drinking vessel, cup or pot.
· Calfa
, ի-ա հլ. «տաշտ, կոնք, լա-կան» Դատ. ե. 25. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 183. գրուած է տաշտագուրան Նիւս. (ոստ Հա-ցունի, Ճաշեր, էջ 84) և ԱԲ։
Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ dōša «կաթ կթեւռւ աման» և խուրան, խուրնա (իմա՛ թըռ qurna) «աւազան ջրոյ» բառերից կազ-մուած. Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914. ж 122 հպրս. *daxšava «այրուող նիւթ, կիցա-նուտ» + dhāna-«պահեստարան. -րան»։ Հացունի, Ճաշեր 72 դաշխուրան <աոս. տաշտ խուրան «ուտելոյ տաշտ»-իսկ էջ 85 տաշտագուրան<պրս. տաշտ+ քիւրէ «գունդ» կամ քիւրազ «ևուժ»։
Ջուր խնդրեաց, եւ ետ կաթն՝ դաշխուրանաւ զօրաւորաց մատոյց կոգի. (Դատ. ՟Ե. 25։)
λεκάνη pelvis, patina, phiala Տաշտ. կոնք. լական. կուժ, մենծ թաս.
contract, pact, covenant, treaty, compact, engagement;
stipulation;
capitulation;
alliance.
· Calfa
harmonious.
· Calfa
Զդաշնակաւորն եւ զքաջամատն ո՛չ ձայնիւ առաւել քան մտօք ցուցանել։ Վասն ի շարժմանն եղելոյ ձայնիցն դաշնակաւորաց. (Փիլ. ել.։)
ἀρμόνιος, ἀρμονικός harmonicus, modulatus, concinnus Եղանակաւոր, բարեյարմար, երաժշտական.
harmony.
· Calfa
Սաղմոսն դաշնակութիւն է ձայնի եւ երգարանի. (Լմբ. սղ.։)
Դաշնակումն ձայնին ըստ նուագերգացն յարմարութեանն. (Երզն. քեր.։)
Քնարական քերթութիւնս ունի յարմարումն չդաշնակումն ձայնի եւ աղւոյն եւ ոտին ի միասին. (Նչ. քեր.։)
Այս՝ անհասութեան դաշնակումն է ըստ հարցմանն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
ԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ԴԱՇՆԱԿՈՒՄՆ. ἀρμονία harmonia, concertus որ եւ նԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. Բարեյարմարութիւն. ձայնակցութիւն, եւ Միաբանութիւն. ... որպէս յն. արմօնի՛ա. որ է ըստ հյ. Յարմարութիւն (զոր տեսցես).
cf. Դաշնակութիւն.
· Calfa
Սաղմոսն դաշնակութիւն է ձայնի եւ երգարանի. (Լմբ. սղ.։)
Դաշնակումն ձայնին ըստ նուագերգացն յարմարութեանն. (Երզն. քեր.։)
Քնարական քերթութիւնս ունի յարմարումն չդաշնակումն ձայնի եւ աղւոյն եւ ոտին ի միասին. (Նչ. քեր.։)
Այս՝ անհասութեան դաշնակումն է ըստ հարցմանն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
ԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ԴԱՇՆԱԿՈՒՄՆ. ἀρμονία harmonia, concertus որ եւ նԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. Բարեյարմարութիւն. ձայնակցութիւն, եւ Միաբանութիւն. ... որպէս յն. արմօնի՛ա. որ է ըստ հյ. Յարմարութիւն (զոր տեսցես).
confederacy, league, alliance, connexion;
treaty;
plot, conspiracy.
· Calfa
confederate, allied;
stipulated, conventional.
· Calfa
Որ էին դաշնաւորք աբրահամու. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Տաց զնոսա քեզ ի փորձ, եւ ո՛չ ի դաշնաւորս. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 61։)
Դաշնաւոր աժդահակայ եկեալ։ Դաշնաւոր լինել ընդ քեզ. (Խոր. ՟Ա. 23. ՟Բ. 81։)
Հաւատարիմ ուխտի դաշնաւորք. (Նար. առաք.։)
Զիւրոց դաշնաւորացն գուշակել. այսինքն մատնել զհամախոհս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Որ ոխս ունի ընդ եղբօրն, դաշնաւոր է սատանայի. (Եզնիկ.։)
ԴԱՇՆԱՒՈՐ. որպէս Դաշնակաւոր. բարեյարմար.
Պա՛րտ է ասացուածին դաշնաւոր գոլ. (Պիտ.։ նոյնպէս եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 38. ըստ մի ձեռ։)
συνωμότης conjuratus, confoederatus Դաշնակից. ուխտակից, դաշնադիր. միախոհ. համախոհ.
to agree;
to confederate, to ally;
to conspire, to plot.
· Calfa
Սակս կատարելոյ զուխտն միայնակեցութեանն, զոր դաշնաւորեաց ի ծովուն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զոր առ միմեանս դաշնաւորեալք էին, ի վար արկանէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զխոստումն, զոր առ իս դաշնաւորեցին. (Ճ. ՟Գ.։)
Խոստացայ դաշնաւորեցի քեզ հաճոյանալ. (Նար. ՟Ե։ Յօրինաւորն դաշնաւորէ մնալ. Լմբ. տնտես.։)
Այժմ ընդ ծովեզերսն ալիքն դաշնաւորին. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ընդ նոսին դաշնաւորեցաւ. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Ընդ աղախնացելոցն որ ի մեզ՝ դաշնաւորեցաւ հեշտութեամբ՝ ճաշակելեաց եւ հոտոտելեաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Դաշնաւորեցան ըստ սատանայի. (Լմբ. իմ.։)
ԴԱՇՆԱՒՈՐԵՄ ԴԱՇՆԱՒՈՐԻՄ. συντίθημι, συμφωνέω , ὀμολογέω, σπένδω paciscor, foedus ineo, confoederor Դաշամբք հաստատել. ուխտել. դաշինս կռել. դաշնաւոր լինել. հաշտիլ. միաբանիլ. խօսք դնել կամ տալ.
convention;
conleague.
· Calfa
Դաշնաւորիլն. դաշն. ուխտ. միաբանութիւն պայմանաւ կամ ուխտիւ. եւ Ձայնակցութիւն.
Իսկ ուխտն (յայտ առնէ) զդաշնաւորութիւն, որ սուրբ մարմնով եւ արեամբն լինին ի նա հաւատացեալքն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Քրիստոսական ուխտին դաշնաւորութեան. (Նար. կուս.։)
Դաշնաւորութիւն մտերմութեանն։ Խնդրէր զդաշնաւորութիւն։ Երդմանցն եւ դաշնաւորութեանց. (Խոր. ՟Ա. 24։ ՟Բ. 2. եւ 81։)
Եւ էր սէր դաշնաւորութեան մեծի ի մէջ երկոցունց թագաւորութեանց. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Ելանեմ ի բնակութենէ եւ ի դաշնաւորութենէ իմմէ։ Հաստատէ զդաշնաւորութիւն մօրն. (ՃՃ.։)
Հարցն դաշնաւորութեամբ. (Լմբ. իմ.։)
դաշնաւորութիւն. իբր Մեղմելն եւ չափաւորելն.
Զօտարամահն իւր լինել ի դաշնաւորութիւն նմա բերեալ. (Յհ. կթ.։)
sabre, cutlass;
hanger, poniard.
· Calfa
«եոեսայրի կարճ սուր» Յուդթ. ժգ. 8. ժզ. 11. գրուած դարշոյն Եփր. դտ. 345, որից դարշունակալ «սուսերաւոր» Մծբ. 385։ Արդի գրականի մէջ գործածական է մի-այն առաջին ձևը, որից դաշունահար։
ՆՀԲ աբս. dašna «դաչոյն»։ Böttich. Arica 75, 219 daç արմատից։ Lag. Proph. chald. 51, 6 հանոմ է զնդ. dašina «աջ» բառից, իբր թէ «աջ կող-մից կախելու բան»։ Հիւնք. պրս. daš-na։ Ստոյգ չէ թէ ի՛նչ կապ ունի դաշ-նակ բառի հետ, մանաւանդ որ բառիս հնագոյն ձևը թւում է դարշոյն։
Եհան զդաշոյն նորա յազդերէ նորա։ Էանց դաշոյնն ընդ փողս նորա. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Ժ՟Զ. 11։)
ԴԱՇՈՅՆ որ եւ ԴԱՇՆԱԿ. պ. պէշնէ. ἁκινάκης acinaces, enssis, framea, gladius persicus Տեսակ սրոյ, զոր ոմանք սուսեր պարսկական կոչեն. խանչէր
part or side of the country.
· Calfa
Դաշտային կողմն երկրի. դաշտ.
Ի դաշտակողմանն եւ ի լեռնակողմանն. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 3։)
Տիրեաց ամենայն դաշտակողմանն. (Յիշատ.։)
Ել սահակ շրջել ընդ դաշտակողմն ընդ երեկս աւուրն. հեբրայեցի՝ յաղօթս կալ ասէ. (Եփր. ծն.։)
to enter into an open country.
· Calfa
Ընդ առաւօտն կանխեալ՝ լինէին դաշտամուխ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Զ. 5։)
to plain, to lovel.
· Calfa
Իբրեւ զդաշտ կացուցանել. հարթել. յատակել. նկուն առնել. տափկեցնել.
Որ յառաջ դաշտացեալ եւ կոխան լեալ էաք թշնամւոյն, այժմ ի վայր տափացեալ դաշտացոյց զնոյն իւրովքն հանդերձ, եւ զմեզ լեռնացուցեալ բարձրացոյց ի վերայ նորա. (Լաստ. ընթերց.։)
cf. Դողդոջոտ.
· Calfa
cf. Դողդոջ.
Դողդոջոտ մարմին. (Ճ. ՟Բ.։ որ ի Ա. դողդոչ։)
Զօրացարո՛ւք ձեռք լքեալք եւ ծունկք դողդոջոտք. (Ոսկ. ես.։)
Անհաստատք եւ դողդոջոտք՝ մեր կամքս. (Փիլ. լին.։)
Զձեռս դողդոջոտս, եւ զծունկս կթոտս հաստատեցէ՛ք. (Եփր. եբր.։)
Յանհիմն ի դողդոչուն խորհրդոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 2։)
vacillation, staggering;
nutation.
· Calfa
ԴՈՂԴՈՋՈՒՄՆ կամ ԴՈՂԴՈՉՈՒՄՆ. Ստէպ դողումն. երերումն.
Իբրեւ զկային, որ էառ դողդոչումն դատաստանաւ ի տեառնէ. (Վրդն. սղ.։)
trepidation;
start;
shudder, horrour;
convulsive motion;
whim;
shiver, shivering;
ի դողման լինել, կալ, զդողման հարկանիլ, to tremble;
ահիւ եւ դողութեամբ, with fear and trembling;
եմուտ — յոսկերս իմ, (the shudder penetrated to my bones), I trembled with fright, I shuddered with fear;
— կալցի ի քէն զլերինս, at thy presence the mountains will tremble;
— երկրի, earth-quake.
· Calfa
Դողութիւն ոտից, միջաց։ Դողումն ոսկերաց, ծովու, ջերման. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 9։ Ես. ՟Ի՟Ա. 13։ Ամբ. ՟Գ. 15։ Սարգ. յկ. ՟Բ։ Նար. ՟Գ։)
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ, սաստիկ երկիւղիւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ո՜ անիծիցս այսմիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանիցէ. (Ոսկ. յաւագ ՟բշի.։)
Զահի հարեալ եւ ի դողման կան բնակիչքն. (Եփր. յես.։)
Եղեւ շարժ մեծ. եւ ի դողմանէն երկեան իշխանն եւ զօրականքն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ի.։)
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Մեռանէր ի դողմանցն (այսինքն սոսկալի իրաց), որ լինելոց է յայնժամ։ Դողմունս անհանդուրժելիս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
Միտք ի դողման, ակն ի վայր անկեալ. (Վրդն. ծն.։)
Ի ԴՈՂՄԱՆ ԼԻՆԵԼ. Դողալ. զահի հարկանիլ.
Ի դողման եղեալ զարհուրեցան յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի դողման եղեալ՝ յաղօթս ապաւինի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Եւ ամենքին ի դողման լինիմք զարհուրելով. (Մաշկ.։)
Ի դողման եմ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
ԴՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՈՂՈՒՄՆ. τρόμος, πάλος tremor, commotio Դող. դողալն. երերումն. սարսումն. սասանութիւն. եւ Սարսռումն. սոսկումն. ահ եւ երկիւղ.
cf. Դողութիւն.
· Calfa
Դողութիւն ոտից, միջաց։ Դողումն ոսկերաց, ծովու, ջերման. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 9։ Ես. ՟Ի՟Ա. 13։ Ամբ. ՟Գ. 15։ Սարգ. յկ. ՟Բ։ Նար. ՟Գ։)
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ, սաստիկ երկիւղիւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ո՜ անիծիցս այսմիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանիցէ. (Ոսկ. յաւագ ՟բշի.։)
Զահի հարեալ եւ ի դողման կան բնակիչքն. (Եփր. յես.։)
Եղեւ շարժ մեծ. եւ ի դողմանէն երկեան իշխանն եւ զօրականքն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ի.։)
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Մեռանէր ի դողմանցն (այսինքն սոսկալի իրաց), որ լինելոց է յայնժամ։ Դողմունս անհանդուրժելիս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
Միտք ի դողման, ակն ի վայր անկեալ. (Վրդն. ծն.։)
Ի ԴՈՂՄԱՆ ԼԻՆԵԼ. Դողալ. զահի հարկանիլ.
Ի դողման եղեալ զարհուրեցան յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի դողման եղեալ՝ յաղօթս ապաւինի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Եւ ամենքին ի դողման լինիմք զարհուրելով. (Մաշկ.։)
Ի դողման եմ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
ԶԴՈՂՄԱՆ ԶԴՈՂՄԱՆԻ ԶԴՈՂՄՆԻ ԶԴՈՂՆԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. այսինքն Զդողի կամ զդողանի հարկանիլ. դողալ. սարսել.
Յանկարծակի հարաւ զդողման. (Ագաթ.։)
Զդողմանի հարկանէր, մի՛ գուցէ խածանիցէ. (Լմբ. իմ.։)
Եւ նա զարթուցեալ՝ զդողմնի հարաւ. (Վրք. հց. ձ։)
Զդողնի հարեալ՝ ոստեան աչք նորա. (Վրք. սեղբ.։)
ԴՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՈՂՈՒՄՆ. τρόμος, πάλος tremor, commotio Դող. դողալն. երերումն. սարսումն. սասանութիւն. եւ Սարսռումն. սոսկումն. ահ եւ երկիւղ.
shell-lac;
sealing wax.
· Calfa
«եւէժ արտադրող մի ծառ է». ասւում է միայն դոճի խէժ «լաք, նամակի կնքամոմ, laque» Բժշ. Հին բռ. որ և տօջ «լաք» Ա-միրտ.-ՀԲուս. § 596 նոյն է համարում նաև «դոչ, որ է մուկլի» ըստ Բժշկարանի։
= Պրս. [arabic word] ︎ dōž, ❇კა︎ dōža «լաք, gomme laque». պարսիկ բառի հին ձևը և ստուգա-բանութիւնը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 144։
Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 664 և Pers. Stud. 227։
ԴՈՃ կամ ԴՈՃԻ ԽԷԺ. Ի բժշկարանի, եւ ի Հին բռ. մեկնի, Լուք. (այն է լէօք, լաքք, թենկի լաք, տուժ։) Կարմիր ներկ, եւ նիւթ զմռոյ ի կնքել զնամակ։ Լտ. իտ. լա՛քքա. cf. ԼԱՅՔԱ։
very little, exiguous;
small;
frivolous, light;
— ինչ, very little;
pinch, drop.
· Calfa
Դոյզն օթեւանք, լաստ, ճառագայթ. (Երեմ. ՟Թ. 2։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Զ. 27։)
Դոյզն մասն, արագութիւն։ Դոյզն ինչ յաջողութիւն։ Դոյզն ինչ (այսինքն ոչ ինչ) փոյթ առնել. (Փիլ.։)
Դոյզն յիշատակաւ, գնդաւ։ Դոյզն ռոճկով. (Խոր.։ Փարպ.։)
Դոյզն դեղ, պատկեր, պալար, կասկած, մռայլ։ Դոյզն ինչ աղջամուղջ, կամ դարձումն շնչոյ։ Դոյզն մի հառաչումն։ Ի շեղջեցելոց արտասուաց դոյզն մի չափեալ. (Նար.։)
Կերողացն անախորժելիք. զի դոյզն մի ժամու յետոյ զլինդս ատամանցն վնասեն. (Համամ առակ.։)
ԴՈՅԶՆ. իբր Դուզնաքեայ կամ աննշան (ոք).
Դուստր դոյզն մարդոյ դոյզն մահու մեռցի. (Եփր. դտ.։)
Իբրեւ զդոյզն ոք ի մարդկանէ շրջէր. (Շ. մտթ.։)
Եւ զայս ոչ եթէ դոյզն ոք ի մատենագրաց պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԴՈՅԶՆ. մ. Փոքր մի. սակաւ մի. առ փոքր մի.
Սակաւ ուրեք երբէք. (նուազ. լոկ. սոսկ.)
Դոյզն ինչ գթեցին. (Նար. ՟հա։)
Դոյզն ինչ հեռի. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Դոյզն ուրեք. այսինքն ի սակաւ տեղիս. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Դոյզն քան զայլսն անիրաւեն։ Առ դոյզն մի արգելցի։ Զգալին դոյզն իմն երբէք ի վեր թռուցեալ յածի։ Վասն զի եւ դոյզն մի քան զանմարմինսն եւս թեւաբոյս լինի. (Փիլ.։)
Գոնեա դոյզն մի ո՛չ եւ բնաւ ախորժեցեր. (Մաշկ.։)
Զի ո՛չ դոյզն ասաց, թէ ցանկացան տեսանել, այլ ասէ, զոր դուքդ տեսանէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։ 6։)
βραχύς, ἤττον, ἕσχατος minor, minus, parum, brevis, vilis, tenuis որ եւ ԴՈՒՆ, ԴՈՅՆ. պ. տուն. ար. ճիւզի, ճիւզվի. Փոքր. խուն ինչ. փոքրիկ. թեթեւ. չնչին. յետին. սակաւիկ. սուղ. նուաստ. քիչ մը, քչիկ, պզտիկ, խեղճուկ.
pail;
tub;
— կաթի, churn;
cf. Խնոցի.
· Calfa
, ի, ո հլ. (երկուսն էլ յետնաբար) «ջուրի աման» Ես. խ. 15. Յհ. դ. 11. Իսիւք. Վանակ. Վրք. հց. (վերջին երկուսում կան նաև դոլ, դօլ ընթերցուածները)։ Այս բառից է դուլել, որ գրուած է դուղել «հորից ջուր քա-շել. 2. ըմպել, խմել». վերջին իմաստով ունի մէկ անգամ Տիմոթ. էջ 93 «Շնորհել Սամա-րուհեայն կենդանի ջուր, ուստի դուղելով նե-մայ գոյր ոչ ևս ծարաւել (տպ. ծառայել)». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 72). ըստ Տոմար Լևոնի, տպ. Վենետ. 1805. էջ 20 ծանօթ. գրուած է դուլել, որի դէմ յոյն բնագիրն էլ ունի άρυσαμένη (էջ 21, տող 7), որ է յն. ὰ́ρύω, ἀρνσσω «ջուր քաշել հորից, գե-տից ևն». հմմտ. άρυσάνη «ջուր քաշելու պ-ման, դոյլ». -ըստ այս համեմատութեան դու-լել կամ դուղել պիտի նշանակէր «ջուր օա-շել», ինչպէս պահանջում է և ստուռառանու-թիւնը, բայց գործածութեան տեղը պահան-ջում է «խմել»։ Մենք դրինք երկու իմաս-տով էլ։
--Պհւ. dol (գրուած dor) «դոյլ. 2. Ջըր-հոս կենդանակերպը» (առաջին նշանակու-թիւնը կորած է. կայ միայն երկրորդը), պրս. [arabic word] dōl «դոյլ», քրդ. [arabic word] dōl, delu «ջրի դոյլ»։ Ըստ Noldeke իրանեան բառո փոխառեալ է ասորերէնից. հմմտ. ասոր. ❇օշ daula, եբր. [hebrew word] dəlī, արամ. [hebrew word] daul, արաբ. [arabic word] dalv, ասուր. dalu, dūlu «դոյլ»։ Մեր բառը ծագում է կա՛մ՝ պարս-կականից և կա՛մ ասորականից. բառի ձևը չի կարող ծագումը որոշել, որովհետև թէ՛ պհլ. dōl և թէ՛ ասոր. daula (բացարձակ ձևը daul) կարող են տալ հյ. դոյլ. հմմտ. պրս. nōš >հյ. անոյշ և ասոր. zaugā>հյ. զոյզ։ -(Վերը տե՛ս նաև դոխն)։ -Հիւբշ. 144, 302։
Աւաջին անդամ Շրէօդէր. Thes. 45 ասոր. daul ձևից փոխառեալ։ Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. 78, ԳԴ, Böttich. Arica, 76, 247, Lag. Urgesch. 944, Ges Abhd. 31 պրս. dol։ ՆՀԲ և Հիւնք. պրս. տուլ և արաբ, տելվ (բայց սիտղ բառի տակ ՆՀԲ լծ. եբր. դալիլա)։ Mül-ler, WZKM, 8, 280 (=ՀԱ, 1894, 293) ասորերէնից է համարում։ Էոգեթ, Արրտ, 1915, 500 արար. dalv, հսլ. [other alphabet] .
ԳՒՌ (dialectal) Պարսկերէնից նոր փոխառութիւն է Ջղ. դօլ «դոյլ». -նոր փոխառութիւններ են նմանապէս Խրբ. դ'օլ, Ասլ. դէօ՜լ (որ և դուլիկ Բ.) «դոյլի ձևով՝ մէջը պարապ դդում, որ գործածում են իբր ջուրի կամ գինիի աման, նաև լողալ սովորելու համար»։
Դոյլ իսկ ոչ ունիս, եւ ջրհորս խոր է։ Իբրեւ զկաթիլ մի ի դուլէ են. (Յհ. ՟Դ. 11։ Ես. ՟Խ. 15։)
Կրիցէ ոք ջուր ի ծովէ բազում դուլիւք. (կամ դօլօք). (Իսիւք.։ Վանակ.։)
Հանէր դոյլիւ (դուլիւ) զջուր։ Չուան դուլոյն (կամ դոլոյն). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի։)
ἅντλια, κάδος situla, hauria, cadus ռմկ. դօլ. պ. տուլ. ար. տէլվ. Սափոր. անօթ ջրոյ կամ ջրհան.
this, that;
same.
· Calfa
Որպէս միւս տեսօղն ի դոյն նուագեաց։ Զդոյն ինքն զգրիգորդ. (Ագաթ.։)
Ի դոյն յայդ վասակ. (Եղիշ.։)
(դորին, դմին. դովին, վիմբ. դոքին, դոցին, ցունց, ցուն, դովիմբք կամ դոքիմբք.) դերան. ցուց. ա.գ.) Երրորդ դէմ որպէս յանդիմանակաց եւ միջին՝ ընդ հեռաւոր եւ ընդ մերձաւոր. Այդ. նոյն այս, կամ դա. ատի, ատիկակ՝ որ ըսի.
Յայդ խորհեա՛ց, եւ ի դոյն կանխեսջիր. (Ա. Տիմ. Դ. 15։)
Յամառեալ էր զդոյն կամս կատարել. (Գ. Մակ. Ա. 13։)
Մեր դոյն խորհուրդ էր։ Ի վերայ դորին պատուհասի։ Ի դմին յամառութեան. (Եղիշ.։)
Ի դոյն միտս։ Դոյն են մեր կամք։ Ի վերայ դորին բանից. (Փարպ.։)
Ի ձէնջ ուսցին եւ այլք զդոյն առնել. (Խոր. Գ. 16։)
մ. ԴՄԻՆ ԻՐԻ մ. Վասն դորին իրի. վասն այդորիկ. յն. εἱς αὑτὸ τοῦτο ի դոյն յայդ (պէտս). (Եփես. զ. 23։ Կող. դ. 8։)
cf. Դուն, եւ Դոյզն.
Դոյն ինչ շինուածոց. (Նար. խչ.։)
Ոչ դոյն ինչ եկեալք. (Յհ. կթ)
as much as.
· Calfa
Որչափ ի վեր են, դոյնչափ ի խոնարհ են, եւ դոյնչափ յամենայն կողմանց շուրջ զերկրաւ. (Եզնիկ.։)
Որչափ խօսիս զմեծամեծսդ, դոյնչափ զաստուծոյ զօրութիւնն յայտ առնես. (Ոսկ. ես.։)
so, in such a manner.
· Calfa
Դոյնպէս եւ որ ինչ վասն կատարման ադդէի. (Խոր. ՟Բ. 31։)
Դոյնպէս եւ զասացեալ զմանուկն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
adj. adv. such;
in such a manner.
· Calfa
Դոյնպիսի. եւ Դոյնպէս. ատանկ.
Մի՛ զմեզ կարծեր դոյնօրինակ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դոյնօրինակ եւ ծնօղքն սորա. (Պիտ.։)
tunny;
loaf;
biscuit;
— յաղեալ, pickled tunny.
· Calfa
«մի տեսակ հաց, պաքսիմատ». մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. դեկտ. 7. «Եդ սեղան և ի ներքս 3 պաքսիմաթ և սկսան օրհնել զԱստուած և զհացն ուտել և կերեալ հայրն Անտօն զմի դոնն»։ Այս բա-ռը չունին ՆՀԲ և ԱԲ. յիշում է միայն ՋԲ դոն ձևով, իսկ ՀՀԲ թոն գրչութեամր (իբր թէ «թսն ձկան ձևով մի տեսակ հաց՝ որ յատուկ էր ճգնաւորներին. պաքսիմատ»). բայց գըտ-նում եմ Բառ. երեմ. էջ 270 պաքսիմատ ռա-ռի բացատրութեան մէջ և Թորոսեան, Տետ-րակ համառօտ բառարանի, 1794, էջ 40, իըր «պաքսիմատ» նշանակութեամբ։ Այս երկու ցուցումներից երևում է, որ բառը այն ժամա-նակ կենդանի ժողովրդական բառ էր։ Այս բանը հաստատւում է նաև նրանով, որ նուն բառի նուազական ձևը՝ դոնիկ՝ գործածական է մինչև այժմ էլ Բուլանըխի և Մշոյ բարբա-ռում և նշանակում է «կէս կանգուն երկարու-թեամբ և մի մատ հաստութեամբ մի տեսակ տափակ հաց՝ մէջտեղը ծակով» (տես իմ Գա-ւառաևան բառարանը, էջ 283-4. ունի Ամա-տունին էլ, Հայոց բառ ու բան, էջ 173 դօն (Ղազախ) և դօնիկ ձևերով)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhon-ձևից, սրա ամենամոտիկ ժառանգներն են լիթ. duona «հաց» և լեթթ. duōna «հացի կտոր», որոնց նախաձևը Trautmann, 58 դնում է döná-«հաց»։ Երկրորդ գծի վրայ՝ սրանո հետ հա-մեմատւում՝ են սանս. dhānás «հառահա-տիկ, ցորեն», dhānyá-«արմտիք», պհլ. dān, պրս. [arabic word] dān կամ [arabic word] dāna «հա-տիկ, հատ, ընդէղեն» (որից փոխառեալ են հյ. գւռ. դան «ցորենի հատիկ, աղուն», վրաց. დანა դանա «հատիկ, հատ», արաբ. [arabic word] danaǰ, քրդ. dané, թրք. dane, tane), բելուճ. dān, dānag, աֆղան, dane «հա-տիկօ (Horn, § 535)։ Զանդկերէնում, ուր բառս պիտի ունենար *dānā-ձևը, պահ-ուած է միայն danō-karš-բարդի մէջ, որ նշանակոմ է «հատիկներ քաշող տանռս (մի տեսակ մրջիւն,» (Bartholomae, 734)։ Երրորդ գծի վրայ՝ սրանց հետ համեմատ-ւում են թերևս լատ. fēlix «բերրի, պտղա-բեր. 2. հարուստ. 3. երջանիկ», fēnus «հո-ղից ստացուած բերքը», fēcundus «բերրի, արգաւանդ», fētus «բեղմնաւորուած, յղի», միռլ. indile «աճում, տաւար», հբրըտ-endlim «բերք», կիմր. ennill, ynnil «շահ, վաստակ, օգուտ», որոնց արմատն է հնխ. dhē-«րերրի, հողի արդիւնքը, վաստակ» (տե՛ս Walde, 280)։ Pokorny, 1, 831 լիթ. duona «հաց» բաժանում է այս խմբից և դնում է duoti «աալ» բայից։ Այսպես չէ սակայն Trautmann, 58։ -Աճ.
ՀՀԲ դոն բառը գրելով թոն և բառա-տրելով «թոն ձկան նման հաց կամ պաք-սիմատ», անշուշտ ուզում է հանել թոն բառից. բայց սրան հակառակ են նախ այն, որ բառը թէ՛ հնում և թէ՛ այժմ դոն ձևն ունի և երկրորդ՝ յն. ϑὸννος «թոն ձուկ» բառը չունի «հաց» նշանակութիւնը ո՛չ Bailly-ի մօտ, ո՛չ Sophocles-ի մօտ և ո՛չ էլ նոր յունարէնում։
«մի տեսակ ճարտարապետաևան զարդ է». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Զքր. սարկ. Գ. 13-14 (երկուսն էլ յոգնակի). «Սալաթոռքն փո-րածու նկար, թէ՛ չորս թևքն, թէ չորեքին փուզեքն (=պրս. [arabic word] pūz «շրջանակ բերանոյ, բերան կենդանեաց»), թէ ներքոյ գտակին. իսկ զամենայն դոնսն տափակ և ի պարանոց կաթուղիկէին մետասան սիւնք. եւ ի վերայ տանեացն երկոտասան սիւն և ի մեռաւ սեան զըն զգտակն դոնքն բոլոր»։-Զաքարիան շատ ընդարձակ նկարագրում է այստեղ Յով-հաննավանքի շինութիւնը։ Կարդալով այս նկարագրութիւնը մեր յայտնի ճարտարապետ ակադեմիկոս Ա. Թամանեանը գտաւ, որ յի-շեալ դոնը կարող է նշանակել սիւների միա-ցումը վերևից, ինչ որ արդի ճարտարապետու-թեան մէջ կոչւում է արխիտրավ կամ արխի-վօլտ։-Ուրեմն վերի դոնն է փոխաբ.։-Աճ.
jelly.
· Calfa
«թանձր և մածան նիւթ՝ փէլթէի նման» Երզն. խրատ. Կանոն. (գրուած է նաև ղողող, դանղող). նոյն բառերն են դնղող «ե-րերուն, շարժուն» Ոսկ. եփես. 926, դնդեր «կակուղ» ԱԲ, որից՝ դոնդողական (նոր բառ)։
= Կրկնականն է դող արմատի և բուն նշա-նակում է «դողդղացող»։-Աճ.
Այս մեկնութիւնը տուած եմ նախ ՀԱ, 1899, 233բ և 235 ր։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. դ'անդ'ախ և Խրբ. դ'ընդ'ըղուց «կակուղ միս». նոյն են նաև ղնդղում Կր. «կակուղ միս», դնդխտալ Խրբ. «երերալ, շար-ժիլ», ղնդղկտալ Վն. «երերալ, շարժիլ (դոն-դողական բաների, գէր դմակի ևն), լուրի ծր-փալ, վէտվէտիլ», դնդեղ, դնղող Վն. «ալիք, կոհակ», դնդեղ Բլ. «կակուղ միս», թերևս նաև դնդխտիլ Եւդ. «ապուշ դառնալ»։-ՆՀԲ ունի նաև ռմկ. դանդող ձևը։
ԴՈՆԴՈՂ որ գրի եւ ԴՈԴՈՂ. ռմկ. դանդող. Թանձրամած հիւթ. (որպէս փէլթէ, փխտի ).
Յիրար խառնի, եւ լինի թանձր զինչ դոնդող. (Երզն. խրատ.։)
Դոդող իմն է մածումն արեանն (ամսօրեայ սաղմն վիժեալ). (Կանոն.։)
jar, pitcher;
half a bushel.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, սակայն ա-ռանց վկայութեան. Ս. Գրքի վկայութեանց մէջ գտնում ենք միայն սեռ. դորակի, իսկ Յհ. ի-մաստ. տպ. Վենետ. էջ 112 ունի սեռ. դորա-կից, որից հետևում է ի հլ.) «մի տեսակ չափ է (ջուրի, իւղի, գինիի ևն)» ՍԳր. Եղիշ. ը. էջ 112, որից՝ դորակաձև Վեցօր. 166։
= Պհլ. dorak, dolak «բաժակ, պարունա-կութեան մի տեսակ չափ է», պրս. օკ» dō-ra «սկահակ գինւոյ, սկաւառակ»։ Իրանեա-նից փոխառեալ են նոյնպէս ասոր. [syriac word] dauraqā «amphora ansata, ունկնաւոր մեծ աման». արաբ. [arabic word] dauraq, յոգնակին da-variq (տե՛ս Իբն-ի Բատուտա, Ա. 319), վրաց. დორა դորա «հեղուկների մի չափ է, որ պարունակում է 30 շիշ կամ 54 ֆունտ», დორაკი դորակի «15 շիշ առնող հեղուկա-չափ», დურაკი դուրակի «կաթ կթելու ա-ման»։-Հիւբշ. 144։
Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Աւգե-րեան, Բացատրութիւն չափուց և կշռոց, էջ 79, որ դնում է պրս. (իմա՛ արաբ.) տէրուգ։ ՆՀԲ «կայ պրս. տուրէ՝ իբր սկաւառակ և թրք. տօրուգլու «անօթ ո-
ղորկ և չափաւոր չափ»։ Lag. G.sam. Abhd. 21. պրս. dōra, արաբ. dauraq. Հիւնք. թորել բայից։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. դ'որակ, Երև. դ'օրակ, Ալշ. ո'օ-րագ, Ղրբ. տէօրակ. բոլորն էլ նշանակում են «ջրի փոքր կուժ, կուլայ, փարչ»։
որ ի սուրբ գիրս ասի եւ ՀԻՄԷՆ. եբր. հին. ἴν, ugr-SmCi;
ν hin, in Անօթ ջրոյ, գինւոյ, իւղոյ, եւ այլն. եւ Սահմանեալ չափ ինչ.
Չորրորդ դորակի։ Կէս դորակին։ Զվեցերորդ մասն դորակի միոյ. (եւ այլն. Ել. ՟Ի՟Դ. 40։ Թուոց. ՟Ի՟Ը. 5. 7. 14։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 13։ Եզեկ. ՟Դ. 11։)
Դորակ եւ եւ կէս ջուր. (Եղիշ. ՟Ը։ (Կայ պրս. տուրէ, իբր սկաւառակ. եւ թ. տօրուգլու, անօթ ողորկ, եւ չափաւոր չափ։))
to languish, to grow weak, to die of hunger.
· Calfa
Յոյժ սովիլ. նքողիլ. նքթիլ. եւ Պասքիլ. կամ Թօշնիլ. կթոտիլ.
Սկսան դորսովել ի քաղցոյ, կամ ի ծարաւոյ. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
thou, thee;
ի քէն, from, by or of thee;
thyself;
զքէն, upon thee;
of thee.
· Calfa
(յգ. դուք) «դու» ՍԳը. ևն. գրուած է նաև դուն Տիմոթ. կուզ, էջ 97 (տե՛ս տակը գւռ.)։
= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակից ձևերն ևն՝ սանս. [other alphabet] tvám, tuvám, թոխար. tu, քուչ. tuwe, զնդ. tūm, tvām, tu, tava, հպրս. tuvam, պազ. to, tu, պրս. [arabic word] tu, քրդ. tu, աֆղան. ta, օսս. du, də, յն. դոր. τὸ ատտ. σῦ, հոմեր. τύνη,. լակ. τούνη, բէով. τούν,τալբան. ti, լտ. tū, գոթ. ϑu, հբգ. du, dū, հպրուս. toū, հսլ. ty, ռուս. ть, լիթ։ tu, հիռլ. tū, կիմր. ti ևն ևն։ Այս բոլորը ծաղում են հնխ. tu, tū ձևերիզ, որ հալե-րէնի մէջ ըստ օրինի պիտի տար *թու-մեր նախաձայնը անկանոն է այստեղ (տե՛ս Pokorny, 1, 745, Walde, 796, Boisaca Չ23, Trautmann, 331, Ernout-Meillet1018)։ -Հիւբշ. 440։
Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. 1823, էջ 99, և 102։-ԳԴ հա-մեմատեց պրս. tu ձևի հետ։ Այլևայլ լեզուների հետ ուղիղ համեմատում են ՆՀԲ, Peterm. 20, Windisch. 11, Gω-sche, 67 ևն։ Հիւնք. դու=լտ. tu «դու» և duo «երկու», յն. δὸο, պրս. թիւյ «դու» և դիւյ («երկու»։-Karst, Յուշարձան, 407 սումեր. ti «դու»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Ոզմ. Ջղ. դ'ու, Ննխ. Պլ. Տփ. դուն, Ախց. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Սչ. դ'ուն, Ռ. Տիգ. թուն, Ագլ. դիւ, Ղրբ. տու, տուվ, Մկ. Սլմ. Վն. տիւ, Ակն. Ասլ. դ'իւն, Հմշ. տուն, Մրղ. տիւն, Զթ. դ'օն, դ'ոն, Շմ. տիւ, տիւտիւ, տիւիկ, տիւիկտ, տիւիկիկտ, տիւիկիկիկտ.-յոգնակիի ձևերից յիշենք Պլ. դուք, Ակն. դ'իւք, Հմշ. տունք։
Մո՛ւտ դու, եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ. զի զքեզ տեսի արդար։ Այլ դուք աճեցէ՛ք։ Ընդ ձեզ, եւ ընդ զաւակի ձերում յետ ձեր։ Զոր դուդ ասես։ Զոր դուքդ ասէք։ Զոր ձեզդ ասեմ։ Զոր ի քէնդ կամ ի ձէնջդ։ Այլ դու տէր։ Եւ դու ա՛րքայ. եւ այլն։
Ո՛չ զԴո՛ւն (կոչական դերանունդ) առանց պատճառի դնէ նախկին, թէ Դո՛ւ աստուածդ եւ որդիդ աստուծոյ հօր եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ո՛չ ի քէն բաւես հասու լինել աստուածային մեծութեան. (Յճխ. ՟Գ։)
Էական դերանուն, երկրորդ դէմ, σύ tu Էական դերանուն, երկրորդ դէմ, առ որ ուղղի բան. որ եւ յայլ լեզուս, դու, դիւ, դի, սի կամ սիւ, սէն, շէն, եւ այլն.
cattle.
· Calfa
տե՛ս Տուար։
ταῦρος taurus եբր. դօր. թ. տէվար, տավար. որ եւ ՏՈՒԱՐ. Զուարակ, եւ երինջ. արջառ, եւ ոչխար. անդեայք. խաշն.
Ի պատարագս որոշեալք, արջառ, այծ, դուար։ Ետ նմա դուարս, եւ որթս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ ՟Դ. 121։)
Խոյ, գոնչակ, վիդոն, դուար, (կամ դւաչ), մալ. այսոքիկ արականք ի վերայ հօտից ասացեալ են նշանակութեամբ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Դուար եւ հօրան, ոչխարաց բոյլ։ (Հին բռ.)
cf. Թութակ.
· Calfa
տե՛ս Թութակ։
Այլք ի զուարճումն հրճուանաց, որպէս մամունդ կապիկ, դուդաք, եւ այլն. (Դամասկ.։)
ԴՈՒԴԱՔ որ եւ ԹՈՒԹԱԿ. ψιττάκος psittacus Պապկայ. իտ. բաբակա՛լլօ թռչուն հնդկային՝ գեղեցկախայտուց, եւ տգեղ ձայնիւ՝ ձեւացուցիչ զբարբառ մարդկան.
to make short discourse.
· Calfa
Դուզնաբանել ըստ կարողութեան. (Պրպմ. լ։)
little, very little, moderate, small, light, thin.
· Calfa
Ասել դուզնաքեայ իմն թուի, բայց գործով հաստատել մեծ է։ Դուզնաքեայ գործ։ Կերպարանաց դուզնաքեայց։ Ի դուզնաքեայսն վարիցի խորհուրդսն։ Դուզնաքեայ զգեստ, նիւթ, շահ, պատճառք։ Դուզնաքեայք ոք։ Ոչ ի դուզնաքւոյ (ուստեք)։ Ո՛չ ի դուզնաքոյ ումեքէ։ Դուզնաքեացն՝ նուազք։ Դուազնաքեօքն շատին։ Դուզնաքեա՞յց լինի պատճառք չարեաց. (Փիլ.։)
Ոչ դուզնաքեայ ինչ ոք։ Ոչ իբրեւ զմարդ ոք դուզնաքեայ. (Եղիշ. ՟Ը։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ. եւ այլն։)
Ոչ լինէր նմա բաւական ընթերցումն դուղնաքեայ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։)
Կարճամտաց, եւ խորհրդով դուզնաքեայց յաստուածաբանութիւնս։
Զվարուց նոցա նմանութիւն գոնէ դուզնաքեօք ոչ կամեցաք բերել. (Սարկ. հանգ.։)
Զբազումսն դուզնաքեօք (այսինքն սակաւուք) առաջի դիցուք. (Դիոն. ածայ.։)
Զկնի դուզնաքւոյ հանդերձեալ էր ի կոչումն գալ. (Բրս. սղ.։)
դուզնաքեայ. մ. Սակաւուք. դոյզն ինչ. թեթեւաբար.
Յաղագս տօնից դուզնաքեայ իմաստասիրեսցուք. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Երերեալ դողացին ոչ դուզնաքեայ, այլ յոյժ սաստիկ եւ ահագին։ Ոչ դուզնաքեայ պատմէ զառնս լաւութիւն, այլ ուժգին եւ մեծապէս. (Եղիշ. խաչել. եւ Եղիշ. թաղմ.։)
Դուզնաքեայ ինչ վասն նորին ասասցուք. (Կլիմաք.։)
βραχύς, -ύτερος, -ύτατος, ἕλαττος, ἕλασσος, ἤττον, τυχόν minor, brevior, tenuis, vilis, vulgaris Դոյզն եւ չնչին. փանաքի. փոքր. թեթեւ. սուղ. յետին. նուաստ. հասարակ. սոսկական. հարեւանցի. սակաւագին. գծուծ. աննշան. անշուք (իր, եւ անձն).
barbarous;
savage.
· Calfa
, ի հլ. «բարբարոս, վայրենի» Գ. մակ. է. 3. Կող. գ. 11. Ա. Կոր. ժդ. 11. Ոսկ մ. բ. 8. Եւս. պտ. 459. սովորաբար գործած-ւում է խուժ հոմանիշի հետ, որի հետ բարդը-ւում էլ է, ինչ. խուժադուժ ՍԳր. Ագաթ. Կո-րիւն. Ոսկ., խժդուժ Եւս. պտմ., խժդժագոյն Բ. մակ. ե. 22. հմմտ. նաև դժակ «բարբարոս, խժալուր» Սամ. անեց. 4 (այլ ձ. դժանան երկուսն էլ չունի ՆՀԲ, իսկ ՋԲ դնում է դժակ. ԱԲ դժակ, դժական), դժականութիւն ԱԲ. ըստ իս այստեղ է պատկանում նաև դժաբան «դժնեայ և ժանտ խօսող» Թէոդոր. մայր.։ Սրանցից տարբեր է դժ-, որ իբր բացասա-կան մասնիկ գործածւում է բառի սկիզբը։-Կաւ նաև դժարան ձևով մի բառ Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 2 «Սկիզբն յորոց նոյն արասցուք ոչ ինչ (տպ. ոչինչ) պատմութեան դժարանւոյ հոգ տարեալք, այլ թէ զիարդ գտնեալ գրով ի պատմողացն».-յոյն բնագիրն ունի օῦ φοά-σεως ὅγϰον φροντίζοντες (ո՛չ թէ ոճի ճոխու-թեան հոգ տանելով). տե՛ս žωϰρατους Հχο-λոστιϰο μϰϰλησιαστιϰηιστορια, տպ. Oxford, 1893, էջ 1. ըստ այս համեմատութեան պէտք է ուղղել կա՛մ դժաբան, կա՛մ աւելի լաւ դժարաբան, որ է դժուարաբան խրթին ոճով» Ոսկ. յհ. ա. 1։
= Հայոց մօտիկ ապրող վայրենաբարոյ մի ցեղի կամ ժողովրդի անունն է. հմմտ. քրդա-կան Duziki ցեղը։ Շատ լեզուների մէջ սովո-րութիւն է վայրենաբարոյ ազգերի անունները իբրև ածական գործածել. այսպէս, հին հայե-րէնի մէջ խուժ (Խուժաստանցոց անունից). խաղտալուր (Խաղտեաց անունից), կորճայ, կորճալեզու (Կորճայք գաւառի անունից). նոր հայերէնի և բարբառների մէջ՝ թուրք, քուրդ. լազ, զազա, տաճիկբերան, բոշա ևն։-Աճ.
ՆՀԲ դժնեայ բառից։ Lag. Urgesch. 69 յն. δός։ Հիւնք. խուժ բառից։ Թիրե-առեան, Արիահայ բռ. էջ 127 զնդ. druǰ, պհլ. druǰ, պրս. druγ, հյ. դա-ժան ևն ձևերի հետ։ Nyberg, milisb. 2 61 ռժուար է զտնում բաժանել դժ-նախամասնիկից, որ է պհլ. duš «չար. վատ»։
ԳՒՌ (dialectal) Սրա հետ նո՞յն է արդեօք Մշ. դ'ուժ «մազերը տնկուած, ցցուած»։
Խուժ դուժ, սկիւթացի։ Լինիցիմ այնմ՝ որ խօսիցին ընդ իս, խուժ. եւ նա՝ որ խօսիցին ընդ իս, դուժ. (Կող. ՟Գ. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 11։)
Առաքինին յովսէփ զդուժ կինն ամօթալից ի բաց մերժեաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Այն՝ դուժիցն եւ դժնէիցն է անգ։ Դուժքն այն ոչ ունելով արհեստ։ Ի տիւռենացւոցն դուժից. (Մագ. ՟Դ. ՟Ժ. ՟Խ՟Գ։)
Հարկանելով զխժիցն դուժս. այսինքն զբարբարոսս. (Ասող. ՟Գ. 41։)
Զկնի գնաց նա դուժ ժպրհութեանն. այսինքն բարբարոսական. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 18։)
βάρβαρος barbarus որ եւ ԽՈՒԺ ԴՈՒԺ, ԽՈՒԺԱԴՈՒԺ. Իբր Դժնեայ բարուք եւ լեզուաւ, անընտել, օտար, վայրենի. որ եւ յունական ձայնիւ ասի ԲԱՐԲԱՐՈՍ.
cessation, intermission, pause, relaxation, truce;
— եւ դադար լինել, to cease;
— եւ պատուէր տալ, to permit;
to give directions;
to order, to bid, to command;
to exhort;
— տալ, to cause to cease;
to give rest, to repose;
— առնել, to halt;
to pause;
— առնուլ, to cease, to break off, to take rest or relaxation, to stop;
— զինուց, armistice, truce.
· Calfa
(անհոլով) «դադար, հանգիստ» Բ. թագ. ժէ. 8. Ողբ. բ. 18. Ես. իգ. Փարպ. փիլ. «2. ջանք, յորդոր, պատուէր» (այս ի-մաստոմ գործածւում է միշտ դուլ և պատուէր ձևով) Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ա, որից՝ դլալ կամ դղալ «հանգիստ առնել, դադրիլ» Բ. մակ ժբ. 2. Եղիշ. ը. էջ 144, անդուլ «անդառառ. Խոր. Արշ. Յհ. կթ. Արծր. (գրուած է նաև ան-դոյլ Մանդ. էջ 72), անդուլութեամբ «անդա-դար, չդադրած» Եղիշ.։ Նոր գրականում գոր-ծածական են միայն դուլ և դադար, անդուլ անոադար և բազմաթիւ նոր բառեր, ինչ. գոր-ծադուլ, գործադուլաւոր, դասադուլ, հացա-դուլ, ճաշադուլ, մսադուլ ևն։
= Բնեև հալ բառ՝ հնխ. dhul-արմատից. սրա հետ հմմտ. իռլ. dál (սեռ. dála) «ժա-մանակ տալ, յետաձգում, դադար», նիռլ. գաէլ. dáil «ժամանակամիջոց, պայմանա-ժամ, վարկ», dáilich «յետաձգել, ձգձգել-երկար մնալ», հհիւս. dugl «դադար, հան-գըստութիւն», duelia «դադարեցնել, կանգ-նիլ», հսաքս. for-dwêlan, հբգ. gi-twēlan, twellen «դադրիլ, դադար առնել». այս բո-լորը ծագում են հնխ. dhuol նախաձևից։
Տէրվ. Մասիս, 1881 ապր. 28 լծ. հյ. դադարել, դանդաղ, որոնց բոլորի ար-մատն է հնխ. dhar «կալ, կացուցանել, ունել, տանիլ, կրել»։-Հիւնք. թոյլ բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. St. էջ 17։
ԳՒՌ (dialectal) Կալ միայն Ալշ. դ'ուլ ու դ'ադ'ար, Սեբ. դ'ուլ-դ'ադ'ար, Ասլ. դ'իւլ-դ'ադ'ար, Պլ. թուլ-թաթար։
Ոչ առնէին դուլ եւ դադար խորհուրդք սրբոյն սպարապետին։ Ոչ տայր դուլ առնուլ պարսկաց. (Փարպ.։)
Ոչ բաւական համարեցաւ զնոցայն, եւ դուլ ետ անձինն. (Երզն. մտթ.։)
յորմէ ԴԼԱԼ, ԴՂԱԼ. Դադարումն. դադար. հանգիստ.
Ոչ տայ դուլ զօրուն. յն. արձակել. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 8։)
Մի՛ տար դուլ ական քում յարտասուաց. յն. սթափութիւն. (Ողբ. ՟Բ. 18։)
Դուլ եւ դադար քեզ ոչ գտանիցի. յն. հանգիստ. (Ես. ՟Ի՟Գ. 13։)
Դուլ ի գործոց, կամ զդուլ առնուլ. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. լիւս.։)
դուլ եւ պատուէր. իբր Փոյթ. ջան. հոգ. եւ Յորդոր, կամ անդուլ պատուէր զգուշութեան.
Ամենեցուն դուլ եւ պատուէր լիցի զնեղեալս ապրեցուցանել ի նեղութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Դուլ եւ պատուէր տամ ամենայն ումեք աստէն ի սկզբանս։ Դուլ եւ պատուէր տալ նոցա երթալ միւսանգամ ի բաբիղոն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
beam.
· Calfa
«գերան». ունի միայն ՋԲ, իբրև ևասկածական բառ, որից ԱԲ՝ առանց կաս-կածականի. նոյնը գիտէ Բառ. երեմ. էջ 77 դակոն «գերան» ձևով, որ էջ 79 դառնում է դոկան։
catarrh;
cf. Հարբուխ.
· Calfa
«հարբուխ» Տաղ., որից՝ դմոտ «հարբուխ ունեցող» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 207բ)։
=Թթր. [arabic word] tumav, Կազանի թթր. [arabic word] tumav, չաղաթ. [arabic word] ︎ dumaγu «հարբուխ» (Будaговъ, 1, 406 և 575), արևել. թրք. [arabic word] timao «հարբուխ» (R. B. Shaw, A sketch), որից կումուկ. tumau «հարբուխ» (Mоxирa, Kумыкскo-pуcc. c.ов. Cбори мaтep. Kaвк. հտ. 17). թաթարականից է նաև ուտ.-t'əmov «հարբախ»։-Աճ
Այս մեկնութիւնը հրատարակած եմ նախ SA, 1, 303։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. դումօվ «հարբուխ. 2. հարբու-խից բռնուած (մարդ)», Շմ. թումով «հար-բուխ»։
Իջուած գլխոյ. որ եւ ասի ՀԱՐԲՈՒԽ, ՌԸՆԳՑԱՒ.
Դումըն սաստիկ զնոսա կալաւ, մինչ յանկողին մահու տարաւ. (Տաղ.։)
cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely.
cf. Դաշոյն.
· Calfa
«քիչ, սակաւիկ, հազուագիւտ» Ոսկ ես. Փիլ., դուն ինչ «մի քիչ» Փիլ. ժ. բան. 32 իմ. ատ., դուն ուրեք «քիչ անգամ» Պորփ Լմբ. սղ., դուն ուրեք երբեք Սարգ. յկ. գրուած նաև դոյն Նար. խչ. Յհ. կթ. սրանից է թւում նաև դոնիւ «մի քի՞չ» Կնիք հաւ. 328 (Եւ յառ-նելն զջուրն գինի և յագեցուցանել զխումբս ժողովրդոցն դոնիւ հացիւքն։ Տե՛ս իմ Հայ. որ բառեր հին մատեն. Ա. էջ 89)։
ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։
«կարճ սուսեր» ՋԲ կամ «դաշոյն» ԱԲ. չունի ՆՀԲ. թուի թէ պէտք է կարդալ դան, որ տե՛ս։
. ո հլ., որից՝ դունոյ հատիկ «մի տևսայ բոյս. csperus rotundus, ֆր. sou-chet odorant» (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1158 բ և ՀԲաս § 602). «cyperus longus L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 42), «լոբի» (ըստ ՋԲ և ԱԲ) Մժշ.-կայ դուն Մշ. «մի տեսակ վնասակար խոտ, որ մօտ *), արշ. խորութեամբ արմատներ է ձգում հողի մէջ, ունի կոտորակի (գնտիկ) մեծութեամբ ա-մուր հունդի պէս կորիզներ. մեծ վնաս է տալիս բամբակի արտին»։
Դոյզն. դոյն ինչ. խուն ինչ, սուղ. եւ Սակաւագիւտ. պ. տուն.
Աչք ի յերկրէ ի դուն ժամու հասանեն յերկին։ Ի դուն ժամանակի։ Եւ ոչ դուն մի ժամ. (Փիլ.։)
Ընդ զօրութիւն տեառն միաբանեալ հաւատք կնոջն, որ ակն է մտացն, փրկութիւն եղեւ հրաշալի, եւ (ի) դուն ամանակի. (Երզն. մտթ.։)
Դուն ինչ դրութիւնս. (Նար. խչ.։)
Մի՛ զդուն ինչ եւ եւ զանօսր ի մէջ բերեր. (Ոսկ. ես.։)
Դուն եւ նուազ է առաքինութիւն, մինչ զի եւ ոչ սակաւուց անգամ հասանելի. (Փիլ. իմաստն.։)
ԴՈՒՆ ԻՆՉ. մ. Դոյզն ինչ. փոքր մի. խուն մի.
Դուն ինչ նկատել. (Նար. մծբ.։ Լմբ. եկեղ.։)
Դուն ինչ ասացից. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եթէ դուն ինչ երեւիցի օրինակ այլաբանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԴՈՒՆ ՈՒՐԵՔ. մ. Ու՛ր ուրեմն. հազիւ երբէք. սակաւ ուրեք.
Դուն ուրեք այլք. (Պորփ.։)
Դուն ուրեք կարեմք ընդ աղօտ նկատել. (Լմբ. սղ.։)
Դուն ուրեք երբէք բերիլ բարկութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
chin.
· Calfa
«քիթը, բերանը և ծնօտը միասին» Մաղաք. աբ. 6. Քուչ. 52, 73. ունին միայն ԱԲ և ՓԲ լաւել. (իսկ ՆՀԲ յիշում է իբր գաւա-ռական բառ), որից դնչիկ Քուչ. 44. 5Ո.
= Հմմտ. վրաց. თუჩი տուչի «շրթունք, մռութ, դունչ»։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. դունչ, Ախց. Երև. Ջղ. Սչ. դ'ունչ, Մշ. դ'ունչ, Հմշ. Շմ. տունչ, Հճ. Ննխ. Ռ. թունչ, Ակն. դ'իւնչ, Ղրբ. տիւնչ, Ոզմ. դ'օնչ, Զթ. դ'ը՛նչ։ Նոր բառեր են՝ դնչաման, դնչավար, դնչուց։
coat, dress.
· Calfa
«ասիական իշխանների լայն և հաստ հագուստը» Լմբ. առ Լև. տա. Վենետ 1865, էջ 239. Երզն. քեր. -ըստ իս այսպէս պէտք է ուղղել նաև Դաշանց թղթի դուղայ ձևը, որ տե՛ս վերը։
= Արաբ. [arabic word] durrā'a «բրդեայ մի տե-սակ հագուստ, այն է արաբական լայն ֆա-ոաջան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 570). թուի թէ սրանից ձևափոխուած է պրս. ❇ durrāja «լօդիկ»։-Հիւբշ. 264։
Հներից Մագ. քեր. 229=Երզն. քեր. արդէն գրում է. «Իսկ մեր ի Պարսից բա-զում ինչ ընտանեբար ուսեալ զգեստս, որպէս դուռայ և ռիտդէ»։ ՆՀԲ սխալ է մեկնում «բառ ռմկ. դիւռէ, թէօրէ, ձև, կերպ զգեստուց»։ Նոյնը կրկնում է Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 դնելով թրք. թէօրէ «ձև, կերպ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը
տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG, 35(1881), էջ 658։
Բառ ռմկ. դիւռէ, թէօրէ. Ձեւ. կերպ զգեստուց. հանդերձ.
Զգեցի՛ք դուռա լայն եւ թաւ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Իսկ մեր ի պարսից բազում ինչ ընտանեբար ուսեալ զգեստս. որպէս դուռնայ, եւ ռիտդէ. (պ. ռիտա, ուսանոց) (Երզն. քեր.։)
heat-cock;
venison.
· Calfa
(գրուած նաև տուռեն) «սա-ւամբ թոչունը. tetrao francolinus» (ըստ Russell, The natural history of Aleppo, տպ. London 1794, հտ. II. էջ 193, տե՛ս Seidel, Մխ. Հերացի, ծանօթ. 58). մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 228=Երզն. քեռ. «Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճու-ռակն ծուռակ... և զորսոցն զդուռէճն՝ դուռէծ և զդահուճն՝ դահուծ»։ Նոյն բառը ունի Մխ. բժշ. 11 տուռայճ ձևով։
= Արաբ. [arabic word] durrāj «սալամբ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Ա. 397), պրս. [arabic word] ︎ durrāj (ըստ ԳԴ), որոնցից փոխառեալ են նաև չաղա-թայ. [arabic word] turaǰ «մի տեսակ փոքր շահէն» թրք. turaǰ «սալամբ», վրաց. დურაჯი դու-րաջի, დურეჯი դուրեջի, თურაჯი թուրաջի, თურეჯი թուրեջի «лecная куроnaткa, ան։ տառային կաքաւ» (Չուբ2. 481)։
ՆՀԲ հասկանում է բառս «երէ». ուս-տի և համեմատում է յն. ϑήρ «վայրի կենդանի»։ Այսպէս է հասկանում նաև ՋԲ (կասկածով)։ ԱԲ դնում է «սալամռ». Վերի մեկնութիւնը տուաւ Նորաւռ. Բառ. ֆր. (տե՛ս francolin բառի տակ)։
Յորջորջեն զորմոցն զդուռէճն՝ դուռէծ. (Երզն. քեր.։)
door, entrance;
sluice;
— մեծ, portal;
— or — արքունի, the Ottoman or Sublime Port;
the Court;
դրան մարդիկ, the courtiers;
դրան երէց, almoner, chaplain;
արտաքին դրունք, porch, portico;
դրանց ի դուրս, դրանէ ի —, from door to door;
գրօք փակելովք, with closed doors;
դուրք դրանն, the street door, the gate, portal;
ի դուրս, out;
ի դուրս մերձեալ, եկեալ, հասեալ, impending, very near;
առ դուրս մահու, at death's door;
դրունք դժոխոց, the gates of Hell.
· Calfa
Դուռն քաղաքի, տան, խորանի։ Փակեցաւ դուռնն։ Զդուրս տապանի։ Առ դուրս կամ առ դրան խորանի։ Դրանէ ի դուռն բանակիդ։ Դրօքն փակելովք։ Կափարիչ դրան գերեզմանին։ Դուռն կամ դրունք երկնից։ Մերձ է առ դուրս։ Դրունք դժոխոց.եւ այլն։
Ել դուռնն կենաց ի դրաց անտի մահու. (Եփր. համաբ.։)
Ի բախել զդուրս դրանն. (իմա՛ զարտաքին դուռն. Գծ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Ի դուրս ի դուրս երերեալ եւ դադարեալ կառանչէ. իբր ռմկ. դռնէ դուռ. (Մանդ. ՟Ե։)
Եմուտ թագաւորն, եւ եդաւ դուռն. այսինքն փակեցաւ. (Գանձրն.։)
Դրացն (կամ դրանցն) փակելոց՝ եմուտ։ Դրօքն փակելովք. (Ոսկ. ՟Բ. 40. (ուր առաջինն է ոճ յն. եւ երկրորդն՝ լտ։))
ԴՈՒՌՆ. նմանութեամբ.
Ի դուռն եկեալ հասեալ էր այնուհետեւ յոյսն հեթանոսաց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 5։)
Դուռն բանայ հեթանոսաց հաւատոյ. (Երզն. մտթ.։)
Մեք ոչ ուսաք փակել զդուռն փայտի, այլ եւս առաւել զդուռն լեզուի։ Բանից նոցա դրունք ոչ գոն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Է։)
Դուռն են լսելիք՝ մտաց. (Եղիշ. յես.։)
Դուռն է բանական հոգւոյն՝ ցանկականն։ Դուռն եղեւ ուղիղ հարցումն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
Որ դրունք են ամենայն բարութեանց, կամ բարկութեան եւ սրտմտութեան. (Յճխ. ՟Ը։)
ԴՈՒՌՆ կամ ԴՐՈՒՆՔ ԱԼԱՆԱՑ, կամ ՃՈՐԱՅ, կամ ԿԱՍՊԻՑ, կամ ՊԱՀԼԱՒԱՅ. եւ այլն. Անցք. կիրճք լերանց։ Խոր.։ Եղիշ.։ Զենոբ. եւ այլն. պապ իւլ էպվապ. եւ տէմիր գափը, տէրպէնտ. որ եւ ԴԱՐԲԱՆԴ. cf. ԿԱՊԱՆ։
ԴՈՒՌՆ ԱՐՔՈՒՆԻ կամ ԻՇԽԱՆԻ. Պալատն. արքունիք՝ հանդերձ բնակչօքն.
Ի դուռն կոչեցան. յն. յարքայէ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։)
Ի դուռն եկեսցէ։ Առաքեցի ի դուռն արքունի. (Խոր. ՟Գ. 34. 57։)
Բողոք ի դուռն կարդային. (Եղիշ. ՟Է։)
Զինուորեալ ի դուռն։ Ի դրանն մարդկանէ։ Զբազմութիւն դրան իւրոյ։ Դրամբ եւ ընտանեօք. այսինքն իշխանօք եւ սպասաւորօք. (Փարպ.։)
ԴՐԱՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ. Այն՝ որ կայ ընդ հայրապետին ի հայրապետանոցի։ (Ուռհ.։)
ԴՐԱՆ ԵՐԷՑ. որ եւ ՎԱՆԵՐԷՑ, ԵՐԷՑ ՎԱՆԱՅ. Քահանայ՝ որ կայ ի պալատան։ Իշխանի, յեպիսկոպոսարանի, եւ այլն։ (Փարպ.։ Բուզ.։ Կիր.։ Վրդն.։)
յն. թի՛ռա. պ. տէ՛ռ. սանս. տվա՛ռա. θύρα, πύλη porta, ianua, ostium, vestibulum դուռ. Մուտ եւ ել բնակարանի. մասն շինուածոյ փակելի եւ բանալի ի պէտս անցից ներքուստ արտաքս.
daughter, girl;
— եղբօր or քեռն;
niece;
— որգւոյ or դստեր, grand daughter;
դստերք քաղաքի, villages, suburbs;
— Սիոնի, the old and new church;
— վերին Սիոնի, the church triumphant.
· Calfa
(դստեր, -երք, -երաց կամ -երց) «աղջիկ զաւակ» ՍԳր. նմանութեամբ դստերք քաղաքի «քաղաքի գիւղերը» Յես. ժե. 11. Բ. մն. ժգ. 19, որից՝ դստերագիր կամ դստրա-գիր «հոգեզաւակ առնուած աղջիկ» Մխ. ա-պար., դստրասէր ԱԲ, դստրիկ Վրք. հց. Ճա-ռընտ., խոստովանադուստր Ոսկիփ., արքա-յադուստր (արդի գրականում)։
= Բնիկ հայ բառ. ցեղակից հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ գտնում ենք սանս. [other alphabet] duhitár-, թոխար. ckacar, քուչ. tkacer, զնդ. duγδar-, հզնդ. dugədar-, պրս. [arabic word] duxtar, [arabic word] duxt, քրդ. duxt, ditt, մինջ. ləγdá, աֆղան. lur, յն. ϑνγά́τηი լիթ. dukté, գոթ. dauhtar, հբգ. tohter, անգլ. daughter, գերմ. tochter. հհիւս. շվէդ. dotter,ζհսլ. düšti, հպրուս. duckt, ռուս. дочь, սեռ. дбчepи, բուլգար. düšterá, լեհ, cora ևն. հնդևրոպականներից փոխառռթե-ամբ նաև ֆին. վօտյ. tytār, էստ. վէպս. tütar, լիվ. tūdār, չերեմ. adər, մորդվին, štir «աղջիկ»։ Հնխ. մայր ձևն էր dhughə-tér-և սրանից թեթևացած՝ dhughtr-, dhughdr-։ Երկու բուների յարմարութեամբ և միւս -ter յանգող ազգականական անուն-ների ազդեցութեամբ (հմմտ. հնխ. pətér-«հայր», māter-«մայր» ևն) յառաջ եկաւ նախնացոյն հլ. եզ. ուղ. *dhuktér, յգ. *dhuktères, որից նախնի հյ. եզ. ուռ. *դուստիր, յգ. *դուստերք, որից հյ. դուստը, դստերք։-Առաջ ենթադրում էին թէ հնխ. dhughətér-ծագում է հնխ. dhugh-«կթել» արմատից և թէ «դուստը» նշանակում է բուն «կաթ կթող». այժմ այս մեկնութիւնը ոչ ոք չի ընդունում. հմմտ. Berneker, 243. Trautmann, 62, Boisacq, 355, Horn, § 541, Kluge, 490, Bartholomae, 748, Po-korny, 1, 868.-Հիւբշ. էջ 440։
Հներից Առաքել Սիւնեցի բառախա-ղով ստուգաբանում է «դուրս տալ» բայից. այսպէս՝ Առամ. էջ 138-4 «Դարձեալ ասեն դուստր նորին, զի դուրս երետ զմարդն ի դրախտին. այս-պէս և այժմ ամենայն կին զմարդն հանէ կամաց Փրկչին» -Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polyg. էი 105 և Mémoires 1, 425, յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 20, Windisch. 10 ևն։ Էմին, Ист. A-coxикa 1864, էջ 53 դ մասնիկով ուս-տըր բառից կամ վերի ձևերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. դ'ուստրը (սեռ. դ'ըսդեր) կամ դ'րուսդ (սեռ. դ'ըրըսղեր) «աղջիկ զաւակ». ու-րիշ ամեն տեղ փոխանակուած է աղջիկ բա-ռով. և այս հին հնդևրոպական բառը, ինչպէս լատիներէնում, նոյնպէս և մեզ մօտ, գոյու-թիւնից զրկուած է. այնպէս որ հայերէնի մէջ «աղջիկ» մասնաւոր և ընդհանուր իմաստով միևնոյնն է (Հօրեղբորս աղջիկը. Մի աղջիկ տեսայ). «իշտ ինչպէս ասում ենք՝ Կինս և Մի ինչ որ կին. (գերմ. Welu և Frau, Tocht r և Mádchen)։
Դուստր առանայ։ Ուստերս եւ դստերս։ Դստերք դստերաց նորա։ Ուստերօք եւ դստերօք մերովք. եւ այլն։ Իսկ Դուստր Սիոնի կոչի ի հնումն Տունն իսրայէլի, եւ ի նորումս Նորս իսրայէլ։ (Շար. եւ այլն։)
ԴՍՏԵՐՔ ՔԱՂԱՔԻ ըստ եբր. ոճոյ, են Գեօղք եւ աւանք նորա.
Բեթսան, եւ աւանք նոցա. եւ ամբղան, եւ դստերք նորա. (Յես. ՟Ժ՟Է. 11։)
Զանա, եւ զգեօղս նորա. եւ զեփրոն, եւ զդստերս նորա. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 19։)
ԴՈՒՍՏՐ ասի ըստ յն. եւ լտ. ոճոյ, Ծնունդ նմանական, երբ բառն է յիգական սեռի յայն լեզուս.
Համբերութիւնն առաջին դուստր է սիրոյ. (Զքր. ծործոր.։)
θυγάτηρ filia Էգ զաւակ. որպէս արուն Ուստր ասի. աղջիկ զաւակ. յ. թիղա՛դիր
to become a desert, to be deserted;
to fall, to decay.
· Calfa
Զրկիլ. որբանալ. հեռի գտանիլ. ամայանալ. օտարանալ. ազատանալ. մահրում գալմագ, թէրք օլունմագ, խալի գալմագ. ἑρημόομαι, deseror, orbor.
Ընդ Եղիայի ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ. (Արշ.։)
Որք անապատացեալ են ի ծնողաց։ Անապատացեալ ի գործոց բարեաց. (Բրս. հց. եւ Բրս. կրօն.։)
Անապատանայ յօգնութենէն։ Անապատացաք յամենայնէ. (Ոսկ. յհ.։)
Անապատանայ հոգին. (Վրք. հց.։)
Ի բնական նախախնամութեանց անապատացեալ էր. (ՃՃ.։)
Հանցեն զիս ի լեառն սուրբ եւ ի յարկս քո զանապատացեալս ի գերակայ բնութենէն ի ստորին նուաստութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
loving solitude, or retired situations, retired, solitary.
· Calfa
Անապատասէր, որ յախտից եւ ի չարութեանց ի բաց խուսէ, (ա՛յլ ձ. անապատ ասէ)։ Զտատրակն, քանզի անապատասէր է կենդանիդ. (Փիլ. լին.։)
Բնակութիւն ջայլամանց, զի անապատասէր է թռչունդ։ Անապատասէր թռչնոց լինել դադար. (Մխ. երեմ.։)
Ընդ անապատասէր ցիռսն. (Նար. յովէդ.։)
Յովհաննէս անապատասէր, եւ ոչ մարդատեաց. (Կոչ. ՟Գ։ եւ Մագ. Ծ։)
Կամ սիրօղ անապատաւորաց.
Անապատասէր եւ կրօնաւորասէր. (Մագ. ԾԴ։)
Ըստ ցանկութեան անձին անապատասէր կենացն զվայրսն գտեալ. (Ասող. ՟Գ. 32։)
φιλέρημος solitudinis amans. Որ սիրէ զանապատ կամ զառանձնութիւն.
without refuge, destitute, unprotected.
· Calfa
Ոյր կամ ուր չիք ապաւէն. անօգնական եւ անապաստան.
Տեսանելով զանձինս անապաւէնս. (Արշ.։)
Անապաւէն տանջեալ։ Անապաւէն մոլար. (Նար. ԻԶ։)
Փախնու արշաւէ յանապաւէն սահման, եւ անդէն նահանջի. (Նար. մծբ.։)
dissolute, debauched, libertine, licentious, wanton, lewd;
prodigal, profuse.
· Calfa
Անառակ է (այս ինքն պատճառ անառակութեան) գինի. (Առակ. Ի. 1։)
Անառակ կեանք կոչեցան, այս ինքն ոչ ողջախոհ. (Սահմ. ՟Ը։)
Զանառակ որդին մերձեցոյց ի հայրենի ժառանգութիւնն. (Նար.։)
Ընդ անառակին որդւոյ գոչեմ առ Հայրդ գթած. (Շար.։)
Անառակ է, պոռնիկ է, այլ քրիստոնեայ է. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Զտուն հայրենի անցուցեալ (էր) անառակ սեղանով. (Ոսկիփոր.։)
Եւ անօրէն. անկարգ. խառնակ. ἅθεσμος, ἅτακτος, lege carens, ordinis expers, եօլսուզ, գարըշըգ, իզամսըզ, օրանսըզ.
Անառակ մոլորութեամբ զգածեալք. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 17։)
Ծով ծփմամբ եւ անառակ բախմամբ հողմոց մոլեալ վայրենաբար. (Պիսիդ.։)
Վասն անառակ վարուց. (Խոր.։)
Անառակ որովայնամոլութեամբ. (Պիտ.։)
Անառակ անօրէնութեամբ. (Փարպ.։)
Անառակ խօսք, երեւմունք. (Խոսր.։)
Ոմանք շամբուշք եւ փառամոլեալք յանառակ շրջագնացութենէն. (Պիտ.։ Իսկ յասել անդ.)
Զայս մի ըստ միոջէ թուել զանառակն կորուստ (պատուոյ, իշխանութեան, եւ ընտանեաց) ոչ է հարկաւոր. մարթ է իմանալ որպէս անօրինակ, մեծ յոյժ։
dissolutely, lewdly, wantonly;
prodigally, lavishly.
· Calfa
Անառ ամրոցաւն։ Մտանէ յանառն անի։ Անառ մնաց Մանազկերտ. (Լաստ.։)
Վասն անառ ամրութեան դղեկին. (Վրդն. պտմ.։)
Անամօթ լրբութեամբ. անառակութեամբ. անկարգաբար.
to be dissolute, to be debauched, to be a libertine;
to be prodigal or lavish.
· Calfa
Իբրեւ զմանուկ ոք վերացուցեալ ի համբոյր, եւ յանառակելն՝ զարկուցանէ զգետնի. (Վրդն. սղ.։)
Ոչ անառակիլ ի կերակուրս եւ յըմպելիս. (Եփր. քրզ.։)
impregnable, inexpugnable
· Calfa
Յանառիկ ամրոցն բաղաց։ Անառիկ իսկ էր նա ի մարդկանէ. (Յկ. կթ.։)
Շինեաց իւր շիրիմ յոյժ անառիկ. (Նոննոս.։)
Որովք եւ տապանակին անառիկ լինել ասէ. Արշ.։ Անառիկ ամրութեամբ, կամ զգուշութեան։ Ի մէջ անառիկ ամրացեալ խաղաղութեան. (Պիտ.։)
Իբրեւ աշտարակ հզօր, կամ ամրոց անառիկ է արդարութիւն. (Լծ. կոչ.։)
Որոյ քաղաք իւր հոյակապ այսքան, եւ անառիկ բազմաց. (Համամ առակ.։)
ԱՆԱՌԻԿ որ եւ ԱՆԱՌ. ἁκαταγώνιστος, inexpugnabilis. Զոր չէ մարթ առնուլ պատերազմաւ. անմարտնչելի. անվանելի. ամենայնիւ ամրացեալ. ալընմազ, թեսխիրի միւմքին օլմայան.
unspeakable, ineffable.
· Calfa
Անասելի բարեկենդանութիւն. (Իգն.։)
Զոր չէ մարթ ասել. անպատում. անճառ. տէնիլմէզ. վասֆ օլունմազ.
Վայելէ ի շնորհս Հոգւոյն, զոր անասելի է. (Յճխ. ՟Ժ։)
Ընկալան անասելի սիրով։ Զանճառ եւ զանասելի շնորհս Մարիամու։ Անասելի է սիրոյն հանգամանք. (Տօնական.։)
ԱՆԱՍԵԼԻ. Զոր չէ՛ օրէն ասել. անվայելուչ. անպատշաճ. անարժան. անըլմազ. աննըլմասը նա լայըգ.
Բորբոքեցան ցանկութեամբ իւրեանց յանասելի աղտեղութիւնս. (Յճխ. ՟Ը։)
Այն՝ որ գործէ զաղտեղութիւն, զանասելին մարդոյ լեզուին. (Շ. եդես.։)
Ղովտ արբեցաւ, եւ զանասելի գործսն գործեաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
brutally, coarsely.
· Calfa
ԱՆԱՍՆԱԲԱՐ որ եւ ԱՆԱՍՆԱՊԷՍ. Նման անասնոյ. ըստ անբանից. հայվան կիպի.
Որ ինչ միանգամ առ ի կերակուրս անասնաբար է, եւ յըմպելիս։ Անասնաբար ընդ անասունս հաւասարել. (Փիլ.։)
Յորժամ ուտէ, մեղմութեամբ (կերիցէ,) եւ մի՛ անասնաբար. (Վրք. հց. ՟Բ.)
Մի՛ յառօրեայս անասնաբար՝ դնէք ըզյոյս իբր անհանճար. (Շ. եդես.։)
Անասնաբար գազանամտութիւն. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
guilty of an unnatural crime with a beast, bestial.
· Calfa
Որ խառնակի ընդ անասնոյ. անասնամոլ. անասնազանց, անասնապիղծ. հայվանըլա տալաշան.
Ապաշխարութիւն անասնագիտին ի վերայ եղիցի. (Կանոն.։)
Անասնագիտաց մարդոյ. (Մխ. դտ.։)
of or belonging to the brute creation, animal;
brutal, brutish.
· Calfa
Խառն ընդ անասնաբանութիւն, եւ ընդ ցոփ զրոյցս.
Որք զանասնախառն բանսն ի բերան ունիցին, եւ շրթամբք իւրեանց պղծին. (Կանոն.։)
cf. Անասնախառն.
· Calfa
ἅλογος, brutalis, irrationalis որ եւ ԱՆԱՍՆԱՅԻՆ, ԱՆԱՍՆԵՂԷՆ. Անբանական. հանգէտ իրաց անասնոց անբանից. հայվանի, վահշի.
Բանական, ե՛ւ անասնական։ Անասնական զգայութիւնք. (Փիլ.։)
Անասնական անարգելութիւն, կամ խառնակութիւն, յարձակումն, ախտք. (Պիտ.։)
Անասնական մասունք. (Եղիշ. դտ.։)
Սեպհականն անասնոց, եւ որ ինչ ա՛նկ է նոցա.
Վաճառէին զանասնական մեծութիւնն (այս ինքն զանասունս). (Արշ.։)
Ոչ ըստ անասնական գառինն որ յԵգիպտոսն երբեմն էր պատարագեալ. (Կիւր. Ղկ.։)
Ես եղէ պատարագ վասն քո, եւ ազատեցի զքեզ յանասնական պատարագէն՝ որ ոչ ունէր զփրկութիւն. (Եփր. քրզ.։)
having the form of a beast, brutish.
· Calfa
ԱՆԱՍՆԱԿԵՐՊ ԱՆԱՍՆԱՁԵՒ. Նման անասնոյ.
cf. Անասնական.
· Calfa
Անասնայինն լծակցութեամբ. (Նար. ՀԵ։)
Մարմնովս այսու անասնային. (Յիսուս որդի.։)
Որ յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)
Հաւասարեաց անասնային անմտութեան. (Տօնական.։)
to become quite a brute, to lead the life of a brute;
to be clownish or churlish, to be besotted.
· Calfa
ἁποκτήνομαι, obbrutesco. Նմանել կամ հաւասարիլ անասնոց անբանից. հայվանա պէնզէմեք.
Դէպ լինի՝ զի եւ բա՛նս անասնանայ ի ձեռն առ անասունն միտելոյ. (Նիւս. կազմ. Ի։)
Ոչ միայն փափկասիրութեամբն անասնացան, այլեւ անմտութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ եւս խոտով ճարակեցուցանէ, որ է անասնացեալ մարդոց կերակուր. (Նար. երգ.։)
Մի՛ անասնանալ ախտիւք։ Ծովահեղձ արար զանասնացեալ եւ զգազանացեալ ազգս մարդական։ Խաչիւ եւ եկեղեցեաւ փրկեաց զանասնացեալ եւ զգազանամիտ ազգս մարդկան. (Տօնական.։)
fit for a brute, brutal, bestial.
· Calfa
Որ ինչ անասնոց վայել է. հայվանս ճայիզ.
a small beast;
animalcule;
a lean beast.
· Calfa
Անասուն փոքրիկ կամ տառապեալ՝ ստացուած աղքատի ուրուք. հայվանճըգ.
Զիւրեանց անասնիկն առնուին ի նոցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Զիա՛րդ այնպէս դիւրաւ թոյլ ետուն լուծանել զիւրեանց անասնիկն. (Տօնական.։)
Զգօնացոյց եւ զանասնիկն՝ մեղմաբար սպասաւորել նմա. (Երզն. մտթ.։)
without lining.
· Calfa
Նկանն լինէր այսպէս. սալ ջեռուցանէին, յորոյ վերայ զճարպն թացեալ անաստառ անդ դնէին, եւ ապա մաղմաղ ի վերայ արկանէին. (Կիւրղ. թագ.։)
impotent, imbecile, feeble.
· Calfa
Որ չէ ատակ կամ չատակէ. անկար. տկար. չատիկօղ, չի կրցօղ. գուտրէթսիզ, աճիզ.
Մինչեւ համարել զինքն անզօր եւ անատակ առ ի պահել զսրբութիւնն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
immaculate, without sin, innocent, irreproachable;
clear, refined;
intact, pure, whole, perfect.
· Calfa
Կամ մաքուր. անշաղախ. անապական. ἁμίαντος, impollutus, փաք, փաքտամէն, դահիր իւսիյապ, պէքր.
ԱՆԱՐԱՏ. Որպէս թարգմանութիւն յն. ձայնիս ամիանդօն. ἁμίαντον (զոր տեսեր ի վերոյ իբր ա. ἁμίαντος ), Քար՝ ուստի ելանէ նիւթ նման բամբակի կամ վշոյ՝ անարատ կալով եւ ի մէջ հրոյ.
ἅμωρος, imaculatus, sine labe. շէքեսիզ, զերէսիզ. Ազատ յարատոյ ըստ մարմնոյ.
Որոջ անարատ։ Գառինս անարատս։ Ոչխար կամ խոյ անարատ։ Արու կամ էգ անարատ։ Ընտրել ի մէջ անարատին եւ արատաւորին։ Մանկունս անարատս գեղեցիկս երեսօք. եւ այլն։
Երանեալ է ամուլն անարատ, որ ոչ գիտաց զանկողինս յանցանաց։ Եկի ի մարմին անարատ. (Իմ. ՟Գ. 13։ ՟Ը. 20։)
Յանեղծ եւ յանարատ եւ յանթառամ ժառանգութիւնն։ Պահեաց անարատ զսուրբ տեղի իւր. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 34։)
Անարատ կոյս։ Հարսն անարատ։ Մայր անարատ. (Շար.։)
Յանարատէ սրբուհւոյ. (Նար. առաք. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Կամ ազատ ի մեղաց. անբիծ հոգւով, եւ ըստ Աստուծոյ քաղաքավարութեամբ. անախտ. անմեղ. արդար. անպարտ. անստգիւտ. ἅμεμπτος, ἁθῷος, inculpatus, irreprehensibilis, innocens, insons, կիւնահսըզ, պիկիւնահ, մասում.
Հաճո՛յ լեր առաջի իմ, եւ լե՛ր անարատ առաջի Տեառն։ Ո՞ ոք իցէ մարդ՝ որ եղեւ անարատ։ Այր անարատ։ Կեանք անարատ։ Գնային յամենայն պատուիրանս եւ յիրաւունս Տեառն անարատք։ Ըստ արդարութեան օրինացն լեալ անարատ։ Հաստատել զսիրտս ձեր անարատս ի սրբութիւն։ Զի եթէ առաջինն անարատ էր, ապա երկրորդն տեղի ոչ խնդրէր։ Գիտեմ, զի անարատ զիս ոչ թողուցուս։ Յանօրէնութենէ անարատ ոչ արարեր զիս։ Անարա՛տ արա զիս ի հալածչաց իմոց. եւ այլն։
Անարատ կրօնիւք։ Անարատ վարուք. (Պիտ.։ Շար.։ Ժմ. եւ այլն։)
Անարատ զբնաւ անբիծն նշանակէ։ Անբիծ եւ անարատ այն է, որ եւ ոչ միոյ ուրուք ի կարեացն ծառայանայ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Անարատ ասելովն, յարատոյ՝ որ ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ իցեն, մաքուր լինել հրամայէ. (Շ. ընդհ.։)
Ի մաքրոց եւ անարատոց ... Անարատովք. (Փիլ.։)
Կամ սուրբ. աստուածային. միւպարէք.
Անարատ բազուկ, կող, լոյս, խորհուրդ. եւ այլն։ (Շար.։)
Պարտ է եպիսկոպոսին անարատ լինել։ Զայս պատուիրեա՛, զի անարատք իցեն։ Պահել քեզ զպատուիրանն անբիծ անարատ. եւ այլն։ cf. ՈՂՋ ԱՆԱՐԱՏ։
Կամ անկասկած. անշփոթ. առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ. աներկբայ. շիւպհեսիզ.
Անարա՛տ կալ զմիտս քո, զի մարդասէր է Աստուած. (Կոչ. ՟Բ։)
Հաւատա՛, զի ի կապադովկացւոցն ոչ ոք թագաւորեաց. անարա՛տ կալ զմտածութիւն քո. (Վրք. հց. ԺԹ։)
Է բնութիւն մարմնոյ՝ զոր կոչեն անարատ. որ ի բոց անկեալ կալով կայծանալ թուի. արտաքս առեալ ի հրոյն՝ որպէս ջրով փայլեալ՝ մաքրագոյն լինի. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Կամ անթերի. անպակաս. ամբողջ ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ. ողջանդամ, եւ ողջամիտ. զայրի միւլէմմէս, թէմամ. ἁνεπίληπτος.
holily, inviolably.
· Calfa
ԱՆԱՐԱՏԱԲԱՐ ԱՆԱՐԱՏԱՊԷՍ ἁμωμήτως, ἁχράντως, ἁμέμπτως, immaculate, impollute, inculpate. Անարատութեամբ. մաքրապէս. սրբաբար. անստգիւտ. լէքէսիզ, թէմիզ փաք.
Անարատաբար մտեալ. (Դիոն.։)
Սնուցին անարատաբար. (Վրք. հց.։)
Զինքն ուղղակի վարէ, այս ինքն անարատաբար կեայ. (Պրպմ. ԼԲ։)
Մատուցաւ անարատապէս կամաց բարձրելոյն։ Անարատապէս առ քեզ հետեւել. (Նար. մծբ.։)
Անարատապէս ունել միտս. (Մեկն. ղեւտ.։)
increate.
· Calfa
ἅκτιστος. increatus. Ոչ արարեալ. անստեղծ. անեղ. ինքնագոյ. չստեղծուած, չեղած. եարատըլմամըշ, օլմամըշ, զայրի մախլուգ.
Անարար բնութիւնն Աստուծոյ։ Անարար բնութիւն էականին Աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Է։ եւ Տօնակ.։) (Ագաթ.։)
Որ անեղն է, նոյն եւ անարար է. (Շիր.։)
Եթէ արար (զիմն), զիա՞րդ իցէ՝ զի անարար իցէ։ Քո Արարիչն անարար է, եւ դու արարած. (Ոսկ. ես.։)
Երկուց անարարաց ի միասին չէ մարթ լինել։ Ուստի լեալ իսկ երեւի (այս ինքն տեսանի) հիւղն, եւ ոչ անարար. (Եզնիկ.։)
Անարար ասեն (մոլորեալք) զերեւելի արարածս, եւ ոչ յայլմէ եղեալ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Անարարն գոյանայ (այս ինքն անեղն եղանի). (Զքր. Ծն.։)
Զերկիր ... զանդունդս համատարածս ... անկազմս, անարարս. (Ագաթ.։)
Ի սկզբանէ իսկ ունէր զոսկին, այլ յանձեւութենէ եկն ի ձեւ, եւ յանարարէ արարեալ. (ՃՃ.։)
Որպէս ἅποιος, qualitate carens, անորակ. առանց որպիսութեան. (ուր թարգմանելն անարար՝ որպէս եւ անարարող, անարարուած, է վրիպական. տե՛ս եւ ի բառսն ԱՐԱՐՈՒԱԾ, եւ ՔԵՐԹՈՒԹԻՒՆ. որք ի թարգմանութիւնս շփոթին ընդ ՈՐԱԿՈՒԹԵԱՆ)
Ոչ կարէ ներգործութեամբ գոլ մարմին նախ քան ընդունել զտեսակն, զի նիւթ է անարար (այս ինքն անորակ), եւ ոչ մարմին։ Ըստ այսոցիկ որակութեանց եւ ջուրն անարար ( ի լս. անորակ) ասի. (Նիւս. բն. ՟Բ. եւ ՟Թ։)
Որպէս ἁποίητος, non factus arte, անկազմ. անկերպարան. անպատրաստ, անշուք. չի շտկած. աղեկ մը չի ձեւացած. թեքմիլ օլմամըշ, նա թեմամ.
sober, abstemious.
· Calfa
Ոչ արբեալ. չըմպօղ. հրաժարական յըմպելոյ զգինի. չխմօղ, չխմելու. իչկիսիզ.
Սերմանեն ի նա խորհուրդս անկերս եւ անարբս եւ անքունս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
worthless, contemptible, vile, abject, despicable, ignoble.
· Calfa
ἅτιμος, inhonoratus. Ոչ արգոյ. ո՛չ յարգի. անպատիւ. անշուք. նուաստ. արհամարհ. անաւագ. տրուպ. ստորին. ցած, վարի. րազպէթսիզ. գըյմէթսիզ. ի թիպարսըզ. պայաղը, ալչագ, էթնա.
Ընդհարցի մանուկն ընդ ծերոյն, եւ անարգն ընդ պատուականին։ Տեսիլ նորա անարգ՝ նուազեալ քան զամենայն որդւոց մարդկան։ Աստուածս համարեալ զորս եւ յանասունս թշնամեացն (կամ թշնամանացն) անարգք էին։ Չիք մարգարէ անարգ, եթէ ոչ յիւրում գաւառի եւ յիւրում տան։ Դուք փառաւորեալք, եւ մեք անարգք. եւ այլն։
Եթէ հանցես զպատուականն յանարգէ (յն. յանարժանէ, կամ յոչ արժողէ), իբրեւ զբերան իմ եղիցես. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 19։)
Հուսկ յետոյ քան զամենեսին իբրեւ անարգի միոջ (յն. վիժածի) երեւեցաւ եւ ինձ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 8։)
Անարգ եղիցին նոքա որպէս ջուր զի հեղու (յն. անարգեսցին, կամ յոչինչ գրեսցին). (Սղ. ԾԷ. 8։)
Դիւրին է Աստուծոյ՝ անարգօք զմեծամեծ իրս կատարել. (Եղիշ.։)
Եթէ կարի յանարգաց ոք իցէ, եւ կամ ի պատուականաց. (Ագաթ.։)
Յանարգ եւ յանզգայ նիւթոյ. (Պիտ.։)
Ի փոքուէ տարրէ անարգէ։ Անարգ ձայն, կամ մոխիր։ Քարինս անարգս։ Յանդամոցս անարգացս. (Նար.։)
Յորժամ բազմանայ ինչ, եւ անարգ լինի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
unworthily, basely, dishonourably, vilely, meanly.
· Calfa
Իբրեւ անարգ. անարգութեամբ. անարգանօք. ἁτίμως, ignominiose.
Անարգաբար թագաւորեալ Շապուհ. (Խոր. ՟Գ. 5։)
Կամ անշքաբար. նուաստութեամբ. հագիրանէ. εὑτελῶς, viliori modo.
Ընդ ամենայնսն անարգաբար անցանելով՝ ընդ կերակուրս, ընդ հանդերձս, ընդ տունս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
disconsolate;
inconsolable.
· Calfa
Զոր չէ մարթ արգահատել. անողոքելի. անխնայ. խօսք չեկող, անգութ. գալպի փէք, մերհամեթսիզ.
Այսպիսի անագորոյն ապականչի պատահել նմանապէս անարգահատելի ձեւով՝ արութիւն է. (Պիտ.։)
by an ignoble death, dying ingloriously.
· Calfa
Անարգ եւ նախատական մահուամբ.
Զոր քահանայքն եւ դատաւորքն անարգամա՛հ սպանին. (ՃՃ.։)
that honours the humble.
· Calfa
Որ մեծարէ եւ զանարգս եւ զնուաստս. խեղճերուն ալ պատիւ ու սէր ցցնօղ.
Անարգամեծարն Քրիստոս. (Կորիւն.։)
Անարգամեծար խոնարհութեամբ արժանի համարեցար զերանութիւն մարդկան ընդունել. (Հ. կիլիկ.։)
Եւ որպէս անմեծարգի. խոնարհ.
Զի մի՛ ումեք ասիցեն թէ նա է Քրիստոսն. նախ իւր ուսուցանէր աշակերտացն. (Երզն. մտթ.։)
to be debased;
to become abject or contemptible;
to lose value;
to humble or abase one's self.
· Calfa
Իշխանքն անարգացան։ Հովիւքս անարգացաք գործովք մերովք. (Լմբ. սղ.։)
s. pl. affront, offence, wrong, insult;
indignity, slight, contempt, disgrace, shame, opprobrium, discredit, blame.
· Calfa
ԱՆԱՐԳԱՆՔ որ եւ ԱՆԱՐԳՈՒԹԻՒՆ. ἁτιμία, ἁτιμασμός, ignominia. Անպատուութիւն. արհամարհութիւն. վատանունութիւն. նշաւակութիւն. ամօթ. այըպ, րուսվայլըգ, ըրզ նօգսանլըղը.
Լի եմ անարգանօք։ Լի՛ց զերեսս նոցա անարգանօք։ Փառք նոցա լցան անարգանօք։ Առաքեսցէ ի պատիւ քո անարգանս։ Զանարգանս իւրեանց ոչ առին ի միտ։ Ընկալցին զանարգանս իւրեանց։ Ցաւս եւ անարգանս կրէ։ Որ խրատէ զչարս, առնէ անձին իւրում անարգանս։ Առնել անօթ, զոմն ի պատիւ, եւ զոմն յանարգանս։ Այր եթէ գիսաւոր է, անարգանք են նմա. եւ այլն։
Անարգանս ածելով ի վերայ խորհրդոյ իրին. (Յհ. իմ.։)
Ոչ թողից քեզ զանարգանս դիցն, զոր թշնամանեցեր զնոսա. (Ագաթ.։)
Անարգանս, ըստ որում զհեշտութիւնս անձանց պատրաստելով՝ այլոց նախատինս հասուցանեն. (Արիստ. առաք.։)
Մերկացից զյետուստ քո, եւ երեւեսցին անարգանք քո։ Կոր ի գլուխ առնէին զնա, զի տեսին զանարգանս նորա. (Երեմ. ԺԳ. 26։ Ողբ. ՟Ա. 8։)
Եւ անարգութիւն նուաստութեան. խոնարհութիւն. անշքութիւն. ալչագլըգ, հագարէթ.
Աստուածն մեր՝ որ վասն մեր խոնարհեցաւ յանարգութիւն, ոչ թողցէ զմեզ յանարգանս. (Ագաթ.։)
Իսկ եթէ բազում անարգանօք ասէ զայս, ոչինչ է սքանչելի. զի զիջման էին ճառեալքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
Կամ խայտառակութիւն. առականք. ամօթանք. ἁσχημοσύνη, turpitudo
formless, deformed, ugly, rugged.
· Calfa
Եւ թերեւս մարմնոյս անարգասի տխեղծութիւն փոքրագոյն է ասել. (Պիտ.։)
Անձեւ. անհարթ. որպէս յն. անէ՛րղասդօս, չիբանած, չիկոկած. ἁνέργαστος incultus, rudis
adj. adv. free, unembarrassed;
without obstacle, freely.
· Calfa
Կամ ἁκόλαστος, անժուժկալ. անսանձ. անզուսպ. զապթսըզ, ի թիտալսըզ. որ ասի ըստ յն. եւ ԱՆԽԱՌՆ. ἁκρατής, intemperans.
Չի՛ք ինչ յերկրաւորացս՝ որ ձերում անարգել տէրութեանդ ընդդէմ դառնայցէ. (Եղիշ.։)
Անվրէպ, բարեսէր, երագ, անարգել, բարերար։ Անարգել տէրութիւն, եւ հաստատուն իրաւունք. (Իմ. ՟Է. 23։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 19։)
Ետ (գետոց) զընթացսն անարգելս. (Առ որս. ՟Է։)
Արդ է հրաժարումն՝ առ բազմագին ստացուածն անարգել պատճառ։ Ծաղր արձակ եւ անարգել ունել՝ պղծութեան է նշանակ. (Բրս. հց.։)
Բազում բերս անարգել բազմութեամբ յորդեալ։ Անարգել յարձակումն։ Յորժամ խրատու անբաժ է, բերեալ լինի զօրէն իմն յորձանաց անարգելից. (Փիլ.։)
Անարգել լեզուաւ խօսեսցիս։ Անարգել դիտմանն։ Անարգել ճայթմամբ իմն. (Նար.։)
Չունօղ արգելս. զոր չէ մարթ արգելուլ. անխափան. ազատ. համարձակ. արձակ. ἁκώλυτος, ἅσχετος, impedimenti expers, expeditus, պերի, խալի, մու աֆ.
Անարգել հրաման, կամ յօժարութիւն, կամ սիրտ. (Անան.։ Պիտ.։ Նար.։)
Զհիւանդագործ նիւթն, զոր չար կերակրովք յինքեանս անարգելք մթերեցին. (Բրս. սղ.։)
Անարգել վաւաշոտ։ Անարգելն եւ ճակաճանն։ Գէջք եւ անարգել պիղծք։ Իբր անյագ պաճարի եւ անարգել մոլւոյ եւ պղծի։ Անարգել ցանկութիւն. (Փիլ.։)
Քան զանասունս անարգել են յախտս։ Ո՜վ չարեացն եւ անարգել ախտին. (Յճխ. ՟Ը։)
Անարգել տարփաւոր. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Անարգել մեղկութիւն. (Պիտ.։)
Անարգել բարք, կամ մոլորութիւն, կամ պղծութիւնք. (Յհ. կթ.։)
Նահանջման անարգել ձեռացն, որ ձգտեցաւ ի փայտին պտուղ. (Նար. խչ.։)
to offend, to shock;
to despise, to depreciate, to disparage;
to disapprove, to disallow, to refuse, to reject;
to blame, to find fault with.
· Calfa
Որ անարգէ զտնանկն, մեղանչէ։ Անարգէ զհայր, եւ մերժէ զմայր։ Որ կամակորի ի ճանապարհս իւր, անարգեսցի։ Խոնարհեսցի մարդ, եւ անարգեսցի այր։ Անարգեսցին փառքն Մովաբու։ Գան հարին, անարգեցին։ Պատուեմ զհայր իմ, եւ դուք անարգէք զիս։ Որ արհամարհէն զիս, անարգեսցի։ Էին արքն անարգեալք յոյժ։ Եւ ես անարգեցի զնա՝ չթագաւորել։ Անարգեսցէ զչարն, եւ ընտրեսցէ զբարին։ Անարգէ Տէր զխորհուրդս ժողովրդոց։ Զպատկերս նոցա անարգեսցես։ Եւ դուք այսօր անարգեցէք զԱստուած։ Անարգեն զհրաման թագաւորի։ Անարգեաց զերդումն, եւ անց զուխտիւն։ Զվէմն՝ զոր անարգեցին շինօղքն։ Զբան Տեառն անարգեցին։ Անարգեաց Եսաւ զանդրանկութիւնն։ Անարգել զմարմինս իւրեանց յանձինս իւրեանց եւ այլն։
Չյարգել. անպատուել. արհամարհել. յոչինչ համարել. խոտել. մերժել. ապախտ առնել. ἁτιμάζω, ἁτιμόω, ἁθετέω, ἑξουδενέω, ἁποδοκιμάζω, φαυλίζω, ignomina afficio, dehonesto, despicio, contemno, vilipendo, praevaricor, reprobo. չսեպել, վար զարնել, խաղք ընել. խօրլամագ, սայմամագ, թահգիր եթմէք, զէլիլ դութմագ, րուսվայ եթմէք, խադրընա տօգանմագ.
Եթէ ծառայ է՝ որ անարգեացն զքեզ, մի՛ ինչ զչարեսցիս. (Սարգ.։)
Զդաշամբքն օրինացն անցին, որպէս կին անարգելով զարամբն. (Մխ. երեմ.։)
Զիա՞րդ անարգեցաւ փառաւորն. (Նար.։)
Ոչ պատուել կարեն զպաշտօնեայս իւրեանց, եւ ոչ անարգել։ Անարգեցին զտէրութիւնն Պարթեւաց. (Ագաթ.։)
Անարգել զփափկութիւն. (Փարպ.։)
Զօրհանապազ զբանս իմ անարգեցին։ Որ անարգէք զիրաւունս. (Սղ. ԾԵ. 6։ Միք. ՟Գ. 9։)
Եւ որպէս անիծանել. նախատել. թշնամանել. κακολογέω, maledico որ եւ չարախօսել.
contemptuous, disdainful, haughty, offensive.
· Calfa
Որ անարգէ. անարգօղ. անարգու. անգոսնիչ. թշնամանիչ.
Մի՛ անարգեր զանարգիչն քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)
uneven, unpolished.
· Calfa
Հարկ է այնմ ընդ անարգոյն եւ ընդ անգեղեցկին ձեւանալ. (Նիւս. կազմ. ԺԴ։)
Երկրաքարշ եւ անարգ (տունկ որթոյ). (Պիտ. ՟Զ։)
Որոյ չկայցէ արդ, այս ինքն զարդ կամ յօրինուած. անյարդար. անշուք. անհարթ. անհեթեթ. անձեւ. տձեւ. անզարդ, տգեղ, անշնորհք. ուսլուպսուզ, չիրքին, նասազ. ἁσχήμων, figura carens, deformis, turpis
cf. Անարդ.
· Calfa
Որում չիք զուգական յօրինուածով. անհամեմատ. աննման. գերազանց. պիմիսալ, պինազիր.
Զանհամեմատ հարթութեան, եւ զանարդակ թեւակոխութեան բոլորն մակացութեան ծայր ի քումդ խոկման։ Զի ըստ կրից իւրն անարդակ առաքինութեան զմեզ հաղորդս արասցէ (Տէրն). (Մագ. ՀԶ. ՁԱ։)
unjust, partial.
· Calfa
Անբաժ կամ հեռի յարդարութենէ. անիրաւ. անօրէն. ἅδικος, injustus, iniquus. ատալէթսիզ, ինսաֆսըզ.
Մեռաւ արդարն ի վերայ անարդարոց. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 18։)
unproductive, fruitless, useless;
worthless.
· Calfa
Անարդ. անհեթեթ. իբր տարադէպ. դժպատեհ. անվայել. անշնորհք, ամօ՛թ բան. այըպ. իբր ἁσχήμων, tupre.
Ո՛վ երիցս երանելւոյ ոգւոյ, յորում Աստուած ո՛չ անարգի համարեցաւ բնակել շրջել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 8։)
Անբաժ յարդեանց. անարգասաւոր. անպտուղ. եւ անգործ. պիհասըլ.
Անդաստան անարդիւն. (Խոսր.։)
Անարդիւն անպտղութիւն. (Յհ. կթ.։)
Առանձինն խորհուրդք եւ յանձնառութիւնք՝ անգործք եւ անարդիւնք են յինքեանց, եթէ ոչ շարժեսցին ի մտացն առ անգսն իւրեանց արդիւնս եւ ներգործութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 56։)
without sun, dark, cloudy.
· Calfa
Ուր չկայցէ արեւ. անլոյս. խաւարին. արեւ չունեցօղ, մութ.
Անարեւ միգով յամենայն մասանց պարփակեալ։ Յոյժ անարեւ եւ անվերարկու ի տարտարոսի. (Նար. ԻԳ. ԻԶ։)
unworthy, unfit, improper;
condemnable, blamable, illegal, dishonest;
— համարել, to disdain.
· Calfa
Որ չէր արժան. անարդար. անիրաւ. անօրէն. նամուսթահագ, նահագ. իբր ἁπάξιος, indignus, ἅδικος, injustus, iniquus.
Կամ անվայել. անպատեհ. անտեղի. անպատշաճ. անշնորհք. պէթ. եարաշըգսըզ. μὶ καθήκον, non conveniens, ἅτοπος, absurdus.
Երանի՛ որ ոչ ծառայեաց անարժանի իւրում. (Սիր. ԻԵ. 21։)
Անարժանօքն գործէին զօրութիւն՝ շնորհքն. (Ոսկ. եբր.։)
Արժանիքն իցեն նորա որդիք, եւ ոչ անարժանքն. (Ագաթ.։)
Յորոց եւ իմ անարժանիս եղեալ ի կարգ եպիսկոպոսութեան. (Կորիւն.։)
Անարժանիւ ոմամբ սուտանուն քահանայիւ. (Խոր.։)
Անարժանս կարծեցեալ զանձինս գիւտի երկնաւոր գանձուցն. (Փարպ.։)
Անարժան նորա բարերարութեանն լինելով. (Պիտ.։)
Անարժանիս իմոյ անձին։ Ո՛վ անարժանդ ի փրկութեանց։ Զանարժանս կենաց. (Նար.։)
Յարժանաւորս եւ յանարժանս տարածանի. (Լմբ.։)
Ապրել յանօրէն յանարժան ձեռացն Նիկանովրայ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 14։)
Անարժան վարկանիմ. (Առ որս. ՟Ա։)
Լի ամենայն անարժան յանդգնութեամբ. (Պիտ.։)
Մի՛ անարժան հարկօք նեղել քան զչափն. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
ἁνάξιος, indignus. Որ ոչն է համարեալ արժանի իմիք բարւոյ. նալայըգ, լայըգսըզ.
Տենչայր ապրիլ յանարժանիցն. (Խոր. հռիփս։)
Գործել զանարժանս։ Տեսեալ զանարժանս ոչ առնէ անտես. (Հռ. ՟Ա. 28։ Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 11։)
Անարժան ողջակիզի. (Պիտ.։)
Անարժան իւր դնէ զընդ նոսա կործանիլն. (Լմբ. սղ.։)
Անարժան է այնքան երանութեանն՝ յանարգսն եւ ի փոքունս իջանել. (Նիւս. բն.։)
Այնպիսւոյ առն որդի էր, որ կարի իսկ անարժան էր նմա. (Ոսկ. մտթ.։)
Ըստ անարժան անմտութեան եւ ո՛չ պատասխանի առնելոյ արժանի են. (Եզնիկ.։)
Անարժան ուսմունք, կամ հարուածք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անարժան գործք, կարգ, բանք։ Ոչ զոք հարցանէր ի մարդկանէ զարժանն եւ զանարժանն. (Փարպ.։)
Անարժանս իմն համարեալ բանի պատմութեան. (Յհ. կթ.։)
Թարգմանի սոդոմ՝ կուրութիւն կամ ամլութիւն. քանզի կոյր է եւ ամուլ յառաքինութենէ ամենայն անարժան. (Փիլ. լին.։)
Յանարժան պղծութենէն. (Ագաթ.։)
Զանարժան խառնիցն։ Անարժան լուրս (զշնութենէն). (Պիտ.։)
Մեռանի յիւրոցն ընկերաց անարժան մահուամբ. (Փարպ.։)
իբր անարժանաբար. ըստ ոչ արժանեաց. ոչ իրաւամբք. նահագ եէրտէ.
Անարժան գոռոզացեալ (այս ինքն իշխօղ). (Փարպ.։)
Որք անարժան հաղորդին։ Ոչ միայն անարժանս չվայելեցին յայնս, այլ եւ կարի իսկ յիրաւի. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ.։)
Անարժան կորակոր յանձանց ի բաց մերժէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 1։)
Կամ անսուրբ. պիղծ. չար. վատթար. չարաչար. ἁνόσιος, impurus, nefarius. նափաք.
unworthily.
· Calfa
Առանց արժանաւորութեան. անարժանութեամբ. անարժան.
Եկաց յաթոռ ... անարժանաբար ամբարիշտն Նեստոր. (Խոր. ՟Գ. 61։)
cf. Անարժանաբար.
· Calfa
Չարահաւատքն անարժանապէս ի ճշմարտութեան յուսոյն անկանին. (ՃՃ.։)
cf. Անարժան;
յ—, unworthily.
· Calfa
Համարելով զինքեանս անարժանիս ընդ տիկնոջն կեալ։ Անխորհրդից եւ անարժանեաց ի վեր հանել զխորհուրդս. (Փիլ. լին.։)
Անարժանիք եղեալ գրոց եւ յիշատակական պատուոց։ Եթէ ոք յանարժանեացն իցէ բարձրութեանս այսորիկ, ամենեւին մի՛ հպեսցի. (Առ որս. ՟Է։)
Զամենայն խորհուրդս՝ հոգեւորական վարդապետութեանն անարժանիս. (ՃՃ.։)
Ոչ ինչ ի չարեաց եւ յանարժանեաց գործեցի. (Եպիփ. յար. մեռ.։)
Յարժանի եւ յանարժանի բռնաբար ունէին. (Եփր. թագ.։)
Մի՛ ոտնհար լիցիս ումեք ի նեղութեան ժամու, յարժանի կամ յանարժանի. (Վանակ. յոբ.։)
timorous, fearful;
cowardly.
· Calfa
Երկչոտ եւ անարիական առնէ զանձն անուսումնութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
that has no blood, bloodless;
that does not bleed.
· Calfa
ἅναιμος, sanguinecarens. Ոյր կամ ուր չիք արիւն. արուն չունեցօղ. գանսըզ.
Բազումք են անարիւնք, բայց շնչաւորք։ Արիւնաւորացն կենդանեաց, եւ անարեանց. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Սովորութիւն է մեղուաց՝ քաղցր եւ անարիւն կերակուր մատուցանել. (Մագ. ԾԷ։)
Եւ աննիւթ, հոգեղէն, անմարմին. զի ուր չիք միս, եւ ոչ արիւն գտանի.
Անմարմին եւ անարիւն Աստուածութեանն անմարմին եւ անարիւն կերակուր աղօթք եւ սրբութիւն. (Նար. յովէդ.։)
Անմարմնոց եւ անարեանց. (Առ որս. ՟Ը։ եւ Երզն. լս.։)
Զհետս անարեանց համարձակ կոխէ. (Լմբ. համբ.։)
Իբրու զանարիւն զենումն կատարելով. (Փիլ. ել.։)
Անարիւն զենման զքահանայութիւն աւանդեցեր մեզ. (Պտրգ.։)
Բաշխումն անարեան զենմանն. (Խոսր. անդ։)
Հոտոտեսցիս յայս նուէր բանի անարիւն զոհի. (Նար. ՁԸ։)
moneyless, poor;
gratuitous, gratis.
· Calfa
Չունօղ կամ չխնդրօղ զարծաթ. եւ որ ինչ լինի առանց արծաթոյ. ἁνάργυρος, argento carens եւ argento non comparatus.
Անարծաթ բժշկացն Կոզմայի եւ Դամիանոսի. (ՃՃ.։ Հ.։ եւ Տօնաց.։)
Զօդ զամենայն ուրեք սահեալն եւ մածեալն, զանարծաթն տուր. (Պիսիդ.։)
Ո՛վ անարծաթքըդ սրբազանք, եւ ձրի բժիշկք՝ որոց յուսան։ Անարծաթացըդ յանդիման՝ աստ տագնապեալքս կան յանդիման. (տաղ։)
that does not love money, generous, liberal.
· Calfa
ἁφιλάργυρος, Ոչ սիրող արծաթոյ եւ մեծութեան. անընչասէր. ըստըկի վըրայ աչք չունեցօղ.
Յոյժ անարծաթասէր էր. (Վրք. ոսկ.։)
Ոչ տրտմի անարծաթասէրն ի տուգանսն անկեալ. (Նեղոս.։)