել. խաղալ ի վերայ. յարձակիլ. դիմել. ասպատակել (որ է ձիով ընթանալ) պնդիլ զկնի. գրոհ տալ. վազել, վրայ վազել.


Արջային

adj.

arctic.

· Calfa

NBHL (2)

Սեպհական արջոյ. եւ Հիւսիսային.

Այլ վեցն ի նմանէ յարջայինն կոյս. (Խոր. աշխարհ.։)


Արջառամահ

s.

mortahty of cattle.

· Calfa

NBHL (1)

Կոտորած մահու անկեալ յարջառս.


Արջառաջիլ, ջլաց

s.

pizzle;
whip.

· Calfa

NBHL (3)

νεῦρον nervus ջիլ արջառոյ. անդամ ցլու՝ չորացեալ խստապինդ, որ է գործի սաստիկ գանից.

Հարուածեսցին մտրակօք արջառաջալաց. (Յհ. կթ.։)

Արջառաջիլ տանջանարանք (կամ հարուածք). (Ոսկ. լուս.։)


Արջնագռաւ, ուց

s.

raven, crow.

· Calfa

NBHL (1)

Հրաւիրի ի հարսանիս արջնագռաւ յանգեղէ. եւ նա հրաժարէր՝ թէ կրօնաւոր եմ եւ սգաւոր. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Դ։)


Արջնազգեստ

adj.

dressed in a black or dark coat.

· Calfa

NBHL (6)

Սեւազգեաց. թխամած, եւ սգաւոր, եւ սգատեսակ. տխրագոյն.

Ամենեքեան խորգազգածք, ամենեքեան արջնազգեստ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)

Արջնազգեստ արարեալ՝ յամենայն մեղս թաւալեցուցին զնա. (Մարաթ.։)

Յորոց պարտ էր նոցա ի վերայ սատակմանն (ազգայնոց) արջնազգեստ լինել, ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց. (Փիլ. սամփս.։)

Վասն այլոց արջնազգեստ լինիմք, եւ վասն մեր ոչ բնաւ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)

Ուրախութեան պատմուճանն այն յարջնազգեստ խորդ փոխեցաւ. (Լաստ. ՟Ժ։)


Արջնատես

adj.

dull, dark, black, gloomy, sad, melancholy.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՐՋՆԱՏԵՍ եւ ԱՐՋՆԱՏԵՍԱԿ. Սեաւ տեսլեամբ կամ տեսակաւ. արջնագոյն. թխագոյն. տխրագոյն.

Արջնատեսակ (եմ) սգաւորաց. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Դ։)


Արջնդեղ, ոյ

s. bot. fennel-flower.

· Calfa

NBHL (3)

Ոչ եթէ խոտիւ սրբի արջնդեղն, այլ գաւազանաւ թափի. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25. 27։)

Ի սերմանց է եւ անուանեալն արջնդեղ. զոր լուեալ արջու, ի ցաւել որովայնին առեալ եկեր, կարծելով դեղ ինքեան՝ վասն անուանն. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Է։)

(որպէս թէ սեաւ դեղ. կամ արջոյ դեղ) μελάνθιον melanthium, nigella, git, papaver nigrum . Հատ սեաւ՝ կծու եւ ախորժ համեմ հացի. սեւ սոնիճ կամ շոնիզ. սեւուկ հնտիկ, կամ հընտիկ, կամ սեւուգնդիկ .... զոր Մենինսքի շփոթէ ընդ կունճիթ, որ է սուսամ, եւ ընդ շունիզ. եւ փոխանակ արջջնդեղի. որ է յն. մէլանթիօն, լտ. նիճե՛լլա. դնէ սիյահ դանէ, սիյահ պօյա, փէհանէ, փէհնալէ.


Արջտակ, ի

s. bot. truffle.

· Calfa

NBHL (1)

(իբրու Սեաւ արմատ, կամ սիրելի արջոյ) κυκλάμηνος cyclamen, arthannita, tuber terrae իտ. pan porcino Անուն խոտոյ եւ ծաղկի, եւ պտղոյ նորա՝ որ է որպէս գետնախնձոր. որ յայլ լեզուս կոչի խոզի հաց, նկան գետնոյ, եւ այլն. ... Բժշկարան. ուր կոչի նաեւ որպէս ռմկ. տռնղուզ աղիրշաղի, եւ մեկնի, թանձր փուշ, որով լուանան զբուրդ։


Արտաբերեմ, եցի

va.

to utter, to pronounce.

· Calfa

NBHL (14)

Զնախաստեղծն արտաբերեաց ի դժխոց. (Զքր. կթ.։)

Զգոչումն արտաբերելով. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)

Ի սահեցմանէ հոսանուտ բնութես արտաբերելով ի նպատակ վեհագունիցն. (Աթ. ի ստեփ.։)

Յանքոյթն արտաբերելաց խաղաղութիւն։ Յանակնկնալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Մի՛ արտաբերե զէութիւն պաղոյն. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ը։)

Զչարութեան օրինակս արտաբերել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)

Ոչ եթէ ամենայն հոգւոյ յԱստուծոյ ուրախութիւն արտաբերի, այլ որ բազում անգամ զմեղս իւր լացեալ է զօրութեամբ. (Մաշկ.։)

Արտաբերեցեր զյաւիտենական արդարութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)

Միայն ի շառաչմանէ քարի զի վայրս իւրս արտաբերէ վախճան (գողիադ). (Պիտ.։)

Ձեռնարկութիւն այնոցիկ ըստ այսմ օրինակի արտաբերի։ Եւ այսոքիկ յանբաւս արտաբերին։ Նմանապէս եւ այս յանհունս արտաբերի. (Պիտ.։)

Որ արտաբերեալ լինի բանս (ի չափահասից)։ Երկար տառիւք արտաբերիցի, որպիսի՝ մովսէս՛. (Փիլ. լին. ՟Դ. 108։ Թր. քեր.։)

Ոմն ամենիմաստուն արտաբերեաց բանիւ, զհաւատարիմ բարեկամս դեղ ասելով կենաց։ Արտաբերելով զօրաւորագոյն խրատ։ Արտաբերեալ յայտնեաց։ Վասն զպատշաճն արտաբերելոյ զամբաստանութեանցն բամբասանս. (Պիտ.։)

Զմեկնութիւն այսպիսեաց իւրոց տանջանաց ինքն ի պատասխանիսն արտաբերէ. (Սարկ. լուս.։)

ἑκφέρω effero, educo, praebeo, produco Արտաքս բերել. վերածել. ի դուրս հանել. յառաջ բերել. ընծայել. արտադրել. տալ.

ԱՐՏԱԲԵՐԵԼ ԶԲԱՆ. ἑκφέρω, προφέρω pronuncio, profero Բարբառել լեզուաւ, խօսել. ասել. ճառել. հնչել.


Արտադրեմ, եցի

va.

to produce;
to express.

· Calfa

NBHL (18)

Արտադրել զքահանայապետութեան որոշմունս, կամ զաստուածաբանական տպաւորութիւնս. (Դիոն.։)

Զպատուական եւ տիեզերական հաւատոյս մեր արտադրեցին սահման. (Կիւրղ. հանգ.։)

Եւ նախ զայս արտադրեսցուք, թէ զիա՞րդ շինեցաւ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Զորոյ պախարականս ոչ կարեմ ըստ արժանւոյն արտադրել. (Պիտ.։)

Զայս արտադրեցին ի ժողովն հռոմայ. (Կանոն.։)

Զորոց եւ առաքեալ նախախնամաբար, յաղագս իւրոցն հոգւով սրբով արտադրեաց. (Սարկ. հանգ.։)

Գեղեցկապէս Մովսէս զարարչագործութիւն արտադրեալ։ Զնախ եղելոց իրաց ինչ պատմութեան արտադրել. (Նիւս. բն.։ Նանայ.։)

Փախչելն արարածոց ո՛չըթէ զյոչէութիւն դառնալն, այլ զեւս պայծառանալն նոցին արտադրէ մեզ. (Լմբ. յայտն.։)

Կենացաղականացս՝ փութովարտադրեմք զանձինս, եւ մշտանջենաւորապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 58։)

Թողութիւն նմա արտադրի յԱստուածոյ. (Մաշկ.։)

Զհեբրայական բարբառն փոխանակ կուսի երիտասարդուհի արտադրեցին. (Բրս. ծն. (ա՛յլ ձ. արտագրեցին)։)

ԱՐՏԱԴՐԵԼ. որպէս Դնել արտաքոյ (պատճառին). ի դուրս տալ. ծնանել. առնել. կր. Լինել.

Զմի եւ զնոյն վհատութեան ծնունդս արտադրեն։ Մայր, զի զհարուստ դարուց ամբարեալսն ի քթթել ական արտադրէ. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. մծբ.։)

Զշնչական ստորին խաբէութիւնս փոխանակ ի նմա արտադրել. (Սարկ. լուս.։)

Ծնօղ մեր ըստ աւետարանին, եւ նախահայր աստանօր արտադրելով. (Յհ. կթ.։)

ԱՐՏԱԴՐԵԼ. Ի դուրս ձգել. ընկենուլ.

Ծնեալ զմանուկն՝ ի լեառն արտագրեաց. (Նոննոս.։)

Եւ որպէս ἑκδίδωμι trado, reddo. Մատնել, տնլ. եւ Թարգմանել.


Արտալածեմ, եցի

va.

to drive out, to banish, to exile.

· Calfa

NBHL (6)

Զառաջնորդս սոցա արտալածել ի գաւառէն։ Արտալածեն եւ զսա ի քաղաքէն։ Ամս երիս արտալածիլ. (Պղատ. օրին. ՟Թ. ՟Ժ։)

Մեծ միջոցաւ արտալածեալ ի բարեացն։ Զոմանս միանգամայն արտալածեալ արտաքոյ իւրեանցն վարէին սահմաինաց. (Պիտ.։)

Արտալածեալ արտաքսէր ի տաճարէն զանվայելուչ վաճառս. (Անան. եկեղ։)

Յիշեա՛ զհայրենի փափկութիւն, ուստի արտալածեցար. (Մաշկ.։)

Արտաքոյ ի քաղաքէն արտալածիւր։ Արտալածէր զբնակութիւն սանդարամետական դասուն. եւ այլն. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Զ։)

ἑξείργω excludo, extermino Արտաքսել հալածելով. արտահալածել. ի դուրս հանել. ի բաց վարել. տարագրել.


Արտահալածեմ, եցի

va.

cf. Արտալածեմ.

· Calfa

NBHL (9)

որ եւ ԱՐՏԱԼԱԾ. Հալածական.

Ո՞չ իբրեւ զգռեհիկ մի արտահալած խուճապէր (պօղոս զսատանայ). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)

Զթիւրութեանն արտահալած առնելով զաւանդիչս. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Արտահալած առնէր զնոսա ի վայելչական տնկոց դրախտին. (Զքր. կթ.։)

Զդիւացն բազմութիւն արտահալածս արարեալ. (Անան. եկեղ։)

Նոյն ընդ վ.

Զթշնամիսն արտահալածել։ Զչարութեան արտահալածէ զօրինակն. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՃՃ.։)

Անհնազանդութեամբն արտահալածեաց յինքենէ զհոգին սուրբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)

Երկու ի հարկէ ամս արտահալածեալ լինիցի՝ տանջելով զիւրն ցասումն. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)


Արտայայտ

adj. adv. evident, clear;
evidently.

· Calfa

NBHL (2)

Արեգական ծագեցելոյ՝ աներեւոյթք այլոց աստեղացն փայլմունք են, եւ մտեցելոյ արտայայտք. (Փիլ. այլաբ.։)

Արտայայտ զնոցայն բերել ուսմունս. (Պիտ.։)


Արտայայտեմ, եցի

va.

to declare, to express, to utter.

· Calfa

NBHL (8)

Որ յայտնի աղաղակէր եւ արտայայտէր զճշմարիտ թագաւորութիւնն։ Արտայայտեցաք զշրջանաց դիրս։ Զջուրս աւազանին արտայայտեաց, զորս տարածելոց էր ի վերայ հեթանոսաց. (Զքր. կթ.։)

Ընդ աղօտ արտայայտեցին զթայոմն եւ զյարութիւն փրկչին. (Անան. նին.։)

Զոր քննութեամբ արտայայտել հաւանիմք. (Մագ. ՟Է։)

Կշռակի չափովք արտայայտեալ բոլորեցուն ընձեռեաց վայելչական վարդապետութիւնս. (Պիտ.։)

Առաջնոց ստեղծուածոյն երկրպագելով՝ սատանայի երկրպագես, որպէս բանդ արտայայտեաց. (Աթ. ՟Ը։)

Արտայայտեալ ոմանք զնօս քաղաք, եւ ոմանք զնօս լեառն. (Արիստ. աշխ.։)

ԱՐՏԱՅԱՅՏԵԼ ԲՈՅՍՍ. Բուսուցանել։ Պիտ.։

παρίστημι exhibeo, in medium profero, φράζω explico Յայտնի կացուցանել կամ առնել. ծանուցանել. զեկուցանել. մեկնաբանել. ցոցանել. նշանակել.